Familie Freudenberger

De eerste betekenis van Freudenberger laat zich gemakkelijk ontleden. Het gaat om een versierde naam, gesmeed uit het Middelhoogduitse freud, wat « vreugde » betekent, en berg, wat « berg » betekent [Behind the Name, Freudenberger]. Het achtervoegsel -er, dat herkomst of verwantschap aangeeft, voegt de nuance « van » of « afkomstig uit » toe: Freudenberger is dus « hij van de berg van vreugde », door afleiding van de kortere nominale vorm Freudenberg.

De grondvorm Freudenberg is zelf goed geattesteerd. Als asjkenazische Joodse naam is Freudenberg een kunstmatige naam samengesteld uit het Duitse Freude, « vreugde », en Berg, « berg » of « heuvel » [Dictionary of American Family Names, 2022]. Maar een karakteristieke dubbelzinnigheid rust op dit soort patroniem: het kan ook een topografische herkomst hebben. Voor Duitse dragers evenals voor sommige Joodse dragers kan Freudenberg een woonplaatsnaam zijn die verwijst naar een der aldus genoemde plaatsen [Dictionary of American Family Names, 2022]. Verschillende plaatsen dragen inderdaad deze naam in Duitsland, afgeleid van het Middelhoogduitse vreude (« vreugde ») en berc (« heuvel ») [Dictionary of American Family Names, 2022].

Deze dubbele lezing — versierd of topografisch — is geen zwakte van de analyse, maar de weerspiegeling van een historische werkelijkheid. Joodse namen met Duitse samenstelling werden vaak gekozen omdat ze naar een geïdealiseerd landschap, een harmonische klank en een blijde semantische inhoud verwezen, zonder noodzakelijk verband met een werkelijke plaats. De « berg van vreugde » behoort tot deze poëtica van de naam, waarin we een hele lexicale familie terugvinden: Rosenberg (berg van rozen), Goldberg (berg van goud), Grünberg (groene berg). De referentiewerken van Alexander Beider en Lars Menk, fundamentele werken voor de onomastiek van Oost-Europees en Jiddisch-Joods, situeren deze formaties precies in de grote beweging van adoptie van erfelijke patroniemen [Woordenboeken van Oost-Europese en Jiddisch-Joodse familienamen].

Het is nuttig op te merken dat Freudenberger door zijn uitgang zich subtiel onderscheidt van Freudenberg: waar de korte vorm rechtstreeks een wezen kan aanduiden (« de berg van vreugde » als naamtafereel), voert de langere vorm een herkomstrelatie in, alsof men zou zeggen « de man van de berg van vreugde ». Dit grammaticale nuance, schijnbaar van ondergeschikt belang, is waardevol voor de historicus: het suggereert een soms secundaire vorming, afgeleid van een reeds bestaande naam, overeenkomstig wat de classificatie aanhoudt — Freudenberger als uitbreiding van Freudenberg [FamilyEducation, Name Meaning].

Ten slotte is het verleidelijk op te merken welke ironie de geschiedenis soms voor namen reserveert. De « vreugde » ingeschreven in dit patroniem immuuniseerde zijn dragers niet tegen de duisterste beproevingen van de twintigste eeuw. Integendeel, het was juist een Freudenberger, geboren in een Duitse stad, die op twaalfjarige leeftijd Duitsland diende te ontvluchten om te overleven. De berg van vreugde werd, voor hem, een berg om over te steken, voordat zij aan het einde van een lang leven van arbeid en eer opnieuw werd tot de juiste metafoor van een voltooid bestaan.

Om te begrijpen hoe een naam zoals Freudenberger zich kon vestigen, moet eraan worden herinnerd dat Asjkenazische Joden lange tijd geen erfelijke familienaam in de moderne zin droegen. Het traditionele gebruik gaf de voorkeur aan afstamming: Zus zoon van Zus (ben), soms aangevuld met een plaats- of beroepsaanduiding. Het waren de keizerlijke administraties — Habsburgs, Pruisisch, Russisch — die door een reeks edikten, verspreid over het einde van de 18de en het begin van de 19de eeuw, de aanname van vaste familienamen afdwongen voor doeleinden van volkstelling, belastingheffing en dienstplicht.

In deze bureaucratische context werden in zeer groot aantal namen van Duitse samenstelling vervaardigd. Ambtenaren en betrokkenen putten uit een repertoire van eufone elementen — Rosen-, Blumen-, Gold-, Freuden- gecombineerd met -berg, -thal, -baum, -stein — om patroniemen te produceren die zowel administratief geldig als cultureel aanvaardbaar waren. Freudenberger behoort duidelijk tot deze laag, zoals blijkt uit de kwalificatie als „kunstmatige" en „decoratieve" naam in naslagwerken [Dictionary of American Family Names, 2022 ; Behind the Name, Freudenberger].

De ambivalentie die in het vorige hoofdstuk werd opgemerkt — decoratieve of topografische oorsprong — wordt hier opgehelderd. Voor christelijke Duitse families die zich in de buurt van een Freudenberg hadden gevestigd, was de naam eenvoudig geografisch. Voor Joodse families daarentegen was hij meestal decoratief, een sieraadnaam gekozen om zijn schoonheid [Geneanet, FREUDENBERG]. De grens tussen beide gebruiken blijft poreus, en het is juist deze porositeit die de woordenboeken van Beider en Menk trachten op te helderen, regio voor regio, door gemeenschapsregisters, volkstellingslijsten en notariële akten met elkaar te verbinden [Woordenboeken van Oost-Europese en Jiddisch-Duitse familienamen].

De historicus moet zich hier hoeden voor overhaaste generalisaties over een unieke familie Freudenberger: er bestaat niet één geslacht, maar meerdere, verspreide geslachten, die onafhankelijk van elkaar dezelfde naam in verschillende administratieve contexten hebben aangenomen. De gemeenschap van familienaam garandeert in geen geval een gemeenschap van bloed. Dit is een kardinale regel van de Joodse naamkunde, en zij geldt voluit voor Freudenberger.

De geografie van de edikten is echter niet onverschillig. De Habsburgse monarchie, die Bohemen, Moravië, Galizië en een groot deel van Centraal-Europa regeerde, was één van de eerste mogendheden die wetgeving uitvaardigde over de aanname van Joodse familienamen. Het is juist deze ruimte — Bohemen, Moravië, Silezië — die de historicus Herman Freudenberger later als voorkeursterrein voor onderzoek koos, waarin hij de mechanismen van de vroege industrialisering van de 18de eeuw las. Het feit dat Moravië, de provincie bij uitstek van de Habsburgers, het centrum van zijn onderzoek werd — met zijn hoofdstad Brno, een lakenstadstad voordat zij industriestad werd — staat misschien niet los van een familiegeheugen dat in deze ruimte wortelt, hoewel geen enkel document hiervan zekerheid biedt. De geografische samenhang tussen de wereld van familienamen en de wereld van onderzoek verdient vermelding zonder te worden geforceerd.

Als het linguïstische materiaal van de naam Duits is, dan is de ervaren worteling Jiddisch. De referentienotitie is expliciet hierover: de taal van oorsprong van de familienaam is het Jiddisch [Q21513118 — Wikidata]. Het Jiddisch is echter niet simpelweg een Germaans dialect: het is een fusietaal, waarin een middeleeuwse Germaanse basis is vermengd met Hebreeuwse, Aramese en Slavische componenten, gevormd door eeuwen van gemeenschapsleven [Baumgarten, 2002]. De dragers van de naam Freudenberger leefden, baden, handelden en droomden in deze taal.

Het Jiddisch kende, op het keerpunt van de negentiende en twintigste eeuw, een buitengewone culturele bloei. Deze periode zag een ware Joodse culturele renaissance in Midden- en Oost-Europa, gekenmerkt door de opkomst van de taal, van literatuur en van een project van nationale constructie [Bechtel, 2002]. De Jiddische pers ontwikkelde zich aan beide zijden van de keizerlijke grenzen, in het Russische Keizerrijk zowel als in het Osmaanse Keizerrijk, moderniseerde het taalgebruik en creëerde een ongekende Joodse openbare sfeer [Stein, 2004]. Het was in deze bruisende ruimte dat families die namen dragen zoals Freudenberger hun plaats vonden: ambachtslieden, kooplieden, geleerden, activisten, actoren van de Joodse moderniteit.

De klassieke Jiddische literatuur, gedragen door de stichtende figuren Abramovitsh, Sholem Aleichem en Peretz, gaf een lange tijd als een simpel huisjargon beschouwde taal haar duidingscardinale status [Frieden, 1995]. Aan de eeuwwisseling werd de Jiddische fictie zelfs een spiegel van een moderniteitscrisis, weergave van de spanningen van een traditionele wereld geschokt door urbanisering, emigratie en politieke omwentelingen [Krutikov, 2001]. Een familie Freudenberger uit Oost-Europa zou al deze transformaties voluit hebben ondergaan.

Het Jiddische theater ten slotte was een van de meest glanzende uitingen van deze vitaliteit. Het moderne Jiddische theater beleefde een opmerkelijke bloei die het tot een populaire en rondreizende kunstvorm maakte [Quint, 2019]. Rondreizende groepen doorkruisten Europa en daarbuiten, stellig de taal en haar verhalen van stad tot stad, volgens een logica van rondreizen die een ware esthetica werd [Caplan, 2018]. Dit theater, waarvan de wereldgeschiedenis is getraceerd als die van « zwervende sterren », bood aan Joodse gemeenschappen een ruimte van erkenning en collectief geheugen [Sandrow, 1996]. Men kan niet stellen dat een bepaalde Freudenberger eraan deelnam; maar de naam behoort onmiskenbaar tot deze culturele wereld.

Het Jiddische universum waarin de familienaam Freudenberger zich manifesteerde was niet uitsluitend mannelijk noch uitsluitend populair. Het kende ook een geleerde literaire traditie en een vrouwelijke aanwezigheid die lange tijd werd verwaarloosd door de historiografie. Jiddische vrouwenpoëzie vormt een continue en rijke traditie, die zich uitstrekt over meerdere eeuwen [Hellerstein, 2014]. Deze continuïteit herinnert eraan dat Asjkenazische vrouwen, vaak meer op hun gemak in het Jiddisch dan in het liturgische Hebreeuws, belangrijke acteurs waren van culturele overdracht.

De relatie tussen het Jiddisch en het Hebreeuws structureerde trouwens diep het joodse intellectuele leven. Deze relatie kan worden gelezen als een werkelijk taalbeleid, waarin het Hebreeuws en het Jiddisch zich onderscheiden en soms rivaliserende functies toewezen [Seidman, 1997]. Het Hebreeuws was de heilige taal, die van studie en gebed ; het Jiddisch, de taal van het huishouden, van gevoelens en het dagelijks leven — de mame-loshn, de « moedertaal ». Een familie Freudenberger zou deze tweetaligheid als een vanzelfsprekendheid hebben beleefd : men bestudeerde de Torah in het Hebreeuws, men hield van elkaar en grapte in het Jiddisch.

De lange geschiedenis van het Jiddisch, gepresenteerd als een « onvoltooide » geschiedenis en gedragen door een innerlijk vuur, getuigt van de weerbaarheid van deze cultuur tegen vervolgingen en breuken [Katz, 2004]. Het lot van het Jiddisch in de twintigste eeuw was tragisch — gedecimeerd door de Shoah, gedwongen tot ballingschap, soms vervolgd zelfs in de Sovjetinstellingen die het enige tijd hadden bevorderd [Veidlinger, 2000]. Toch overleefde de taal, in de diaspora's, in huishoudens en bibliotheken. De familienaam Freudenberger, door zijn blote aanwezigheid in naamlijsten, is een levend fragment van deze voortbestaan.

Men dient hier de voorzichtigheid van de historicus te herhalen. Geen enkele bron stelt ons in staat om nommément een Freudenberger te verbinden aan enige dichter, enige acteur of enige drukker van de klassieke Jiddische wereld. Wat wij vaststellen, is de toebehorend van de naam aan een milieu, aan een taal, aan een epoca. Het overige — de gezichten, de stemmen, de individuele levens — behoort tot lokale archieven die het aan de nakomelingen toekomt om terug te vinden in gemeentelijke registers, geboorte- en sterfteakten en volkstellingslijsten die de woordenboeken van Beider nauwkeurig uitnodigen raadplegen [Woordenboeken van Joodse familienamen uit Oost-Europa en Joodsduits].

De twintigste eeuw bracht voort, binnen de Asjkenazische diaspora, figuren wier trajectory op zichzelf alleen al verschillende eeuwen van Joodse geschiedenis in een leven condenseert. Herman Freudenberger is een van hen. Geboren op 14 april 1922 in Eberbach, Duitsland, behoorde hij tot die generatie Duitse Joden wier jeugd abrupt eindigde met de komst van het nationaalsocialisme. In 1933 besefte zijn vader dat de Joodse gemeenschap van Duitsland geen toekomst meer had. Hij nam contact op met een organisatie die toen nog weinig bekend was, het German Jewish Children's Aid, een Amerikaans gezinsplaatsingsprogramma voor bedreigde Joodse kinderen. Op twaalf jarige leeftijd verliet Herman Duitsland voor de Verenigde Staten, opgenomen door de familie Berlozheimer in Chicago, Illinois [In Memoriam — Tulane University, 2017 ; Legacy.com — The Times-Picayune, 2017]. Dit gebaar — een vader die zijn zoon aan vreemden toevertrouwt om hem te redden — is één van de meest pijnlijke en meest lucide handelingen die zorg voor de ander kan inspireren. Het behoort tot de Joodse traditie van pikouah nefesh, het behoud van het leven dat boven alle andere overwegingen uitgaat.

De gastgezin vertegenwoordigde op zijn beurt een concrete vorm van liefdadigheid en tzedaka : de georganiseerde, geïnstitutionaliseerde vrijgevigheid, die zich niet beperkt tot goedbedoeling maar de structuren creëert die de vreemdeling toestaan te leven. Herman profiteerde van een thuis, van een nieuwe taal, van Amerikaanse socialisering. Maar hij verloor nooit het draad van wat hij was : een Duitse Jood, in ballingschap, wiens identiteit zich voortaan zou vormen in het tussengebied.

Toen de Verenigde Staten in de oorlog traden, meldde Herman Freudenberger, negentien jaar oud, zich vrijwillig aan om het nazisme in zijn geboorteland te bestrijden. Hij werd eerst geweigerd, beschouwd als een "vreemde vijand" vanwege zijn Duitse afkomst — wrede paradox van een administratie die nationaliteit en trouw door elkaar haalde. De Amerikaanse regering herzag uiteindelijk dit standpunt, en Herman sloot zich aan bij het leger. Hij werd ingedeeld bij de militaire inlichtingendiensten en verliet de dienst in 1946 met de rang van sergeant-majoor [Legacy.com — Houston Chronicle, 2017]. Dit traject — van het Joodse kind dat uit Duitsland was verdreven tot de Amerikaanse soldaat die tegen het regime vecht dat hem had verdreven — vat op frappante wijze samen de transformatie die de moderniteit de Asjkenazische Joden oplegde : van juridische marginaliteit naar volledige militaire burgerschap, het aanvaarden van het paradoxaal karakter te verdedigen met wapens een land van aanneming tegen een geboorteland dat misdadig was geworden.

Na de oorlog werkte Herman eerst in de onderneming van zijn gastgezin, voordat hij zich aan de universiteit inschreef dankzij de G.I. Bill, de Amerikaanse wet die veteranen in staat stelt hun onderwijs te financieren. Deze wet, uitdrukking van collectieve erkenning jegens degenen die hadden gediend, was voor Herman Freudenberger de deur naar de wereld van academische kennis. Hij behaalde een licentiaatsdiploma, een masterdiploma in geschiedenis, vervolgens een doctoraatsgraad in economie aan Columbia University — een van de meest prestigieuze instellingen van de Verenigde Staten — in 1957. In 1955 had hij deelgenomen aan een Fulbright-beurs, blijk van vroege internationale erkenning van zijn intellectuele kwaliteiten [In Memoriam — Tulane University, 2017].

Hij voegde zich daarna bij de faculteit van Tulane University in New Orleans, waar hij dertig jaar onderwees. Zijn universitaire carrière was zowel die van een historicus als van een econoom, disciplines die hij met zeldzame nauwkeurigheid combineerde. Zijn collega's en studenten behielden van hem het beeld van "een huiselijk man, bescheiden en eervol, en een zeer productief onderzoeker, die Nobelprijswinnaars onder zijn vrienden telde" [Legacy.com — The Times-Picayune, 2017]. Individuele bescheidenheid wordt zelden in archieven vastgelegd ; hier is dat wel het geval : de getuigenissen stemmen overeen om een man te beschrijven wiens kennis niet gepaard ging met enige arrogantie, een deugd die de Joodse traditie — de anavah, bescheidenheid — onder de hoogste kwaliteiten rangschikt.

Herman Freudenberger overleed op 10 februari 2017 in Houston, Texas, op de leeftijd van vierennegenttig jaar. Hij liet achter zich zijn echtgenote Paulette, metgezellin van zestig en zes jaar, twee zonen — Alfred en Joe Freudenberger — en vier kleinkinderen [Legacy.com — The Times-Picayune, 2017].

De intellectuele erfenis van Herman Freudenberger is onlosmakelijk verbonden met twee baanbrekende werken die het begrip van industrialisatie in Centraal-Europa herdefineerden: The Waldstein Woolen Mill: Noble Entrepreneurship in Eighteenth-Century Bohemia (1963) en The Industrialization of a Central European City: Brno and the Fine Woollen Industry in the 18th Century (1977). Deze twee boeken vormen een samenhangend tweeluik, gewijd aan de opkomst van industrieel kapitalisme in de Habsburgse landen ruim voordat de Britse industriële revolutie het universele model werd.

Het eerste werk, voortvloeiend uit zijn doctoraalthesis verdedigd aan Columbia University, concentreert zich op het Waldstein-domein in Bohemen. De familie Waldstein — een groot adellijk geslacht van Bohemen — had in de achttiende eeuw een wollenstoffenfabriek ontwikkeld waarvan Freudenberger het functioneren met opmerkelijke nauwkeurigheid reconstrueerde. De inzet was aanzienlijk: aan te tonen dat de industriële onderneming in de Habsburgse ruimte niet uitsluitend het terrein van bourgeois en kooplui was, maar ook promotoren onder de grondgebonden adel kon vinden, in een vorm van aristocratisch ondernemerschap die de geschiedschrijving lang had onderschat. De Waldstein-fabriek, gepubliceerd in de Kress Library of Business and Economics van Harvard, vormde een doorslaggevende bijdrage aan de economische geschiedenis van een regio — Bohemen — die de Duitstalige en Engelstalige geschiedschrijving vaak aan de rand van het Europese industriële verhaal had geplaatst.

Het tweede werk, in 1977 gepubliceerd door de Pasold Research Fund te Edington, verdiept de analyse op schaal van een hele stad: Brno, hoofdstad van Moravië. Brno, tegenwoordig in de Tsjechische Republiek, was in de achttiende eeuw een van de grote centra van de fijne wollennijverheid onder de Habsburgse monarchie. Freudenberger speurde daar de mechanismes van proto-industrialisatie na — dit intermediaire stadium tussen landelijk ambacht en grootschalige gemechaniseerde industrie, dat economische historici in de jaren zeventig zich toespitsten te theoretiseren. Zijn werk steunde op archiefmateriaal van uitzonderlijke rijkdom: fabrieksregisters, administratieve correspondentie, kaarten en plattegronden, notariële akten. Het werk, gepresenteerd met twee vouwplaten, kaarten en facsimiles, bereikte een zeldzame documentaire dichtheid, die de methode weerspiegelde van een historicus gevormd in de school van Columbia-se nauwgezetheid.

Een latere commentator van dit werk vaatte samen wat veel historici van Freudenberger onthouden hadden: de overtuiging dat Wenen in feite, in de achttiende eeuw, een economische hoofdstad van aanzienlijk belang was — « vijf keer groter dan Berlijn, en een belangrijk financieel en economisch centrum » — en dat het beeld van een perifeer en achtergespied Oostenrijk voortvloeid uit een retroactieve projectie, ontstaan uit de Napoleontische nederlagen en de Pruisische inhaalslag in de negentiende eeuw [Legacy.com — Houston Chronicle, 2017]. Door Moravië en Bohemen hun plaats in de Europese industriële geschiedenis terug te geven, deed Freudenberger recht aan ruimten die vaak uit het grote verhaal van economische vooruitgang waren gewist — en daardoor aan hele gemeenschappen, waaronder joodse gemeenschappen, die op hun manier aan het economische leven van deze drapersteden hadden deelgenomen.

Er is in deze thematische oriëntatie iets dat verder gaat dan louter academische nieuwsgierigheid. Kiezen voor het bestuderen van de wollenfabrieken van Bohemen en Moravië betekende een stem teruggeven aan territoria waarvan het geheugen dubbel was verpletterd: door de officiële geschiedenis gericht op grote mogendheden, en door de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog. Een joodse historicus, uit Duitsland verbannen, die zijn leven wijdt aan het restitueren van de economische complexiteit van het Habsburgse Centraal-Europa, vollbrengt daar een daad van zakhor — van geheugen — in de volle zin van het woord. Niet het traanval geheugen, maar het geleerde, productieve geheugen, dat het archief in begrip omzet en begrip in historiografische rechtvaardigheid.

Zoals zo veel Asjkenazische familienamen, Freudenberger volgde de grote migratieroutes van het Joodse volk in de 19e en 20e eeuw. In de Verenigde Staten verschijnt de naam met name onder Joodse immigranten uit regio's met sterke Duitstalige bevolking, zoals Duitsland en Oostenrijk [iGenea, Freudenberg]. De emigratiegolven die miljoenen Joden uit Midden- en Oost-Europa naar Amerika brachten, maar ook naar West-Europa, Latijns-Amerika, Palestina en later Israël, verspreidden de familienaam over verschillende continenten.

De trajectorie van Herman Freudenberger is hiervan een treffende illustratie: geboren in Duitsland, gered door een Amerikaans programma, welkom geheten in Chicago, onderricht in New York, professor in New Orleans, overleden in Houston — een leven uitgezet van oost naar west, van de Rijn naar de Golfkust van Mexico, met als enige rode draad de laat geleerde Engelse taal, het vrijelijk gekozen economische vakgebied en de ongebroken intellectuele nieuwsgierigheid. Dit unieke lot herhaalt, op de schaal van een individueel bestaan, de migratielogica die sinds de aanvaarding van de naam in de 19e eeuw de verspreiding ervan kenmerkt.

Deze diaspora van de naam illustreert een kenmerk dat eigen is aan ornamentale namen: hun relatieve grafische stabiliteit. In tegenstelling tot fluctuerende patronymische namen, een naam van compositie als Freudenberger, eenmaal vastgelegd door de administratie, placht zich onveranderd voort te planten, soms licht aangepast aan de klankfysiologie van gastlanden. Men ontmoet aldus de stamvorm Freudenberg naast de uitgebreide vorm Freudenberger, beide verwanten, zonder dat noodzakelijk een bloedverwantschap is vastgesteld.

Hier treden familieherinnerering en archief in dialoog. Veel families bewaren een mondelinge traditie over de oorsprong van hun naam: een werkelijke berg, een stichtende voorvader, een bepaalde plaats. Het onomastische archief daarentegen herinnert aan het willekeurige en ornamentale karakter van deze naamvormingen, en maant tot voorzichtigheid. Waar een familie aan een strikt geografische oorsprong zal geloven, zal het geleerde repertorium de mogelijkheid van een puur ornamentale keuze in herinnering brengen [Dictionary of American Family Names, 2022]. De waarheid van een gegeven lignage bevindt zich op het snijvlak van deze twee kennisvormen: het overgeleverde verhaal en het bewaarde document.

De historicus moedigt derhalve aan, voor elke Freudenberger-tak, tot nauwgezet vergelijkingswerk: geboorte-, huwelijks- en sterftedocumenten opsporen, registers van de gemeenschap (pinkasim), passagierslijsten van emigratieschepen, en deze vergelijken met de classificaties van Beider en Menk. Het is door deze methode — en door haar alleen — dat de herinnering van een familie door het archief kan worden gevalideerd, genuanceerd of verrijkt [Dictionaries of Jewish Surnames of Eastern Europe and Judeo-German]. De directe nakomelingen van Herman Freudenberger — zijn zonen Alfred en Joe, zijn kleinkinderen gevestigd in Texas — vormen vandaag de best gedocumenteerde tak van deze lignage, dankzij de universitaire archieven van Tulane, de necrológia gepubliceerd in 2017, en de twee wetenschappelijke corpora die zijn werken hebben uitgmaakt [In Memoriam — Tulane University, 2017 ; Corpus Zakhor id:973e84d2-4a54-46fc-9cc4-a2e10b12b7c2 ; Corpus Zakhor id:5480c1e7-2d9d-4d5d-b8d8-c67ba023bbed].

Na het einde van deze verrijkte reis openbaart de achternaam Freudenberger zich onder twee perspectieven die deze editie wilde samenbrengen: dat van de lange cultuurgeschiedenis — de Asjkenazische onomastiek, de Jiddische wereld, de naamevaingsedikten — en dat van een uniek en volledig gedocumenteerd bestaan, dat van Herman Freudenberger (1922–2017), wiens leven zelf enkele eeuwen Joods lot samenperst.

Zijn betekenis — « die van de berg van de vreugde », van het Oudduitse freud, « vreugde », en berg, « berg » — plaatst het in de grote familie van de sierlijke namen die Joden uit Midden- en Oost-Europa aan het eind van de achttiende en negentiende eeuw aannamen [Behind the Name, Freudenberger]. Zijn worteltaal, het Jiddisch, verbindt het met een volledige beschaving, volks en geleerd, volkomen en letterkundig, waarvan de literatuur, het theater en de pers een ongekende bloei beleefden voor de catastrofes van de twintigste eeuw [Q21513118 — Wikidata ; Baumgarten, 2002].

Wij hebben op elk moment onderscheiden wat tot het vastgestelde behoort — de etymologie, de onomastische classificatie, het historische mechanisme van de naaminvoering — van wat waarschijnlijk of giswerk blijft. Deze methodologische eerlijkheid is de voorwaarde zelf van een geschiedenis die de naam waardig is.

Wat deze lignage boven alles het best heeft uitgedrukt, is de deugd van kennis — niet kennis als verzameling of als prestige, maar als daad van gerechtigheid. Herman Freudenberger bestudeerde de economische geschiedenis van Bohemen en Moravië niet toevallig of uit academische gril. Hij gaf aan uitgewiste gebieden hun historische diepte terug, aan vergeten fabrieken hun rol in het ontstaan van het Europese kapitalisme, aan een heel gebied zijn waardigheid in het verhaal van economische vooruitgang. Daarmee vervulde hij een diep Joodse daad: zakhor, gedenken, tegen vergetelheid en tegen uitwissing. En hij vervulde deze daad terwijl hij, volgens alle getuigenissen, een bescheiden man bleef — bescheidenheid als voorwaarde van ware kennis, de anavah als eerste deugd van de onderzoeker.

Het kind uit Eberbach dat zijn vader in 1933 aan onbekende Amerikanen toevertrouwde om hem het leven te redden, werd een hoogleraar wiens werken geciteerd worden in de beste Engelstalige economische historische tijdschriften en in de archieven van Cambridge. De « berg van de vreugde » was geen lege versiering: het was een belofte, waargemaakt tegen de prijs van ballingschap, oorlog en een heel leven van intellectuele nauwgezetheid. Dit Grote Boek blijft, zoals alle Grote Boeken, onaf. Mogen de nakomelingen hierin een uitnodiging vinden: de naam is een drempel; achter hem gaan de archieven open waar de werkelijke levens slapen.