Familie Fould

De familie Fould wortelt in de Joodse gemeenschap van Metz, een stad in Lotharingen waarvan de Joodse identiteit officieel in de 16de eeuw werd erkend en onder het Ancien Régime een van de drie grote concentraties van Joden in het koninkrijk Frankrijk vormde, samen met Elzas en het Zuidwesten van de Sefaradim. De Joden van Metz, overwegend Ashkenazi, werd beperkte economische activiteiten toegewezen — leningen, handel, rundvee- en paardenhandel — maar zij ontwikkelden daarin een duurzame financiële deskundigheid.

Uit deze voedingsbodem ontstaat Beer Léon Fould, geboren in Metz in 1767 en gestorven in Parijs in 1855, beschouwd als de ware grondlegger van het familiefortuin. Gevestigd in Parijs richtte hij daar een bankiershuis op, de bank « Fould-Oppenheim », die in de eerste helft van de 19de eeuw floreerde. Volgens de aantekening van de Association des Amis et Passionnés du Père-Lachaise was Léon Beer Fould (1767-1855) een van de Parijse Israëlitische bankiers van de eerste helft van de eeuw, waarvan de grafplaats nog steeds getuigt van de vestiging van de familie in de hoofdstad [APPL, Père-Lachaise].

De opkomst van de Fould is onlosmakelijk verbonden met de revolutionaire emancipatie. Het decreet van 27 september 1791 verleende de Joden van Frankrijk volledige burgerrechten, waardoor een einde kwam aan de juridische discriminatie uit het Ancien Régime. Deze burgerlijke gelijkheid opende families als de Fould ongekende perspectieven: toegang tot beroepen, eigendom en het openbare leven. De generatie van Beer Léon Fould was dus die van de overgang — van de geordende Joodse gemeenschap van Metz naar de Parijse financiële bourgeoisie. Isaiah Berlin heeft aangetoond hoezeer deze emancipatie de Joden van Westelijk Europa voor een historische keuze plaatste tussen assimilatie en identitaire trouw, een dilemma dat de loopbaan van de Fould op exemplarische wijze illustreert [Berlin, 1973].

De vestiging in Parijs verbrak niet onmiddellijk de banden met de traditie. Het huis Fould behield lang een verankering in de Israëlitische sociabiliteit van de hoofdstad, droeg bij aan de financiering van gemeenschapsinstellingen en aan het behoud van een Joodse identiteit, voordat volgende generaties meer uiteenlopende religieuze loopbanen kenden.

Het bankiersbedrijf dat door Beer Léon Fould werd opgericht, behoort tot die categorie van de « haute banque » van Parijs die, naast de Rothschild, de Mallet, de Hottinguer en de Pereire, de private kredietverstrekking van het post-revolutionaire Frankrijk en de Julimonarchie structureerde. Deze instellingen, die het midden hielden tussen familiebankier en investeringsbank, financierden internationale handel, staatsleningen en, in toenemende mate, industriële ondernemingen.

Beer Léon Fould had meerdere zonen, waarvan de twee belangrijkste figuren Benoît (Benedict) Fould en Achille Fould waren. Benoît Fould zette de bankiersbedrijvigheid voort en ontwikkelde deze verder, terwijl Achille zich naar de politiek zou wenden. Het bedrijf nam de bedrijfsnaam « Fould, Oppenheim et Cie » aan, wat zijn plaats onder de invloedrijke banken van het financiële Parijs van de jaren 1830-1840 consolideerde.

Deze periode correspondeert met de bloei van het Franse financiële kapitalisme, waarin bankiers van Joodse afkomst een vooraanstaande rol speelden. De toegang van geëmancipeerde Joden tot financiële beroepen — voortvloeiend uit vaardigheden die historisch onder dwang waren ontwikkeld — was zowel een integratief gevolg als een bron van aanhoudende vooroordelen. Het economisch antisemitisme associeerde op abusieve wijze jodendom met geldmacht. Deze paradox, die men in het politieke discours van de eeuw terugvindt, zou de Fould rechtstreeks treffen wanneer Achille aan de macht zou komen. De rol van Joodse families in de Europese economische moderniteit past in een lange geschiedenis van aanpassingen aan de beperkingen die door meerderheidsmaatschappijen werden opgelegd, een thema dat onderzoek naar de relaties tussen Joden en niet-Joden sinds de Oudheid uitvoerig heeft gedocumenteerd [Feldman, 1993].

De soliditeit van de bank Fould bood Achille de materiële basis en het relationele netwerk dat zijn openbare loopbaan zou voeden. Voor deze generatie was financiën de springplank naar de staat.

Achille Marcus Fould, geboren te Parijs in 1800 en gestorven op kasteel Laloubère (bij Tarbes) in 1867, vormt de centrale figuur van de lignée. Van bankier tot staatsman, was hij volgens de aantekening van de Napoleon Foundation een van de dichtste en trouwste financiële medewerkers van Louis-Napoléon Bonaparte, vóór en na de coup d'État van 1851 [napoleon.org].

Gekozen afgevaardigde van Hautes-Pyrénées onder de Julimonarchie, sloot Achille Fould zich vroeg aan bij de prins-president. Hij bekleedde het portefeuille van Financiën meerdere malen: eerst rond 1849-1852, tijdens de Tweede Republiek en de invoering van het keizerlijke regime, vervolgens van 1861 tot 1867 onder het Tweede Keizerrijk. Daartussenin was hij minister van Staat en van het Huis van de Keizer, een vertrouwenspositie die hem tot een van de essentiële wielen van de napoleontische macht maakte.

De terugkeer van Achille Fould naar het ministerie van Financiën in 1861 werd voorafgegaan door een beroemd episode: een brief-memorandum gericht aan Napoleon III, waarin hij pleitte voor budgettair evenwicht, beperking van buitengewone uitgaven en verhoogde parlementaire controle op de begroting. Dit document, openbaar gemaakt, droeg bij aan de heroriëntatie van het financiële beleid van het Imperium naar meer nauwgezetheid en bezorgde Fould zijn terugkeer in de regering. Zijn beheer werd gekenmerkt door zorg voor budgettaire orde, in een regime dat overigens geneigd was tot uitgebreide uitgaven voor stedebouw en infrastructuur.

Achille Fould was ook een kunstmecenas en kunstvriend, zittend in het hart van het officiële leven van het Tweede Keizerrijk. Zijn carrière belichaamt het hoogtepunt van de politieke integratie van een Joodse familie in Frankrijk van de 19de eeuw — hoewel Achille zich op religieus vlak van het judaïsme had verwijderd, waarbij sommige leden van zijn tak het protestantisme hadden aangenomen, teken van de identiteitsherstellingen die emancipatie mogelijk maakte.

De duurzaamste bijdrage van de generatie van Achille Fould aan de economische geschiedenis berust op de oprichting in 1852 van de Société générale du Crédit mobilier. Dit instellement, hoofdzakelijk ontworpen door de broers Émile en Isaac Pereire — zelf afkomstig uit een Sefardische Joodse familie uit Bordeaux en voormalige leerlingen van het sint-simonisme — profiteerde van de doorslaggevende steun van de familie Fould, waarvan Benoît Fould een van de medeoprichters en bestuurders was, terwijl Achille, aan het bewind, de autorisatie ervan bevorderde.

De Crédit mobilier introduceerde een revolutionair bankmodel: de handelsbankiering met aandelen, in staat om openbare spaartegoeden in te zetten om op grote schaal industriële ondernemingen, spoorwegmaatschappijen, stedenbouwkundige werken en leningen te financieren. Het brak met de voorzichtige logica van het traditionele private bankiering van de Rothschild, en leidde tot een beroemde rivaliteit tussen twee opvattingen van financieel kapitalisme. De Crédit mobilier was dus een van de grote instrumenten van de economische modernisering onder het Tweede Keizerrijk, voordat zijn overmatige engagementen het in 1867 tot een crisis en liquidatie leidden.

Dit onderneming illustreert de baanbrekende rol van geëmancipeerde Joodse families — Fould, Pereire — in de uitvinding van moderne financiering. In plaats van een « complot » zoals de antisemitische polemiek van die eeuw beweerde, was het een ondernemersaanpassing aan de behoeften van een economie in volledige industrialisering, gedragen door mannen die door maatschappelijke openheid juist het recht kregen gekregen om alle terreinen van nationale activiteiten in te gaan. De historische blik nodigt uit om zorgvuldig onderscheid te maken tussen vastgestelde feiten en ideologische voorstellingen die ze hebben vervormd — een kritische eis die de Joodse intellectuele traditie zelf in het middelpunt van haar verhouding tot kennis heeft geplaatst [Askénazi, 1999].

In de volgende generaties vertakte de familie Fould zich en sloot allianties met andere grote huizen, wat haar aanwezigheid in het bankwezen, de politiek, het leger en de kunsten verlengde. Gustave Fould, zoon van Achille, was een man van letters en een figuur van de Parijse wereld; andere takken brachten officieren, industriëlen en mondaine persoonlijkheden voort. De familie bleef tot in de twintigste eeuw in de Franse haute société aanwezig.

Een van de meest opmerkelijke takken is die van de Fould-Springer, ontstaan uit de alliantie met de familie Springer, van Oostenrijks-Hongaarse afkomst en eveneens uit de grote joodse banken van Midden-Europa. Deze tak onderscheidde zich door weelderige residentiëlen en een vooraanstaande rol in het mecenaat en het culturele leven. Door het spel der allianties verbond de nakomelingschap van Fould-Springer zich met de Europese aristocratie: zo huwde Liliane Fould-Springer met baron Élie de Rothschild, terwijl haar zus door een ander huwelijk in de stamboom der Beaumont-Berghersh terechtkwam. Deze huwelijken bezegelden de gedeeltelijke versmelting van de grote joodse banken met de continentale adel.

Hier antwoorden familiale mémoire en archief elkaar: de traditie van een stamboom « opgeklommen » van de gemeenschap in Metz naar de kosmopolitische salons van Europa wordt geverifieerd in burgerlijke registraties, huwelijkscontracten en genealogieën. Deze spectaculaire succes ging echter ook gepaard met de geleidelijke distantiëring van een deel van de familie van de joodse religieuze praktijk, daar verschillende takken het protestantisme of katholicisme omarmden. Het lot van de Fould illustreert aldus de dialectiek van integratie: emancipatie, bron van vervulling, kon ook als ontbinding van de oorspronkelijke identiteit worden ervaren — een spanning die het moderne joodse denken niet heeft opgehouden zich af te vragen [Hayoun, 2023].

De zichtbaarheid van de Fould stelde hen bloot aan aanvallen van het politieke antisemitisme van de 19de eeuw. Als joodse minister — of van joodse afkomst — van een keizer, was Achille Fould het terugkerende doelwit van pamflettisten, van links en rechts, die van zijn figuur het archetype van de « joodse bankier aan de macht » maakten. Deze discourse, die onterecht financiën, jodendom en een vermeende greep op de staat associeerde, had een lange nawerking en kwam vooruit op de campagnes van het einde van de eeuw. Historische werken over antisemitisme tonen aan dat deze paradox — de stigmatisering van figuren die toch geïntegreerd waren en vaak ver af stonden van religieuze praktijk — de gehele 19de eeuw Frans doorziet, inclusief in bepaalde stromingen van de linkerzijde [Zakhor Online, naar M. Dreyfus].

De nakomeling van de Fould is dubbel. Op het vlak van nationale geschiedenis blijven zij verbonden aan de uitvinding van moderne financiën en de economische modernisering van het Tweede Keizerrijk. Op het vlak van joodse geschiedenis vertegenwoordigen zij een schoolvoorbeeld van emancipatie en haar ambivalenties: schitterende opkomst, belangrijke bijdrage aan de natie, maar ook geleidelijke uitwissing van het geloofsbesef. De familiale herinnering, overgebracht door nakomelingen en door archieven, bewaart het spoor van deze Metzse oorsprong die de sociale glans soms geneigd was te bedekken.

Deze geschiedenis restitueren is het vervullen van een werk van zakhor, van kritische herinnering, dat zowel vergetelheid als legende weigert. Zoals Yerushalmi heeft onderstreept, valt de joodse herinnering niet samen met historiografie, maar beide voeden elkaar in de inspanning van overdracht [Yerushalmi, 1984]. De naam Fould, gegraveerd in parlementaire debatten, bankbilanzen en de stenen van Père-Lachaise, blijft getuige dragen van een beslissend moment in de geschiedenis van de Joden van Frankrijk.

Van de joodse gemeenschap van Metz tot de salons van de Europese adel, legt de familie Fould in enkele generaties het gehele spectrum van de Franse joodse ervaring na de emancipatie af. Beer Léon Fould legde de financiële grondslag ; Benoît en Achille Fould brachten de naam naar het toppunt van het bankwezen en de staat, de ene aan het hoofd van de Crédit mobilier, de ander op het ministerie van Financiën onder Napoléon III ; de Fould-Springer voerden ten slotte de kosmopolitische dimensie uit door grote verbindingen.

Dit traject, exemplarisch voor de beloften en spanningen van de emancipatie, kan gelezen worden als een samenvatting van geschiedenis : die van het Frankrijk van de 19e eeuw in industrialisatie, die van Joden die volwaardige burgers waren geworden, en die van de identiteitsveranderingen die integratie met zich meebracht. Het illustreert de verstrengeling van mémoire familiale en historisch archief, waarvan de dialoog een genuanceerde waarheid mogelijk maakt, bevrijd van zowel apologie als laster. Het lot van de Fould herinnert eraan dat de geschiedenis van een familie ook die van een natie kan zijn, en dat trouw aan de oorsprong en de aspiratie naar het universele bij de erfgenamen van de emancipatie nooit ophielden elkaar te beantwoorden en soms elkaar tegen te spreken.