Familie Folkmannová

De onomastische analyse vormt de meest solide basis van dit verhaal. Referentiewerken over Joodse achternamen in Centraal-Europa maken duidelijk onderscheid tussen namen gevormd naar een mannelijke voornaam en namen van beroep of plaats ; Volkmann / Folkmann behoort tot de eerste groep, afgeleid van een Germaanse antroponiem waarin folk « het volk » aanduidt en man « de man » [Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa en Jiddisch]. Dat Joden uit Bohemen een naam van Germaanse oorsprong droegen, was helemaal niet tegenstrijdig : de Asjkenazische Joodse cultuur werd immers geboren uit de ontmoeting tussen Hebreeuwse gemeenschappen en de Duitse wereld van de Rijnstreek, waarvan het Jiddisch de meest zichtbare taalkundige erfenis is [Baumgarten, 2002].

De weifelende spelling — Volkmann met een V, Folkmann met een F — is geen fout maar een kenmerk van de geschiedenis van het Joodse schrift. Namen circuleerden eerst mondeling en in Hebreeuwse letters ; hun transcriptie in Latijns alfabet varieerde naar gelang de schreibers, talen en periodes. Deze grafische plasticiteit was alles behalve wanorde ; zij openbaart een meertalige gemeenschap, in staat gelijktijdig te leven in het liturgische Hebreeuws, het huishoudelijke Jiddisch en het Duits of Tsjechisch van de openbare sfeer — een constitutief kenmerk van de culturele renaissance van de Joden in Centraal-Europa, zoals Delphine Bechtel heeft geanalyseerd [Bechtel, 2002].

De betekenis van de naam zelf draagt een waarde. « De man van het volk » is geen opgesmukte adel : het is de inschrijving in het collectief, de kehila, de gemeenschap die het middeleeuwse Joodse bestaan definieert nog vóór het individu. Studies over het middeleeuwse Ashkenaz hebben aangetoond hoezeer het religieuze leven daar werd georganiseerd rond de bouw van heilige gemeenschappen, waar de dagelijkse vroomheid in groepsverband werd beleefd en waar het lidmaatschap voorrang had [Woolf, 2015]. Een naam die « het volk » zegt, plaatst deze lignée meteen onder het teken van de betrokkenheid bij het collectieve leven, deugd die de Joodse traditie altijd in het hart van haar ethiek heeft geplaatst.

Voordat zij Folkmann uit Bohemen werden, waren de voorouders van deze lignee, zoals alle Asjkenazim, de erfgenamen van een wereld die werd geboren aan de oevers van de Rijn en vervolgens naar het oosten werd verspreid. Deze wereld, lange tijd gereduceerd tot een beeld van terugtrekking, blijkt vandaag de dag van aanzienlijke intellectuele rijkdom te zijn. Het onderzoek van Ephraim Kanarfogel heeft de diepte van de rabbijnse cultuur van het middeleeuwse Asjkenaz aan het licht gebracht, waar talmoedische studie, mystiek en halakhische denken elkaar verweven zonder enig provincialisme [Kanarfogel, 2013].

De vroomheid van deze wereld was niet voorbehouden aan een elite van geleerden. Elisheva Baumgarten heeft aangetoond dat gewone religieuze naleving — die van zowel mannen als vrouwen, in de gebaren van het dagelijks leven — het gehele leven van Asjkenazische gemeenschappen structureerde [E. Baumgarten, 2014]. Hier krijgt de vrouwelijke uitgang van Folkmannová een bijzondere betekenis: zij herinnert eraan dat de geschiedenis van een lignee niet alleen die van haar mannen is, maar ook die van de vrouwen die, door het beheer van het huishouden, de overdracht van rituelen en onderwijs, de joodse continuïteit door de eeuwen heen hebben gedragen. Vroomheid en zorg voor de ander zijn hier geen versieringen: zij zijn het geraamte zelf van de gemeenschappelijke overleving.

Deze cultuur onderscheidde zich ook door een veeleisende opvatting van de Wet. Haym Soloveitchik heeft geanalyseerd hoe het Asjkenaz een levende halakha heeft uitgewerkt, aandachtig voor de plaatselijke gewoonte (minhag) zowel als voor de tekst, producerend een jurisprudentie van opmerkelijke finesse [Soloveitchik, 2014]. De lignee Folkmannová, als fragment van deze wereld, neemt deel aan deze erfenis: die van een volk dat rechtsvormig redeneren en trouw aan de tekst tot een hoogste vorm van spiritualiteit heeft gemaakt — de uitdrukking van talmoedische kennis als deugd.

De Tsjechische vorm van de naam verankert de familie in de landen van de Kroon van Bohemen, en in het bijzonder in de baan van Praag, een van de grootste en oudste joodse gemeenschappen van Europa. Bohemen bekleedt een scharnierpositie in de joodse geschiedenis: Maoz Kahana heeft aangetoond hoe, tussen Praag en Presbourg, een grote transformatie van het halakische schrijven plaatsvond op het keerpunt van de moderniteit, waardoor deze ruimte een laboratorium van het joodse denken werd wanneer het zich confronteerde met de verandering van de wereld [Kahana, 2015].

In afwezigheid van naamregisters die voor deze specifieke lignée zijn bewaard gebleven, berust het lidmaatschap van de Folkmann van deze wereld eerder op gevolgtrekking dan op archiefstuk: het is waarschijnlijk, gebaseerd op de samenhang tussen de naam, de Tsjechische vorm ervan en de geografie van de gemeenschappen. Maar deze waarschijnlijkheid is groot. De joden van Bohemen hebben, vanaf de Middeleeuwen tot in de moderne tijd, een geschiedenis meegemaakt die uit toegekende en ingetrokken privileges, uit economische welvaart en juridische kwetsbaarheid bestaat — de ambivalente situatie die de historiografie onder figuren als die van de « hofjood » heeft samengebracht [Mintzker, 2017].

In deze tussenzone was een bijzondere competentie vaak het deel van de joden van Centraal-Europa: die van tussenpersonen, dragers van informatie en kennis die circuleerden tussen gesloten werelden. Daniel Jutte heeft deze « economie van het geheim » beschreven waarin joden, tussen meerdere talen en meerdere samenlevingen, een rol van bemiddeling tussen christenen en andere gemeenschappen speelden [Jutte, 2015]. Men kan met reden veronderstellen dat de Folkmann, zoals zoveel families van hun milieu, deze circulatieberoepen uitoefenden — handel, makelaarij, bemiddeling —, waar de economische actie gepaard ging met een kunst van de relatie met de vreemde ander. Deze verhouding tot de ander, gemaakt van voorzichtigheid en openheid, vormt een van de discrete deugden die de geschiedenis van de joden van Bohemen heeft voortgebracht.

Het leven van een Joodse familie uit Bohemen in de zeventiende en achttiende eeuw speelde zich af binnen een dicht communautair bestel, beheerst door rabbijnsch recht en gewoonte. We hebben niet de halachische beslissingen van een rabbijn Folkmann; maar we weten, uit vergelijkbare bronnen, hoe dit kader eruitzag. Het tribunaaljournaal van rabbijn Hayyim Gundersheim in Frankfurt aan het eind van de achttiende eeuw biedt een zeldzaam raam op het concrete functioneren van een Joodse gemeenschappelijke rechtspleging: erfenisgeschillen, handelconflicten, huwelijkskwesties, alle beslist volgens een recht dat tegelijk geleerd en dicht bij het volk was [Fram, 2012].

Hier ontstaat een kruising tussen de herinnering van een lignée en het archief van de wereld die de hare was. Wat de familie Folkmannová misschien niet voor zichzelf heeft vastgelegd, hebben andere gemeenschappen in bewaring gegeven: het portret van een volk dat zijn geschillen liever door middel van recht dan door geweld regelde, dat de rechtvaardigheid (tsedek) aan de grondslag van het sociale leven plaatste. De deugd van rechtvaardigheid is hier geen abstractie: ze leest zich in het bestaan zelf van deze gemeenschappelijke tribunalen, in de geduld van het halachische redeneren, in de weigering van willekeur.

De zorg voor de Wet ging samen met een praktijk van georganiseerde liefdadigheid. De asjkenazische gemeenschappen beschikten over broederschappen (hevrot) gewijd aan de hulp aan zieken, aan de begeleiding van stervenden, aan de uitzet van arme meisjes. Een familie wier naam zelf « de man van het volk » betekent kon niet anders dan deelnemer zijn van dit weefsel van wederzijdse hulp, waar de liefdadigheid (tsedaka) geen vrijwillige aalmoes was maar een verplichting van rechtvaardigheid. Het is een van de hoogste uitingen van het Joodse ethische genie, en de lignée neemt eraan deel door haar enkel toebehoren tot deze gemeenschappelijke wereld waarvan de historiografie de dichtheid heeft hersteld [Woolf, 2015].

De 19de eeuw transformeerde radicaal de toestand van joden in Bohemen. De geleidelijke emancipatie, toegekend in het Habsburgse Rijk, opende de deuren van de stad, van de school, van de vrije beroepen. Het is zeer waarschijnlijk in deze periode dat de vorm Folkmannová zich stabiliseerde in de burgerlijke stand, waarbij de vrouwelijke vorm in -ová de integratie van de familie in een administratief kader van Tsjechische taal weerspiegelt. De naam, tot dan toe vloeibaar, werd een stabiele identificatie van burger.

Deze intrede in de moderniteit was voor joden van Centraal-Europa aanleiding tot een buitengewone culturele bloei. Delphine Bechtel heeft aangetoond hoe zich tussen 1897 en 1930 een echte joodse culturele renaissance in Centraal- en Oost-Europa ontvouwde, vermenging van herontdekking van taal en literatuur met de constructie van een vernieuwde nationale identiteit [Bechtel, 2002]. Praag was een van de brandpunten, het vaderland van een Joods intelligensia van Duitse en Tsjechische taal. Een familie als de Folkmann plaatste zich in deze beweging waarin de bijdrage aan gedachte en literatuur een joodse manier wordt om de moderne wereld te bewonen.

Het judaïsme van Bohemen wist toen trouw en openheid samen te houden. Alan Levenson heeft onderstreept hoe de joodse geschiedenis van deze periode wordt gekenmerkt door een vermogen om traditie en moderniteit te onderhandelen zonder de ene voor de ander op te geven [Levenson, 2012]. De tolerantie — in de zin van een intelligentie van dialoog met omringende culturen — en de bescheidenheid van wie accepteert zichzelf te transformeren zonder zichzelf te verloochenen, zijn in deze context concrete deugden. De lignée Folkmannová, door haar aangenomen Tsjechische vorm, biedt ervan een discreet maar werkelijk beeld: dat van een familie die zich in de nieuwe natie inschrijft zonder haar oude toebehorendheid op te geven.

Het lot van de joden van Bohemen sloeg aan het begin van de twintigste eeuw om. De nazi-bezetting van 1939, de instelling van het Protectoraat Bohemen-Moravië, vervolgens de deportatie naar Terezín en de vernietigingskampen verniettigden een duizendjarige gemeenschap. Het zou oneerlijk zijn om zonder documenten het nauwkeurige lot van de dragers van de naam Folkmannová te reconstrueren; maar het zou even oneerlijk zijn om het feit te verzwijgen dat elke joodse familie in Bohemen toen aan vervolging werd blootgesteld. De status van dit hoofdstuk is daarom waarschijnlijk: wat we van de wereld weten, melden we; wat we van de lignee niet weten, verzinnen we niet.

Dat de naam Folkmannová vandaag als joods familienaam van persoonlijkheden wordt geregistreerd [Q106075565 — Wikidata] is op zich een feit vol betekenis: het betekent dat de lignee heeft overleefd, dat de naam de catastrofe heeft doorstaan. In een joodse geschiedenis gekenmerkt door vernietiging is de eenvoudige voortzetting van een naam al een daad van herinnering en verzet. Dit is de diepe betekenis van Zakhor, het geheugengebod in het hart van de Israëlische traditie.

De deugd die hier naar voren komt is die van de verhouding tot oorlog en geweld: niet de krijgslust, maar de volharding van overleven, de weigering van uitwissing. De lignee die al in haar naam « de man van het volk » droeg zal, ook in de meest extreme beproeving, de gehechtheid aan de gemeenschap en de trouw aan de overdracht hebben belichaamd. Het volk waarop deze naam zich beroept is dat wat, volgens de bijbelse formule, zich van geslacht tot geslacht herinnert.

Aan het einde van deze weg moet je eerlijk zeggen wat we weten en wat we afleiden. We weten, uit bevestigde bronnen, dat Folkmannová een Asjkenazisch-joodse achternaam van Tsjechische vorm is, gebouwd op een germanisch antroponiem dat « de man van het volk » betekent [Q106075565 — Wikidata] [Woordenboeken van Oost-Europese en Jiddische achternamen]. We leiden af, op waarschijnlijke wijze, zijn verankering in de joodse wereld van Bohemen en zijn inschakeling in de Tsjechische moderniteit. De rest — de gezichten, de beroepen, de bijzondere beslissingen — behoort tot een stilte die het beschikbare archief niet opvult, en die dit boek heeft geweigerd met uitvindingen te bevolken.

Van alle deugden die de joodse geschiedenis heeft gedragen, welke zal deze lignage het best hebben uitgedrukt? Het antwoord is in de naam zelf geschreven: Folkmann, « de man van het volk ». Meer dan rijkdom, meer dan kennis, meer dan vroomheid — alle deugden waarvan deze wereld voortbrengsel was —, is het engagement in het collectieve leven, het aangenomen lidmaatschap van de kehila, wat deze familie het best heeft belichaamd. Haar naam viert noch een prestigieus beroep noch een edel geslacht: hij viert de band met de groep, de inschrijving in het volk. Nu is het precies deze voorrang van het collectieve — de heilige gemeenschap van middeleeuws Asjkenaz [Woolf, 2015], de tribunalen en broederschappen van het moderne tijdperk [Fram, 2012], de solidariteit in de beproeving van de 20ste eeuw — die een van de meest aanhoudende draden van Israëls geheugen vormt. Door de naam « de man van het volk » te dragen, zegt de lignage Folkmannová, op haar bescheiden en volhardende manier, het wezenlijke: dat een jood zich niet alleen redt, en dat een naam die de eeuwen doorstaat altijd de naam van een gemeenschap is.