Familie Ferrarese

Het patroniem begrijpen

Het patroniem begrijpen is allereerst de stad begrijpen. Ferrara was van de 15de tot de 16de eeuw een van de meest florissante centra van het Italiaans jodendom. Onder het bewind van het huis d'Este — Borso, Ercole I, Ercole II — voerde de stad een opmerkelijk gastvrij beleid voor die tijd. Robert Bonfil herinnert eraan dat de hertogen van Ferrara, bezorgd om de economische ontwikkeling en het prestige van hun hof, aan de Joden onder de meest gunstige voorwaarden van het schiereiland aanboden, ook aan degenen die andere staten afwezen [Bonfil, 1994].

Deze gastvrijheid bereikte haar volle omvang na 1492. Toen de Katholieke Koningen de Joden uit Spanje verjoegen, en vervolgens in 1497 die uit Portugal, was Ferrara een van de zeldzame Italiaanse steden die haar poorten opende voor de Sefardische ballingen en de conversos — die Joden die tot het doopsel gedwongen waren en verlangden openlijk terug te keren naar het geloof van hun vaders. Hertog Ercole II gaf in 1538 patentbrieven uit die bescherming en handelsvrijheid verleenden aan de Portugese « nieuwe christenen ». Te Ferrara werd in 1553 de beroemde Ferrara-Bijbel, een Spaanse vertaling van de Thora, gedrukt, juist bestemd voor deze hergejudaïseerde Sefardische bevolking. De naam Ferrarese zelf bewaart aldus het spoor van een moment waarop een Italiaanse stad, voor een deel van Israël, een land van terugkeer en toevlucht was — concrete incarnatie van de deugd van gastvrijheid voor de vreemdeling, deze ger, die de Mosaïsche Wet gebiedt te beschermen en lief te hebben als jezelf. Een familie die de naam van deze stad erfde, erfde ook, symbolisch, deze herinnering aan gastvrijheid.

De italiense joodse onomastiek gehoorzaamt aan regels die het modern onderzoek goed heeft blootgelegd. De naam Ferrarese kon zich als erfelijke patroniem alleen kristalliseren op het moment dat één of meer families, die Ferrara hadden verlaten, zich elders vestigden — want niemand noemt zichzelf « de Ferrarees » in Ferrara zelf. Het patroniem is dus, naar zijn aard, een emigratienaam. Schaerf rangschikt het precies onder de naar steden vernoemde namen, naast de talloze toponiemen die volgens zijn inventaris één van de grootste families van joodse patroniemen in het schiereiland vormen [Schaerf, 1925].

Twee dynamieken kunnen joodse families uit Ferrara hebben verspreid en hun naam elders hebben vastgesteld. De eerste is intern aan Italië : de crisis van het hertogdom na 1598, toen Ferrara, faute de wettige erfgenaam van de Este, onder rechtstreeks gezag van de Pauselijke Staat kwam. De pauselijkheid, de strengheid van de pauselijke bul Cum nimis absurdum van Paulus IV (1555) toepassing, legde toen het getto op, beperkte de rechten der Joden en drong veel families tot emigratie naar milder gezinde steden — Modena, Reggio, Mantua, en vooral de Toscaanse haven Livorno. De tweede dynamiek is de grote Middellandse-Zee-mobiliteit van Italiaanse joodse kooplieden.

Hier moet men de maat van de historicus bewaren : we weten dat de naam bestaat en waarvan hij afkomstig is ; we beschikken in de huidige toestand niet over een aaneengesloten genealogische boom die één enkele wortel verbindt. Redelijkheid vereist dit te zeggen. De kracht van de naam ligt niet in een van begin tot eind bewezen afstamming, maar in de waarheid van zijn oorsprong en in de bestendigheid van zijn overdracht — die trouw aan de naam der vaderen die zelf, in de traditie van Israël, een vorm van eer aan de lignée is.

Onder de bestemmingen van bewegende Italiaanse Joden neemt Livorno een bijzondere plaats in, en het is waarschijnlijk via haar dat de naam Ferrarese, zoals zoveel anderen, haar mediterranische verspreiding kende. De Livornine, handvesten verleend door de groothertogin van Toscane Ferdinand I de Medici in 1591 en 1593, maakten van deze haven een van de grootste centra van Sefardisch jodendom in het Westen, waar kooplieden, drukkers en geleerden werden ontvangen zonder hen in een getto op te sluiten. Lionel Lévy heeft meesterlijk de geschiedenis uitgewerkt van deze « Portugese Joodse Natie » die van Livorno naar Amsterdam straalde, en vervolgens naar de kusten van Noord-Afrika [Lévy, 1999] [Lévy, 1996].

Ferrara en Livorno waren communicerende vaten: de Sefardische families die Ferrara in de 16e eeuw had ontvangen, vonden in Livorno, in de 17e eeuw, een duurzamer toevluchtsoord. Het is waarschijnlijk — volgens de migratielogica beschreven door Lévy — dat dragers van de naam Ferrarese, of families die ervan afstamden, aan deze beweging hebben deelgenomen en zich hebben ingebed in de mediterranese handel die Livorno met Tunis, Algiers en de havens van het Levant verbond [Lévy, 1999]. In deze economie van vertrouwen, waar zaken berustten op gegeven woord en gemeenschappelijke solidariteit, drukte de lignage een van de deugden uit die de Joodse traditie hoogstens schat: de émouna, de trouw, begrepen als zowel geloof als loyaliteit in uitwisselingen — de eerlijkheid van de koopman weerkaatsend in de oprechtheid van de gelovige.

Ferrare was niet alleen een gastland: het was een werkplaats van Joodse cultuur. De stad herbergde scriptoria en later Hebreeuwse drukkerijen, en het Ferrarese jodendom nam deel aan deze bloei van het Italiaanse Joodse boek waarvan Giulia Tamani de pracht heeft beschreven aan de hand van verlichte Hebreeuwse manuscripten uit het schiereiland [Tamani, 2010]. De Joden van Italië hebben de kunst van het versierd manuscript tot een zeldzame graad van volmaaktheid gebracht, stellig de nauwkeurigheid van de heilige tekst verbonden met de schoonheid van de decoratie — een vereniging van kennis en schoonheid die op zich een vorm van vroomheid is.

Deze bookcultuur was niet het privilege van enkele geleerden: zij weerspiegelde een opvatting van het Joodse leven waarin de studie van de Torah en de Talmud de basis van het bestaan vormen. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer de figuur van de rabbijn-geleerde, tegelijk meester in halakha en man van de Renaissance, de Italiaanse Joodse samenleving structureerde [Bonfil, 1994]. Een familie die in deze wereld was ingebed, ongeacht haar positie, badde in deze schriftcultuur waarin de Talmoedische kennis van vader op zoon werd doorgegeven als een erfgoed kostbaarder dan goud. De middeleeuwse Joodse filosofie, waarvan Colette Sirat de vitaliteit heeft gereconstrueerd op basis van manuscripten [Sirat, 1983], en die Maurice-Ruben Hayoun in het lange termijnperspectief heeft herplaatst [Hayoun, 2023], voedde deze intellectuele horizon. De naam van een stad dragen die een brandpunt van het Joodse boek was, betekent erfgenaam zijn van een roeping: die van bewaren, bestuderen en doorgeven.

De Middellandse Zeeroute voert van de Toscaanse haven naar de kusten van Noord-Afrika. De Portugese Natie van Livornezen — de Grana, zoals men in Tunis deze Joden van Italiaanse afkomst noemde, door vervormimg van Ghorna, « Livorno » — vestigde duurzaam families met Italiaanse familienamen in Tunis, maar ook in Algiers, Oran, Tlemcen en Sidi Bel Abbès [Lévy, 1999]. De joodse gemeenschappen van West-Algerije ontvingen door de eeuwen heen bijdragen uit Spanje, Livorno en Italië, waarvan de naamkunde sporen bewaart.

Hier antwoorden familiale mémoire en archive elkaar voorzichtig. Eliahou-Éric Botbol, in zijn geschiedenis van de gemeenschap van Tlemcen, en de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès getuigen van de aanwezigheid, in deze gemeenschappen, van families met namen van Italiaanse of Livornese oorsprong, vermengt met inheemse en Sefardische stammen [Botbol, 2000] [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. De mondeling overlevering van deze families bewaart vaak de herinnering aan een « Italiaanse » of « Livornese » oorsprong — een herinnering die het archief in beginsel bevestigt zonder altijd de precieze keten ervan vast te kunnen stellen. Dit is eigen aan diasporische mémoire : zij weet waar zij vandaan komt zonder het altijd te kunnen bewijzen, en deze doorgegeven zekerheid geldt als getuigenis. In deze Maghrebijnse gemeenschappen werd het joodse leven gekenmerkt door de kracht van solidariteit — de tsedaka, deze liefdadigheid die rechtvaardigheid is, uitgeoefend jegens de armen, de weduwen en de reizigers — en door de gehechtheid aan de halaka van de plaatselijke rabbijnse tribunalen.

De twintigste eeuw stelde de Joden van Italië en hun diaspora's op de zwaarste beproeving. De fascistische rassentwetten van 1938, gevolgd door de Duitse bezetting, troffen de Italiaanse gemeenschappen ; Ferrare zelf, waarvan schrijver Giorgio Bassani de gemeenschap onsterfelijk maakte in De tuin van Finzi-Contini, verloor velen van de hunnen in de Shoah. De plicht om het geheugen levend te houden tegenover de joodse slachtoffers van Italië en Maghreb, gedocumenteerd door transmissiewerken zoals die van Dominique Natanson [Natanson, 1997], stelt zich hier op als een daad van trouw.

Deze trouw sluit aan bij de diepe betekenis van de naam zelf. Léon Askénazi herinnerde eraan dat de joodse traditie niet de bewaring van een dood verleden is, maar de levende doorgave van een woord [Askénazi, 1999] ; Armand Abécassis, dat joodse identiteit zich smeedt in de doorgang van de woestijn naar het verlangen, van ballingschap naar hoop [Abécassis, 1987]. De familienaam Ferrarese is, op zijn bescheiden manier, zulk een voertuig : telkens wanneer hij wordt uitgesproken, herinnert hij aan een stad, een ontvangst, een ballingschap, een trouw. Hij belichaamt wat Yerushalmi de persistentie van het geheugen noemde in het hart van de verstrooiing [Yerushalmi, 1984] — dit vermogen van Israël om van een eenvoudige plaatsnaam de ontvanger van een hele geschiedenis te maken.

Aan het einde van deze route verschijnt de Ferrarese-lignee als een exemplarische figuur van het Italiaanse jodendom van de diaspora: geboren uit de naam van een stad die in de uren van de grote verdrijvingen een toevluchtsoord was voor de ballingen uit Spanje en Portugal; gedragen door de mediterrane mobiliteit die Ferrara met Livorno verbond, vervolgens met de kusten van de Maghreb; geworteld in een cultuur van het boek, van studie en van de Wet. De bronnen — van Schaerf voor de naamkunde tot Bonfil voor de geschiedenis, van Lévy voor de Portugese Natie tot Botbol en de rabbijnse archieven voor de Maghreb — maken het mogelijk om het kader met zekerheid vast te stellen, ook al ontsnap de aaneengesloten genealogische reeks nog steeds, en dat moet eerlijkheidshalve gezegd worden.

Als men, tussen alle deugden, die ene zou moeten aanwijzen die deze lignee het best zal hebben uitgedrukt, zou het de trouw van de herinnering zijn — die émouna die in een eenvoudige toponymische familienaam wist te bewaren en over te dragen, van eeuw tot eeuw en van kust tot kust, de gedachtenis aan een oorsprong en de eer van een naam. Daarin neemt het Huis Ferrarese volledig deel aan deze kardinale deugd van Israël die de zakhor is, het gebod van herinnering: want zijn naam behouden in de verstrooiing betekent al weigering van vergetelheid, en vergetelheid weigeren betekent trouw blijven aan het Verbond.