Familie Felner

De naam Felner behoort tot een goed geïdentificeerde naamfamilie. De vorm, dicht bij Fellner, Feller of Felder, verwijst naar het Germaanse domein. Gespecialiseerde repertoria verbinden Felner met een verzameling varianten met dezelfde wortel: de varianten omvatten Fellers, Fellner, Foller, Faler, Fellinger, Filler, Foeller, Felner, Feiler, Pfeiler en Fehlner. Als patroniem van Joodse afkomst kan het ook voorkomen in de vormen Felder, Feldman, Feld [iGENEA, surnames]. De wortel Feld (« het veld ») en het achtervoegsel -ner dat de verbondenheid met een plaats aanduidt, plaatsen de naam in de logica van de Ashkenazische topografische patroniemen, waarin de mens naar het land wordt genoemd dat hij bewoont of waarvan hij afkomstig is.

Deze Germaanse morfologie, gedragen door een familie die onder de Joden van Italië was opgenomen, is in niets tegenstrijdig. Het Italiaanse judaïsme was sinds de Middeleeuwen een kruispunt waar de autochtone Italkim, de Sefarden die na 1492 waren aangekomen, en de Ashkenazi's die van de Alpen en de rijksgronden naar de vlakte van de Po waren afgedaald, elkaar ontmoetten. Zoals Robert Bonfil heeft aangetoond, was het Joodse leven van de Italiaanse Renaissance juist de plaats van deze menging, waar families van uiteenlopende herkomst synagogen, broederschappen en soms verschillende riten onder hetzelfde communautaire dak deelden [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994]. De naam Felner getuigt aldus, reeds in zijn etymologie, van een kardinale waarde van de herinnering van Israël: de ontvangst van de vreemdeling en het vermogen tot integratie, dit vermogen van een judaïsme om plaats in te ruimen voor lignées van elders zonder hun bijzonderheid uit te wissen.

Indien het Felner-archief zelf lacunair blijft voorbij de vermelding van Schaerf, stelt de historische context ons in staat de plaatsen waar een familie van deze naam zich waarschijnlijk heeft gevestigd, met aannemelijkheid aan te wijzen. De Germaanse familienamen van het Italiaanse jodendom concentreren zich in de grensregio's van het Noorden: Friuli, Venetië, Piëmont, Lombardije, en vooral de landen die lange tijd onder Oostenrijkse invloed stonden. Triëst, Habsburgse haven en kruispunt tussen het Rijk en de Middellandse Zee, was een belangrijk aantrekkingspunt voor joden van Duitse taal en cultuur.

In deze gemeenschappen dwong de coëxistentie van rituelen — minhag ashkenaz en minhag italiani — tot voortdurende halakische en sociale onderhandelingen. Robert Bonfil heeft beschreven hoe sterk de joodse gemeenschap van de Italiaanse Renaissance werd gestructureerd door haar solidariteitsinstellingen, haar onderlinge hulpconfraterniteiten (ḥevrot) en haar intern bestuur, waar elke familie haar plaats en plichten had [Bonfil, 1994]. Een Felner-geslacht, ingebed in dit weefsel, zou hebben deelgenomen aan dit collectieve leven vol wederzijdse verplichtingen. Hier openbaart zich een grondleggende deugd: betrokkenheid bij het gemeenschapsleven, de arevut, die solidaire verantwoordelijkheid waardoor elke jood borg staat voor zijn medemens. De gemeenschap was niet slechts een eenvoudige naast elkaar plaatsing van individuen, maar een lichaam waar de zorg voor de wees, de bruidschat van het arme meisje en de vrijkoping van gevangenen heilige verplichtingen vormden.

Het Italiaanse judaïsme was, meer dan enig ander in Europa, een beschaving van het boek

Het Italiaanse judaïsme was, meer dan enig ander in Europa, een beschaving van het boek. Ruim voordat de drukkunst ontstond, brachten gemeenschappen in Noord-Italië Hebreeuwse manuscripten voort en bewaarden die, waarvan de decoratieve rijkdom uitzonderlijk blijft. Giulia Tamani heeft deze bloei van versierde Hebreeuwse manuscripten in het schiereiland bestudeerd, waar de kunst van de kopiist, de illuminator en de boekbinder een bijzondere volmaaktheid bereikten [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010]. Bijbels, mahzorim, medische en filosofische verhandelingen circuleerden van hand tot hand, gekopieerd met een zorg die van elk deel een heilig voorwerp maakte.

Een familie als de Felner, ingebed in deze wereld, zal deze toewijding aan de tekst hebben gedeeld. Colette Sirat heeft aangetoond hoe de middeleeuwse Joodse filosofie zich precies door de materiële circulatie van manuscripten heeft verspreid en omgevormd, dat immense netwerk van kopieën en commentaren waardoor het denken van Israël levend is gebleven [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983]. De verhouding tot het boek geeft hier een van de hoogste deugden van de traditie uit: de liefde voor studie, de talmud Torah, die van kennis geen voorrecht maar een plicht maakt. In de Asjkenazisch-Italiaanse wereld betekende lezen, kopiëren, commentariëren kunnen: deelnemen aan de ononderbroken keten van overdracht sinds de Sinaï.

Tot op heden beschikken wij niet over een door een Felner-hand ondertekend manuscript; eerlijkheid gebiedt dit te zeggen. Maar de inbedding in een wereld waarin het boek het hart van het leven was, rechtvaardigt dat men deze lignée in deze kennishorizon inschrijft, niet uit vleierij, maar omdat zulks het milieu was dat aan ieder joods bestaan van die tijd vorm gaf.

Een Joodse naam blijft nooit onbeweeglijk. De familienaam Felner, eenmaal gevestigd in Noord-Italië, volgde de paden van de diaspora naar de grote havens en gastlanden. Hedendaagse genealogische repertoria attesteren de aanwezigheid van de naam ver buiten het schiereiland, met name in de migraties naar Midden-Europa en naar de Nieuwe Wereld, waar de Joodse onomastiek van Germaanse oorsprong zich ruimschoots heeft verspreid [Ancestry, Felner Surname].

Het grote model van deze mobiliteit was dat van de Portugese Joodse Natie, waarvan Lionel Lévy het buitengewone netwerk heeft getraceerd dat Livorno, Amsterdam en Tunis verbond over bijna vier eeuwen [Lévy, La Nation juive portugaise, 1999]. Livorno, vrije haven van het groothertogdom Toscane, bood joden zeldzame vrijheden in Europa en trok families van alle herkomsten aan — Sefardim, Italianen, maar ook Asjkenazim [Lévy, La Communauté juive de Livourne, 1996]. In deze smeltkroes vermengden de oorsprongen zich zonder op te lossen. Een familie met een Germaanse naam kon zich in het Livornese weefsel inpassen terwijl zij het geheugen van haar Alpijnse oorsprong bewaarde.

Dit hoofdstuk is er een van een kruising: de traditie die van de jood een wezen van reis en ballingschap maakt, en het archief dat de feitelijke verspreiding van naamdragers attesteert. Hier uit zich de deugd van de verhouding tot de vreemde en tot het gastland — want de jood van de diaspora was altijd tegelijk de ontvangen vreemde en degene die elders wist te ontvangen. Deze dialectiek van de gastvrijheid heeft Armand Abécassis gelegen in het hart van het Joodse denken, van de zwervingen van Abraham tot de roeping van het verlangen [Abécassis, La pensée juive, 1987].

De Joodse diaspora kan niet worden begrepen zonder zijn Middellandse-Zee en Noord-Afrikaanse zijde, waar de naam Felner, net als zoveel anderen, Sefardische trajectoriën kon kruisen. Eliahou-Éric Botbol heeft het leven en lot van de Joodse gemeenschap van Tlemcen gedocumenteerd, een brandpunt van geleerde vroomheid en opmerkelijke rabbijnse continuïteit [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000]. De rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès getuigen op dezelfde wijze van de nauwgezette organisatie van het Joodse leven in Oranie [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès].

Deze gemeenschappen deelden met het Italiaanse jodendom dezelfde opvatting van de halaka als een levenstructuur en niet als blote beperking. Léon Askénazi herinnerde eraan dat de Joodse Wet geen dwangbuis is maar een weg naar vervulling, een manier om het dagelijkse leven te heiligen en elke handeling aan het eeuwige te verbinden [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. In deze wereld regelde het rabbijnse gerechtshof (beit din) geschillen, beschermde weduwen, garandeerde contracten en handhaafde de gerechtigheid — deze opperste waarde die de Tora tot grondslag van iedere samenleving verheft: tsedek, tsedek tirdof, « de gerechtigheid, de gerechtigheid, zult gij nabijstreven » (Deuteronomium 16, 20).

Hoewel de directe verbinding van de Felners met deze Middellandse-Zee gemeenschappen eerder waarschijnlijkheid dan bewijs is, illustreert het een vastgestelde werkelijkheid: de diepe eenheid van het Joodse volk ondanks de verspreiding van zijn vestigingsplaatsen. Een zelfde naam kon weerklinken in Triëst, Livorno en aan de kusten van Afrika, verenigd door dezelfde Wet, dezelfde kalender, dezelfde hoop.

Het lot van de joden van Italië in de twintigste eeuw werd gekenmerkt door tragedie. Het repertorium van Schaerf zelf, ontworpen in 1925 als een eerbetoon aan de joodse identiteit, werd een instrument van vervolging: de zekerheid dat er een naamkundig erfgoed bestond dat uitsluitend joods was, inspireerde de wet van juli 1939, die de Italiaanse joden blootstelde [Startmag, over Schaerf]. De rassenvoorschriften van 1938, en vervolgens de deportaties na de Duitse bezetting van 1943, troffen de gemeenschappen van het Noorden — dezelfde gemeenschappen waar de naam Felner wortel had geschoten.

Het herinneringswerk dat door Dominique Natanson en het project Mémoire Juive & Éducation wordt uitgevoerd, herinnert aan de verplichting om namen door te geven, vergetelheid te weigeren, van elk vermiste een bewaarde aanwezigheid te maken [Natanson, Mémoire Juive & Éducation, 1997]. Deze eis sluit aan bij de overdenking van Yosef Hayim Yerushalmi over de bijzondere verhouding van het jodendom tot de geschiedenis: het joodse volk heeft niet zozeer historiografie gepraktiseerd als wel de verplichting tot herinnering, de zakhor, dit gebod om jezelf te herinneren dat door de hele Bijbel loopt [Yerushalmi, Zakhor, 1984]. Het herinneren van de naam Felner is het vervullen van dit gebod.

Uit deze beproeving ontstaat de meest pijnlijke en verhevene der deugden: trouw, het vermogen om jezelf te blijven onder bedreiging, en de weigering om de vernietiging het laatste woord te laten hebben. Maurice-Ruben Hayoun heeft aangetoond hoe het joods denken, zelfs na de catastrofe, de draad van zijn bezinning op God, de mens en de geschiedenis wist op te pakken, en rouw in een bron van vernieuwde betekenis transformeerde [Hayoun, La philosophie juive, 2023].

Aan het einde van deze reis openbaart de lignage Felner zich minder als een gedocumenteerde dynastie dan als een dun en kostbaar draadje in het immense tapijt van het Italiaans jodendom. Van de vermelding van Samuele Schaerf in 1925 tot aan de mediterrane diaspora's, voorbij de Germaanse centra in Noord-Italië en de beproeving van de twintigste eeuw, heeft de naam de eeuwen doorstaan gedragen door een gemeenschap die van geheugen een heilige plicht maakte.

Wij hebben hagiografie geweigerd: waar het archief zwijgt, hebben wij niet verzonnen, en wij hebben consequent onderscheiden wat vaststaat van wat waarschijnlijk of verondersteld blijft. Maar uit dit gehele lot steekt één deugd uit boven alle anderen, die welke deze lignage schijnt het best te hebben belichaamd: het vermogen tot integratie in wederzijdse gastvrijheid, die typisch joodse manier om tegelijkertijd de welkomste vreemde en de gastheer die welkom heet te zijn. Dragend een naam uit de Germaanse en Alpijnse wereld, ingevoegd in het zuidelijk jodendom van Italië, zegt deze naam de eenheid uit van een volk voorbij zijn meervoudige oorsprongen. Daarin neemt de lignage Felner volop deel aan het collectieve geheugen van Israël, dit volk waarvan Abraham de eerste migrant was en waarvan elke familie op haar schaal de geschiedenis van ballingschap en trouw opnieuw speelt. Zakhor — herdenk: zulks is het laatste woord van dit boek, en zijn eerste.