Familie Felberbaum

De geschiedenis van een geslacht begint vaak met die van zijn naam. Maar erfelijke joodse achternamen zijn, voor de overgrote meerderheid van de asjkenazische families, een relatief laat uitgevonden zaak. Tot het einde van de achttiende eeuw bleef het dominante gebruik de vloeiende patronymische naam — die en die zoon van die en die — aangevuld met een bijnaam van beroep, herkomst of karakter. Het was het tolerantsediet van Jozef II (1787) voor de Habsburgse territoria, gevolgd door soortgelijke wetgevingen in Pruisen en de verdeelde Poolse provincies, die joodse families dwongen vaste en overdraagbare namen aan te nemen.

Het is in dit administratieve moment dat achternamen ontstaan die uit Baum zijn samengesteld — Rosenbaum (roos), Birnbaum (peer), Nussbaum (walnoot), Apfelbaum (appel) — en onder hen Felberbaum, de wilg. De aanduiding van de wilg verdient aandacht. In de joodse traditie is de wilg van de oevers, de aravah, een van de vier soorten (arba'a minim) die tijdens het Loofhuttenfeest worden verzameld; het is ook de tak die ritueel wordt geslagen tijdens Hoshanna Rabba. Een naam die, zonder dat de family dit had gekozen, haar stilzwijgend verbond met een voorwerp uit de liturgie en met de cyclus van de feesten. Het feit dat Schaerf deze naam in Italië verzamelde, bevestigt dat deze niet beperkt bleef tot Duitssprekende landen maar de mobiliteit van zijn dragers vergezelde [Schaerf, 1925].

De enige sluitende documentaire attestatie waarover wij beschikken, is die uit het repertorium van Samuel Schaerf, gepubliceerd te Florence in 1925 onder de titel I cognomi degli ebrei d'Italia. Dit werk, voortkomend uit een systematische uitwerking van communautaire registers, belastinglijsten en burgerlijke standsregisters van de israëlitische gemeenschappen in Italië, plaatst Felberbaum hierin onder de joodse familienamen die in het schiereiland zijn geregistreerd [Schaerf, 1925]. De waarde van deze bron schuilt in zijn methodologie: Schaerf compileert geen legendes, hij inventariseert werkelijke aanwezigheid, vastgelegd in de communautaire archieven van het Italiaanse koninkrijk op de wending van de 20ste eeuw.

Het joodse Italië van het begin van de 20ste eeuw was erfgenaam van een duizendjarige geschiedenis, gemaakt van autochtone gemeenschappen — de italkim, de oudste van de Europese diaspora — waarop zich de Sefardische golven na 1492 hadden gelaagd en de Asjkenazische bijdragen vanuit het noorden. Zoals Bonfil eraan herinnert, was de Italiaanse eigenaardigheid deze capaciteit om verschillende riten (minhagim) binnen dezelfde stedelijke ruimte samen te laten leven, waarbij elke « natie » haar synagoge en liturgie bewaarde [Bonfil, 1994]. Een naam van Germaanse oorsprong zoals Felberbaum, attesteerd in Italië, getuigt juist van deze innerlijke gastvrrijheid: het schiereiland verwelkomde en integreerde families van elders, makend van de hakhnassat orḥim, de ontvangst van de vreemdeling en de reiziger, niet een abstract principe maar een stedelijke en institutionele praktijk. De lineage Felberbaum, zich invoegend in dit weefsel, participeert in deze collectieve deugd van Israël die steeds in de nieuwkomer een broer wist te onderkennen.

Hoe een naam, geboren uit de naamgeving-campagnes van Centraal-Europa, terechtkwam in de joodse archieven van Italië? Het meest waarschijnlijke antwoord, hoewel niet gedocumenteerd voor deze specifieke familie, loopt via Triëst. Vrijhaven van de Habsburgers sinds 1719, maritieme uitgang van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk, werd Triëst in de negentiende eeuw een poort waardoor veel joodse families uit Galicië, Bohemen en Duitse gebieden transiteerden en zich vestigden. De welvarende en cosmopolitische joodse gemeenschap van Triëst mengde handelaren, verzekeringsagenten en geleerden. Het is aannemelijk — en men dient hier te zeggen naar alle waarschijnlijkheid, bij gebrek aan nominale documenten — dat de Felberbaums deze route hebben gevolgd, net als zoveel andere Ashkenazi-families van Duitse taal wier namen vandaag in de registers van de hoge Adriatische zee te lezen zijn.

Deze hypothese brengt de herinnering aan een Centraal-Europese oorsprong, ingeschreven in de naam, in gesprek met het Italiaanse archief verzameld door Schaerf: beide antwoorden elkaar zonder elkaar tegen te spreken. Het pad van een patroniem is ook het pad van een volk. De joodse traditie noemt galout, de ballingschap, deze toestand van zwervend bestaan en nieuw beginnen; maar zij heeft ervan gemaakt, tegen wanhoop in, een oefening van trouw — de overtuiging, dierbaar aan het denken van Léon Askénazi, dat identiteit niet via de grond maar via het woord en studie wordt overgedragen [Askénazi, 1999]. Een familie die van een rijk naar een schiereiland verhuist zonder zijn naam te verliezen, volbrengt op bescheiden schaal dit discrete wonder van continuïteit.

Een Askenazische familie die zich in Italië had gevestigd, stond voor een concreet keuze op liturgisch en gemeenschappelijk vlak: aansluiten bij een Duitse ritus-gemeenschap (nusaḥ Ashkenaz), waar die bestond, of zich voegen bij de dominerende Italiaanse ritus (minhag italiani) of Sefardische. Deze keuze, schijnbaar alledaags, bepaalde de manier van bidden, van vieringen, van het sluiten van huwelijken en van het regelen van persoonlijke statusaangelegenheden volgens de halakha. Bonfil heeft fijnzinnig beschreven hoe migrerende families hun rituele integratie onderhandelden zonder hun erfenis te verloochenen, vaak tegen de prijs van subtiele compromissen tussen gebruiken [Bonfil, 1994].

Hier staat op het spel, voor een lignee zoals de Felberbaum, een levendig verband met de Joodse Wet. De halakha is niet alleen een samenstel van voorschriften: zij is de kunst om zichzelf te blijven terwijl men zich inschrijft in een ontvangende gemeenschap. De buigzaamheid van de wilg waarvan de naam het spoor draagt, vindt hier een onverwachte resonantie: zijn gebruiken buigen zonder zijn bondgenootschap te verbreken. Het middeleeuwse en moderne Joodse denken, zoals Maurice-Ruben Hayoun het heeft uitgelegd, heeft van deze spanning tussen de universele wet en het lokale gebruik een van zijn meest vruchtbare veerkrachten gemaakt [Hayoun, 2023]. Men kan, faute de naamgeving archieven, geen precies rabbijnse beslissing aan deze of gene Felberbaum toeschrijven; maar men kan beweringen dat elke Joodse familie in Italië per noodzaak een beoefenaar van dit evenwicht was.

De verklaring van Schaerf dateert uit 1925 ; dertien jaar later, in 1938, kondigde het fascistische regime de leggi razziali af, waardoor Italiaanse Joden hun burgerrechten werden ontnomen, en zij werden uitgesloten van scholen, beroepen en openbare diensten. Deze families die Schaerf rustig had geregistreerd, werden binnen enkele jaren aangewezen, gearchiveerd en vervolgens, na de Duitse bezetting van september 1943, vervolgd en gedeporteerd. De plicht tot herinnering, zoals die voort uit het werk van Dominique Natanson voor de onderwijskundige overdracht van de geschiedenis van de Shoah, gebiedt eraan te herinneren dat achter elke naam van een onomastisch repertorium werkelijke bestaan liggen, blootgesteld aan vernietiging [Natanson, 1997].

Het zou oneerlijk zijn om aan de familie Felberbaum alleen een uniek lot toe te schrijven binnen deze ramp zonder vastgesteld bewijs. Maar de naam zelf, door zijn Germaanse uitgang, behoorde tot die namen die de vervolgers als een teken lazen. Hier is de deugd die zich opdringt niet geclaimde heldhaftigheid maar zakhor, het geheugengebod dat Yosef Hayim Yerushalmi magistraal heeft geanalyseerd : het Joodse volk heeft zich gevormd als een gemeenschap van herinnering, gehouden niets in de vergetelheid te laten verdwijnen [Yerushalmi, 1984]. De verdwenen benoemen, het spoor van een familienaam bewaren, is reeds verzet tegen de uitwissing die de moordenaars hadden gepland.

Wat blijft er over van een lignée waarvan het archief slechts een regel in een repertorium heeft nagelaten? Precies dat wat de joodse traditie voor essentieel houdt: de overdracht. Waar andere culturen de duurzaamheid gronden op het monument of het landgoed, heeft het judaïsme haar gegrond op het boek, de studie en de keten der generaties. Armand Abécassis heeft aangetoond hoe het joodse denken de begeerte naar bezit vervangt door de begeerte naar betekenis, waardoor studie een trouwdaad wordt die duurzamer is dan steen [Abécassis, 1987]. Een familie kan uit de registers verdwijnen en toch voortbestaan in het collectieve geheugen van Israël, zodra haar naam blijft worden uitgesproken.

Het werk van Schaerf zelf behoort tot deze roeping: de joodse namen van Italië inventariseren was hen uit de vergetelheid redden, hen inschrijven in een gemeenschappelijke geschiedenis. Colette Sirat heeft eraan herinnerd hoeveel de joodse beschaving op de bewaring en overdracht van teksten berust, tot en met de zorg die aan manuscripten wordt besteed [Sirat, 1983] — een zorg die in Italië wordt voortgezet door de lange traditie van verlichte Hebreeuwse manuscripten bestudeerd door Giulia Tamani [Tamani, 2010]. De lignée Felberbaum, voor zover zij tot dit joodse Italië van het boek en het geheugen behoort, neemt deel, zij het anoniem, aan deze kardinale deugd: de wetenschap die men bewaart om haar door te geven.

De lineage Felberbaum leest zich af als een vruchtbare raadsel eerder dan als een volledige kroniek. Een naam geboren uit de wilgenbossen van Centraal-Europa, gevormd door keizerlijke edicten die de Joden dwongen zich een familienaam aan te nemen; een stevige attestatie in Italië, onder de pen van Samuel Schaerf in 1925; een waarschijnlijke migratierout via de noordelijke Adriatische havens; tenslotte de gemeenschappelijke beproeving van de twintigste eeuw. Uit deze dunne draad geboden de eerlijkheid om niet meer ervan af te leiden dan zij bevat: wij hebben noch doorlopende genealogie, noch geatesteerde illustere figuur, noch ondertekend rabbijnse beslissing.

Wat deze lineage boven alles het best heeft uitgedrukt, is de continuïteit door herinnering — dat eigenzinnig Joodse vermogen om zichzelf te blijven te midden van de diaspora, om zijn naam van het ene rijk naar een schiereiland mee te nemen zonder die te laten oplossen, om te overleven in een regelrij wanneer al het overige is uitgewist. De wilg van zijn naam biedt daarvan het nauwkeurige symbool: een boom die buigt onder wind en storm, maar wiens wortels stevig bij het water houden. Daarin sluit de discrete geschiedenis van de Felberbaum aan bij de deugd die de traditie van Israël door eeuwen en continenten heeft gedragen — zakhor, gedenk [Yerushalmi, 1984] — en herinnert eraan dat de bescheidenste familie, zodra een naam daarvan de sporen draagt, van volledige grond behoort tot de grote collectieve herinnering van het Joodse volk.