Familie Feigelson

De Feigelson vormen wat de Joodse onomastiek een familie van matronymisch noemt. Het achtervoegsel -son, van Germaanse oorsprong, wordt toegevoegd aan de voornaam van de moeder Feigel om de geslachtslijnen door de moeder aan te duiden. Deze categorie van namen is stevig gevestigd door de referentielexicografie, die Joodse achternamen uit Oost-Europa classificeert volgens hun antroponymische grondslagen — mannelijk en vrouwelijk — en hun regionale achtervoegsels [Woordenboeken van Joodse achternamen uit Oost-Europa, Beider].

De betekenis van de wortel is dubbel gedocumenteerd. Enerzijds betekent Feigel « vogel » in het Jiddisch, afgeleid van het Duitse Vogel [Wiktionnaire, Feige]. Anderzijds herinnert een geleerde traditie eraan dat deze voornaam werd gebruikt als affectieve gelijkstelling van het Hebreeuwse Tzipporah [Betekenis van de voornaam Feigl, Wisdomlib]. Een filologische nuance verdient opgemerkt te worden: in bepaalde gevallen, met name Oostenrijkse, verwijst de wortel Feigel niet naar de vogel maar naar het viooltje (Veilchen), wat aanleiding gaf tot plaatsnamen als Feigelfeld, « violetjenveld » [Geneanet, Joodse familienamen]. Voor Feigelson echter blijft de afstamming van de vrouwelijke voornaam de meest waarschijnlijke lezing, in overeenstemming met de structuur « voornaam + -son ».

De keuze van het matronym zelf werpt licht op een waarde: de erkenning van de plaats van vrouwen in de doorgave. Waar het christelijke Europa nagenoeg uitsluitend vaderlijke patroniemen vastlegde, heeft de Joodse nomenclatuur, tot in de officiële namen die aan het begin van de 19de eeuw werden opgelegd, het spoor van stammoeder bewaard wiens huishoudelijk of commercieel gezag zich aan een hele familie had opgelegd. In deze opzet neemt de geslachtslijn Feigelson deel aan een collectief geheugen van Israël waar de vrouw — van Sarah tot Debora, van Ruth tot Tzipporah — nooit afwezig is uit het verhaal.

Joodse erfnamen, in hun moderne en vaste vorm, zijn grotendeels het product van keizerlijke wetgevingen. Het traditioneel joods gebruik gaf de voorkeur aan mondelinge afstamming — ben (« zoon van ») of bas (« dochter van ») — boven de vaste familienaam. Joden hadden, om vrij begrijpelijke redenen, slechts beperkt vertrouwen in de autoriteiten en verzetten zich zoveel mogelijk tegen de nieuwe naamwet; onderling behielden zij het traditionele gebruik van « ben » of « bas » [Farband]. Het is in deze context van administratieve dwang dat duizenden patroniemen zich vaststelden, waarvan velen — zoals Feigelson — toen een reeds in het dagelijks spraakgebruik gehanteerde matronimische afstamming kristalliseerden.

Het feit dat de naam zich op een stammoeder veeleer dan een stamboom heeft vastgesteld, suggereert verschillende, door onomastici gedocumenteerde scenario's: een weduwe als hoofd van het huishouden, een vrouw wiens economische activiteit — herberg, winkel, uitlening, colportage — de identiteit van het gezin bepaalde, of een echtgenote wiens onderscheidende voornaam diende om homoniemen families uit elkaar te houden [Woordenboeken van Oost-Europese joodse familienamen, Beider]. In al deze gevallen komt een discrete en hardnekkige deugd tot uiting: de economische activiteit en het onderhoud van het huishouden waaraan vrouwen zich wijdden, de materiële basis die hele gemeenschappen in staat stelde de door de shtetl-regimes opgelegde onzekerheid te overleven.

De namenlijsten situeren de dragers van Feigelson en zijn varianten hoofdzakelijk in het gebied van het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en, verder naar het zuiden, Galicië [Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa, Beider]. Deze driehoek omvat de grote centra van het Asjkenazische leven: het rabbijnse Litouwen en zijn intense studiëcultuur, het Polen van de hassidische dynastieën, Galicië als kruispunt van Oostenrijkse invloeden.

Het is daarom waarschijnlijk, hoewel een enkel document dit voor alle dragers niet kan bewijzen, dat de Feigelson's hebben deelgenomen aan de gewone vormen van dit leven: het bezoeken van de beth midrash, het lidmaatschap van onderlinge hulpverenigingen (hevrot), de naleving van de verplichtingen van weldadigheid (tsedaka) die elke gemeenschap structureerden. Deze instellingen belichaamden een centrale waarde van het judaïsme: de georganiseerde weldadigheid en de zorg voor de ander — de arme, de wees, de reiziger — niet als occasionele aalmoezen maar als collectieve plicht. Door in deze dorpen te leven, plaatste de Feigelson-lignee zich van volrecht in deze gemeenschapsethiek die de traditie van Israël van generatie op generatie heeft voortgedragen.

Vanaf de jaren 1880 veroorzaakten pogroms en ellende één van de grootste Joodse emigraties in de geschiedenis. Dragers van de naam Feigelson sloten zich aldus aan bij de grote migratiestromen naar West-Europa — vooral naar Frankrijk —, naar Amerika en, later, naar het Land Israël. De vorm -son, gemakkelijk schrijfbaar in het Latijnse alfabet, vergemakkelijkte trouwens de integratie van de naam in de ontvangstkaders.

Deze verspreiding verlengde een duizendjarige ervaring: die van een volk voor wie ballingschap en gastvrijheid morele categorieën zijn evenals geografische. De Joodse traditie maakt van de herinnering aan de vreemdeling — « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte » — een structuriserend gebod. De geëmigreerde Feigelson-families, welkom geheten en op hun beurt gastvrij tegenover andere aankomers in de wederzijdse hulpvereningingen (landsmanshaftn), belichamen concreet deze relatie tot de vreemdeling die Israëls collectief geheugen tot een kardinale deugd heeft verheven. Bij gebrek aan een uniek naamregister voor het gehele geslacht, blijft deze dimensie in het register van het waarschijnlijke, maar zij volgt trouw het gedocumenteerde lot van families met dezelfde naam van dezelfde herkomst.

De vestiging van dragers van de naam in Frankrijk stelde hen bloot aan de Shoah. Het documentaire werk van Serge Klarsfeld heeft, naam voor naam, het geheugen van de uit Frankrijk gedeporteerde Joden vastgelegd: zijn Calendrier de la persécution des Juifs de France, 1940-1944 vormt het referentieregister dat konvooien, data's en identiteiten van slachtoffers met elkaar verbindt [Klarsfeld, 1993]. Het is in dit type bron, en niet alleen in de mondelinge traditie, dat het lot van families gedurende de duistere jaren zich laat verifiëren.

Dit hoofdstuk is dat van een kruispunt: waar het familiale geheugen stilte bewaart, verdwijningen, fluisterend uitgesproken namen, daar komt het archief van Klarsfeld namen geven, dateren, getuigen. Het naamgeven van slachtoffers — weigeren hen tot een getal te reduceren — berust zelf op een fundamentele joodse deugd: de zakhor, de plicht tot herdenken, en de eerbied verschuldigd aan elk leven als aan een hele wereld. Door aan elke Feigelson getroffen door vervolging zijn ingeschreven identiteit terug te geven, vervult de historicus wat de traditie verlangt: dat niemand wordt vergeten. De schaduwen van deze periode — de onzekerheid over een bepaald lot, de afwezigheid van een grafplaats — maken integraal deel uit van de eerlijkheid van het verhaal en kunnen niet door giswerk worden ingevuld.

De achternaam Feigelson bestaat vandaag nog in verschillende landen, gedragen door afstammelingen van geslachten uit Oost-Europa die door de geschiedenis zijn verspreid. De stabiele spelling en transparante betekenis maken het een naam die van zichzelf zijn oorsprong « vertelt »: een zoon, een moeder genaamd Feigel, een vogel, een viooltje misschien, en achter hen een hele verdwenen wereld van jiddische dorpen.

Een matronyme dragen betekent ook het dragen van een les in nederigheid en trouw aan vrouwelijk geheugen. Waar zoveel samenlevingen het spoor van de voorouders uitwisten, inschrijft de naam Feigelson hen voor altijd in het burgerlijke register. Deze vasthoudendheid — bescheiden maar hardnekkig — zegt iets over de manier waarop het joodse volk het geheugen tot een daad van verzet heeft gemaakt: de voornaam van een vrouw twee eeuwen geleden herinneren, is vandaag nog steeds het vergeten weigeren.

De Feigelson-familie liet geen beroemde rabbijnse dynastie of enkel archievenscatvat achter; zij behoort tot de anonieme en waardig massa van de Asjkenazische wereld, waarvan de namen evenzovele fragmenten van collectieve geschiedenis zijn. Van de wortel Feigel — de vogel, de violet, het echo van Tzipporah — tot aan de vervolgingsregisters waarin sommigen der hunnen werden ingeschreven, vatten haar geschiedenis die van een heel volk samen: de inwortel in de shtetl, de dwang van opgelegde namen, de migratie, de beproeving van de Shoah, de volharding.

Van al de deugden die deze geschiedenis bloot legt, dringt zich er één op als de handtekening van de familie: de erkenning en overdracht door de moeder. Door zich te noemen als « zoon van Feigel », droeg deze familie, tot in haar meest officiële identiteit, de eer mee aan de vrouw — de hardwerkende voormoeder, de moeder als huishoudhooffd, de drageres van leven en naam. Deze discrete deugd sluit aan bij de grote herinnering van Israël, waar de aartsvaders en vrouwen van moed, van Sepfora tot Ruth, de draad van continuïteit vasthouden. De Feigelson-familie heeft, misschien zonder het te weten, van haar naam zelf een daad van trouw gemaakt: aan een vrouw, aan een taal, aan een volk dat, van de vogel van de voornaam, altijd gehoopt heeft de vlucht te nemen.