Familie Fasulo

De primaire en meest betrouwbare bron over de familie Fasulo is de catalogus van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd te Florence in 1925. Dit werk geeft een methodische inventaris van de achternamen die door joodse families op het schiereiland werden gedragen, en vormt daarmee een onmisbaar werkstuk voor genealogen en historici. De inschrijving van de naam Fasulo in dit repertorium stelt vast, op documentaire wijze, dat het gaat om een Italiaans-Joods achternaam die aan het begin van de twintigste eeuw werd gebruikt en waarvan het gebruik naar alle waarschijnlijkheid tot eerdere perioden teruggaat [Schaerf, 1925].

De Italiaans-Joodse onomastiek gehoorzaamt aan uiteenlopende logica's die door het onderzoek geleidelijk aan zijn verduidelijkt. De achternamen van joden in Italië vallen in grote categorieën uiteen : namen afgeleid van toponiemen (plaatsen van herkomst), patronymische namen in strikte zin (afgeleid van een vooroudernaam), beroepsnamen, translitereerde Hebreeuwse namen, en ten slotte een bijzondere categorie van namen afgeleid uit het gemeenschappelijke Italiaanse lexicon — dieren, planten, voorwerpen, voedsel. Deze laatste categorie weerspiegelt vaak het gebruik van huisnamen die erfelijk zijn geworden.

De naam Fasulo behoort zeer waarschijnlijk tot deze laatste logica : hij roept het Italiaanse woord fagiolo / fasulo (« boon », « fava ») op, in een zuidelijke dialectvorm waarin de medeklinkerclusters zijn verzacht. In het Napolitaans en de spraakwijzen van Zuid-Italië duidt fasule / fasulo precies op de boon. Zo'n lexicale oorsprong is consistent met het fenomeen, goed gedocumenteerd voor het Italiaanse judaïsme, van huiselijke of beroepsnamen die in achternamen zijn vastgesteld [Bonfil, 1994]. We zullen terugkomen op de draagwijdte van deze hypothese in het volgende hoofdstuk, met een zorgvuldige onderscheiding tussen wat onder filologische zekerheid valt en wat speculatief blijft.

Het is belangrijk hier een methodologische beperking te benadrukken : Schaerf registreert de naam, maar koppelt deze niet systematisch aan een bepaalde plaats of periode. De historicus moet zich daarom wachten voor enige kunstmatige reconstructie van een doorlopende « dynastie Fasulo », en zich beperken tot het stellen van wat de bron toelaat : het geattesteerde bestaan van een Italiaans-Joods achternaam.

De interpretatie van de naam Fasulo betreft de ontmoeting tussen filologie, familiaal geheugen en archief. Verschillende sporen kunnen worden aangegeven, die beter als gegrauseerde hypothesen dan als zekerheden kunnen worden gepresenteerd.

De eerste hypothese, reeds geschetst, is die van de zuidelijke lexicale oorsprong: fasulo als dialectale vorm van de boon. Dit spoor is filologisch het meest zuinig. Patroniemen afgeleid van namen van peulvruchten en goederen zijn niet zeldzaam in het Italiaanse gebied, zowel joods als niet-joods, en konden een tuinder, een droogwarenhandelaar aanduiden, of het resultaat zijn van een bijnaam. In de Italiaanse joodse wereld, waar de linguïstische integratie in de volkstaal oud en diep was, paste de aanname van dergelijke bijnamen in een lange vertrouwdheid met de taal van het land [Bonfil, 1994].

Een tweede hypothese, voorzichtiger van aard, overweegt dat de vorm Fasulo ook kan voorkomen onder niet-joodse families in Zuid-Italië, en dat dezelfde patroniem zich onafhankelijk in verschillende milieus kon vormen. De aanwezigheid van een naam in Schaerfs repertorium betekent dat deze door joden werd gedragen, maar impliceert niet dat deze uitsluitend joods was. Deze voorzorgsmaatregel is essentieel: een gemeenschappelijke dialectale patroniem kan worden gedeeld, en alleen communautaire documentatie — circumcisieregisters, huwelijkscontracten, grafstenen — zou in voorkomend geval toestaan een bepaalde drager aan een bepaalde joodse gemeenschap te koppelen.

Een derde spoor, nog meer speculatief, zou de mogelijkheid ondervragen van een translitteratie of vervorming van een Hebreeuwse naam of een toponiem. Deze weg blijft, gezien de beschikbare bronnen, zuiver gissend, en we zullen ons ervan onthouden hier enige stelligheid aan te hechten. Zoals de kritische traditie van de joodse geschiedschrijving eraan herinnert, is een aanvaard lacune beter dan een uitgevonden genealogie [Yerushalmi, 1984]. De epistemische status van dit hoofdstuk is dus expliciet die van de redactionele gissing.

Om diepte aan de naam Fasulo te geven, moet deze in het lange verhaal van de joodse aanwezigheid in Italië worden geplaatst, een van de oudste en meest ononderbroken in de westerse wereld. Joden leefden in Rome reeds in de tijd van de Republiek en het Keizerrijk, en Italië in het zuiden — Campanië, Apulië, Calabrië, Sicilië — herbergde gedurende de hele Middeleeuwen bloeiende gemeenschappen, centra van Talmudicale geleerdheid en liturgische poëzie. De dialectale vorm van de familienaam Fasulo wijst precies naar dit zuidelijk gebied.

Deze aanwezigheid kende een tragisch keerpunt. Na de inlijving van het Koninkrijk Napels in de Spaanse kroon troffen expulsiedecreten de joden van Zuid-Italië en Sicilië aan de wending van de XVe en XVIe eeuw. Velen vluchtten naar de staten van het Centrum en Noorden — pauselijke staten, hertogdommen van Centraal-Italië, Republiek Venetië — of sloegen de weg in naar het Ottomaanse Rijk en Noord-Afrika. Deze verspreiding verklaart gedeeltelijk de moeilijkheid om de continuïteit van een zuidelijke familienaam te volgen: families verhuisden, veranderden soms van gebruikstaal, soms van naam.

De Italiaanse Renaissance bood joden echter intensieve ruimten voor intellectueel en economisch leven, zoals Robert Bonfil heeft aangetoond: joodse gemeenschappen ontwikkelden er instellingen, Talmudicale academies, een rijke handschriften- en drukproductie, terwijl zij omgingen met de groeiende beperkingen van de Contrareformatie en de invoering van getto's [Bonfil, 1994]. In dit universum konden families zoals degene die door de naam Fasulo wordt aangeduid deelnemen aan de karakteristieke activiteiten van het Italiaanse jodendom: handel, geldlening, geneeskunde, kopiëren en verluchting van handschriften, studie.

De kunst van het verluchte Hebreeuwse handschrift in Italië, onderzocht door Giulia Tamani, getuigt van de culturele verfijning van deze gemeenschappen, die liturgische en geleerdencodes van grote schoonheid voortbrachten [Tamani, 2010]. Zonder de familie Fasulo willekeurig aan een bepaalde werkplaats te koppelen, kan men stellen dat elke joodse Italiaanse familienaam uit deze tijd deel uitmaakte van een beschaving van het boek en de schriftelijke overdracht die opmerkelijk levendig was.

De geschiedenis van Italiaanse joodse families eindigde niet aan de grenzen van het schiereiland. Vanaf het einde van de zestiende eeuw werd de vrije stad Livorno, geopend door de Livornine der Medici's, het grote knooppunt van de « Portugese joodse Natie » en, meer in het algemeen, een aantrekkingspoel voor joden uit de hele Middellandse Zee. Lionel Lévy heeft dit kosmopolitische universum dat Livorno met Amsterdam, Tunis en de havens van Noord-Afrika verbond, fijnzinnig gereconstrueerd [Lévy, 1999] [Lévy, 1996].

Het is aannemelijk — zonder dat dit voor de familie Fasulo in het bijzonder kan worden gesteld — dat dragers van Italiaanse joodse achternamen deze handels- en migratierutes hebben gevolgd. Livorno functioneerde als een draaischijf waar Sefardim, italkim (joden van Italiaans gebruik) en kooplieden van allerlei herkomst elkaar ontmoetten. De Italiaanse joodse families verspreiden zich zo naar de zuidelijke oevers van de Middellandse Zee en legden daar duurzame banden met de gemeenschappen van de Maghreb.

Het is in deze context dat men de grote joodse gemeenschappen van Noord-Afrika kan noemen, waarvan de geschiedenis door verschillende werken uit het referentiecorpus is gedocumenteerd: de gemeenschap van Tlemcen, bestudeerd door Eliahou-Éric Botbol [Botbol, 2000], en ook de gemeenschappen van Oranie zoals Sidi Bel Abbès, waarvan de rabbijnse archieven zijn bewaard gebleven [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. Deze gemeenschappen ontvingen door de eeuwen heen Italiaanse, met name Livornese invloeden die bijdroegen aan hun religieus en economisch leven.

We willen hier in het register van het waarschijnlijke blijven: geen enkele raadgepleegde bron dokumenteert expliciet een Fasulo-tak in Noord-Afrika. Maar de geschiedenis van de Middellandse-Zeese diasporas vormt het natuurlijke kader waarin een zuidelijk Italiaans joodse achternaam verlengingen kan hebben gekend, en het zou onvolledig zijn dit te negeren. Het lot van namen volgt dat van mensen, en dat van Italiaanse joden was, door noodzaak evenzeer als door handelsroeping, diep Middellandse-Zees [Lévy, 1999].

Buiten het archief draagt een geslachtsnaam een geheugen met zich mee. In de joodse traditie is de naam nooit een eenvoudig administratief teken: hij plaatst het individu in een lignée, verbindt hem met zijn voorouders en verplicht hem tegenover zijn nakomelingen. De overdracht van de naam maakt deel uit van dit impliciete gebod van zakhor — « gedenk » — dat de joodse identiteit door de generaties heen structureert [Yerushalmi, 1984].

Het joods denken heeft lang nagedacht over deze band tussen naam, geheugen en identiteit. Léon Askénazi (Manitou) benadrukte hoezeer de trouw aan de traditie zich manifesteert in het bewustzijn van een aanvaarde historische continuïteit, waar elke generatie ontvangt en overdraagt [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis heeft van zijn kant aangetoond hoe de joodse identiteit zich vormt in een vruchtbare spanning tussen de erfenis van het verleden en het verlangen dat zich naar de toekomst richt [Abécassis, 1987]. Een naam als Fasulo, bescheiden en dialektaal, is daarom niet minder het reservoir van deze dynamiek: hij spreekt van de Italiaanse ingeworteldheid van een joodse familie en dus van het vermogen van het jodendom om zich volledig lokaal te maken zonder op te houden zichzelf te zijn.

De middeleeuwse en moderne joodse filosofie, waarvan Colette Sirat [Sirat, 1983] en Maurice-Ruben Hayoun [Hayoun, 2023] de ontwikkelingen hebben geschetst, heeft voortdurend nagedacht over deze articulatie tussen het bijzondere en het universele, tussen gehechtheid aan een concrete gemeenschap en openheid voor denken. Isaiah Berlin, mediërend over de moderne joodse toestand, analyseerde op zijn beurt de moeilijke vergelijking tussen toebehoren en emancipatie die de joden van Europa in het hedendaagse tijdvak karakteriseerde [Berlin, 1973] — een vergelijking waarmee, zoals zoveel anderen, de joodse families van Italië te kampen hadden op het moment van de Emancipatie en nationale eenmaking.

Voor de familie Fasulo, wier gedetailleerde individuele noodlotten grotendeels aan onze bronnen ontsnappen, is deze gedenkwaardige dimensie misschien wel de zekerdste erfenis: niet een kroniek van precieze gebeurtenissen, maar de inschrijving in de lange trouw van een volk aan zijn geheugen. De naam blijft bestaan, en met hem het spoor van een aanwezigheid.

De eerlijkheid van de historicus gebiedt een hoofdstuk aan de grenzen van dit onderzoek zelf te wijden. De familienaam Fasulo wordt getuigd door een gezaghebbende bron — de repertorium van Schaerf [Schaerf, 1925] —, maar de aanvullende onderzoeken die voor dit Groot Boek zijn uitgevoerd, hebben niet tot directe documentatie over de leden van deze familie geleid: noch notariële akten, noch gemeentelijke registers, noch naamgenoemde grafschriften. Deze schaarste is niet uitzonderlijk voor een Joodse familie uit Zuid-Italië, wiens gebied van herkomst vroeg werd getroffen door verbanningen en verspreiding.

Verschillende onderzoekspaden zouden deze vermelding in de toekomst kunnen verrijken. Het onderzoek van Italiaanse gemeentelijke archieven — registers van broederschappen, pinqasim (gemeentelijke boeken), huwelijkscontracten — vormt de meest veelbelovende weg. Het onderzoek van de fondsen van Livorno, gezien de rol van dit havenstadje als draaischijf, verdient eveneens aandacht [Lévy, 1996]. Tot slot zou het doornemen van Noord-Afrikaanse rabbijnse archieven, waar de Italiaanse invloeden werkelijk aanwezig waren, theoretisch dragers van deze naam in de Middellandse-zee diaspora kunnen onthullen [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès].

In de huidige stand, en in overeenstemming met het principe om nooit uitvinding voor lacune in te voegen, behoort dit hoofdstuk tot het geveronderstelde: het schetst een programma eerder dan dat het resultaten oplevert. De integriteit van de encyclopedist bestaat juist in het onderscheiden van wat men weet, wat men veronderstelt en wat men nog niet weet.

De naam Fasulo is tot ons gekomen als een kostbare en discrete fragment van de grote Italiaanse Joodse geschiedenis. Geverifieerd door de repertorium van Schaerf [Schaerf, 1925], filologisch geworteld in het dialectale milieu van Zuid-Italië, getuigt het van dit buitengewone vermogen van het Italiaans Jodendom om zich in de taal en het land van het schiereiland in te karneren zonder ooit zijn eigen geheugen op te geven.

Bij gebrek aan rijke directe documentatie is dit Grote Boek te werk gegaan door contextualisering: het situeerde de familie Fasulo in de horizon van de Joodse gemeenschappen van Zuid-Italië, in de ontwrichtingen van de Renaissance en de verdrijvingen [Bonfil, 1994], vervolgens in de routes van de mediterrane diaspora's die Livorno met het Maghreb verbonden [Lévy, 1999]. Ten slotte peinsde het over de betekenis van een naam als vector van overdracht en trouw, in het licht van het Joodse denken [Yerushalmi, 1984] [Askénazi, 1999].

Wat blijft er, na dit parcours, over? Een zekerheid — die van het bestaan van een Italiaans Joods patroniem —, een bundel van redelijk beredeneerde hypothesen over zijn oorsprong, en een vast onderzoeksveld dat nog open ligt. Dat is misschien het lot van veel bescheiden Joodse families: door de geschiedenis gegaan zonder glanzende kronieken na te laten, maar wel, van generatie op generatie, een naam door te geven die geworteldheid en volharding uitdrukt. Deze naam gedenken is deze stille en voortdurende aanwezigheid eren.