Familie Farag

De Farag tot begrip vereist eerst het land waar zij wortelen. Het Egyptische judaïsme is een van de oudste ter wereld: aanwezig sinds de Oudheid, herleefd in de Middeleeuwen door de vitaliteit die de Geniza van Caïro onthult — deze schat van fragmenten gevonden in de synagoge Ben Ezra in Oud-Caïro, die duizend jaar economisch, familiaal en religieus leven documenteert. In de moderne tijd had de gemeenschap zich in verschillende lagen gestructureerd: de Rabbanieten, meerderheid, en de eerbiedwaardige karaïtische gemeenschap, alsmede de golven van Sefardische aankomers uit de Iberische verbanningen van 1492, wier lange verspreiding over de Oosterse Middellandse Zee Esther Benbassa heeft getraceerd [Benbassa, 1993].

Het is in deze weefsel dat de naam Farag zich inschrijft. De diaspora, zoals Simon Doubnov meesterlijk heeft geanalyseerd, was voor het Joodse volk nooit slechts een geografische verspreiding, maar een vorm van bestaan, een manier om natie te zijn zonder grondgebied, door de Wet, geheugen en communautaire solidariteit [Doubnov, 2004]. Het Egypte van de 19de en 20ste eeuwen bood aan dit diasporisch bestaan voedingsbodem: onder de dynastie van Méhémet Ali en later onder het Britse protectoraat, werden Caïro en Alexandrië kosmopolitische metropolen waar Joden, naast Grieken, Italianen, Armeniers en Syriërs, bijdroegen aan de bloei van handel, vrije beroepen en stedelijk leven. Dat de familie Farag tot de kleine Cairese burgerij behoorde, plaatst haar precies in die vruchtbare tussenruimte: te beschaafd voor de onzekerheid van de oude wijk, te bescheiden voor de paleizen aan de Nijloever.

Er is, in deze Egyptische inbedding, een eerste deugd die opborrelt — die van de relatie tot de vreemdeling en de zorg voor de gast. Het judaïsme maakt van de Egyptische ervaring de grondslag van zijn ethiek: « gij zult den vreemdeling niet onderdrukken, want gij waart vreemdelingen in het land Egypte ». Een Joodse familie in Egypte leeft dus haar dagelijks leven op dezelfde plaats waar de Thora haar meest herhaalde gebod heeft ontleend. Voor de Farag in Caïro wonen, was zonder wellicht aldus te formuleren, wonen op de geografische plaats van Israëls grondleggende geheugen.

De notitie plaatst de Farag in de apotheek en de handel. Deze twee beroepen zijn niet willekeurig: zij schetsen het sociaal portret van een familie uit de joodse middenklasse van Caïro aan de wending van de twintigste eeuw. De apotheek in het bijzonder is een sterk kenmerk. Het vereist onderwijs, vaak genoten in de Franstalige scholen van de gemeenschap — die van de Alliance israélite universelle, waarvan het netwerk heel de Middellandse Oriënt doorliep — of aan de universiteiten van Caïro en Europa. De joodse apotheker van Caïro behoorde tot een elite van praktische kennis: geletterd, vaak veeltalig (Arabisch, Frans, soms Italiaans en Grieks), vertrouwensman van een hele wijk, christenen, moslims en joden mengend in het komen en gaan van zijn apotheek.

De handel verlengde aan zijn kant een lange traditie. De beroepen in de uitwisseling, in textiel, in invoer, in de kleine winkel waren het dagelijks brood van generaties oriëntaalse joden. Deze economische activiteit, verre van slechts een noodzaak van overleven te zijn, werd door de traditie als een vorm van inschrijving in de stad beschouwd: het eerlijke werk, het juiste gewicht, de exacte weegschaal behoren volgens Hebreeuws recht tot een heilige eis, de halakha die met nauwgezetheid de loyaliteit van transacties regelt. Shmuel Trigano heeft aangetoond hoe de joodse Wet een werkelijke filosofie van maatschappelijke verbintenis fundeert, waarin de economische verhouding nooit gescheiden is van de eis van gerechtigheid [Trigano, 1991]. Door een winkel of apotheek naar behoren te houden, nam een familie als de Farag, zonder groot theoretisch bewustzijn, aan deze opvatting deel: gerechtigheid (tsedek) en liefdadigheid (tsedaka) komen in het Hebreeuws uit dezelfde wortel voort, en eerlijke uitwisseling is reeds een vorm van rechtschapenheid.

Men zal zich hier voor iedere idealisering hoeden. Het archiefdocument dat nauwkeurig de activiteit van de Farag benoemt, ontbreekt, en het moet gezegd: deze beroepen worden aan de familie door de herinnering en door het sociologisch profiel van haar milieu toegeschreven, niet door een raadpleegbaar notarieel stuk. Het is waarschijnlijke kennis, niet vastgesteld. Maar zij is coherent, en zij verlicht een discrete deugd: economische handeling als dienstverlening, het bescheiden dagelijks nut van zorg — lichamen genezen in de apotheek, de stad dienen achter de toonbank — wat een der joodse manieren was om de wereld in te wonen zonder haar te beheersen.

Over het religieuze leven van de Farag bereikt ons geen noemenswaardige individuele archiefstukken. Maar het leven van een Caïrese joodse familie uit deze laag laat zich reconstrueren door wat de traditie ervan heeft overgeleverd. Caïro telde tientallen synagogen, van grote stichtingen tot kleine oratoria in de wijken waar men volgens de oosterse Sefardische ritus bad. De gemiddelde familie had er haar wekelijkse plaats: de vader die aan de Torah opging, de kinderen die Hebreeuws leerden in de talmud torah, de moeder die het huis inrichtte volgens de wetten van de kasroet en de kaarsen van de sjabbat ontstak.

Deze alledaagse trouw, zonder doctrineir glans, is zelf al een vorm van grootheid. André Neher heeft geschreven over wat stilte en volharding aan spirituele kracht bevatten, over dit woord dat zich handhaaft zelfs in ballingschap en uitwissing [Neher, 1970]. De vroomheid van een familie uit de kleine bourgeoisie is niet die van de grote rabbijnse besluitvormers; zij bestaat uit de geduldig overdracht, van generatie op generatie, van een levende verhouding tot het woord en de kalender. Marc-Alain Ouaknin heeft eraan herinnerd dat joodse studie geen versteven opstapeling is maar beweging, lezing die de betekenis « openbreekt » en vernieuwt, en dat de Wet zelf zich aanbiedt als een altijd opnieuw geopend boek [Ouaknin, 1986] [Ouaknin, 1989].

Wat men zonder overdrijving kan stellen, is dat de halakha de tijd van de Farag structureerde zoals die van al de hunnen: het ritme van de feesten, de rust van de zevende dag, de grote passages van het leven — besnijdenis, huwelijk onder de choepa, rouw waargenomen volgens de gebruiken. Deze regelmatigheid was, voor een gemeenschap zonder staat en zonder leger, het werkelijke bindmiddel van continuïteit. Door hieraan gehoor te geven, nam een anonieme familie als deze deel aan misschien de diepste deugd van het diasporajudaïsme: overdracht, het vermogen om een volk te doen voortduren door alleen de trouw van de huishoudens. Men neemt hier de status van herinnering op zich: dit hoofdstuk behoort tot het overgeleverde waarschijnlijke, niet tot het archiefstuk.

De 19de en het begin van de 20ste eeuw waren de gouden eeuw van de joodse francofoniteit in Egypte. De scholen van de Alliance israélite universelle, de religieuze instellingen, de Franse en Italiaanse lyceum vormden generaties Egyptische joden voor meerdere culturen tegelijkertijd. Een familie van apothekers en handelaren zoals de Farag behoorde noodzakelijkerwijs tot deze wereld van meertaligheid: het Arabisch van de straat en de handel, het Frans van het onderwijs en sociale stijging, het Hebreeuws van het gebed. Dit trilingualisme was geen sieraad: het was de voorwaarde zelf voor hun scharnierpositie in de Cairese samenleving.

Deze linguïstische openheid draagt een waarde die de joodse traditie lange tijd heeft gecultiveerd: tolerantie en geschiktheid voor dialoog met omringende culturen. Het Egyptisch jodendom van deze periode was een van de grote plaatsen van Mediterraans kosmopolitisme, waar men zonder wrijving van de ene taal naar de andere, van de ene gemeenschap naar de andere overging. Léon Askénazi — Manitou —, zelf afkomstig uit deze joods-oosterse en Algerijnse wereld, heeft aangetoond hoeveel de joodse traditie haar eigen identiteit niet als een gesloten systeem denkt, maar als een bijzondere manier om in relatie met het universele te zijn [Askénazi, 1999]. De familie Farag, francofonisch en arabofonisch, joods en Cairees, belichaamt concreet deze articulatie.

De kennis krijgt hier een kardinale waarde. Dat de apotheek onder de familiale beroepen figureerde, getuigt van een investering in wetenschappelijk onderwijs — scheikunde, geneeskrachtige botanie, farmacopee — die het lange joodse respect voor kennis voortzet. Dit respect stelt wetenschap en geloof niet tegenover elkaar; het houdt ze samen, als twee manieren van aandacht voor de geschapen wereld. Door kinderen in de beroepen van kennis op te leiden, gaf een familie van de kleine bourgeoisie meer dan een beroep door: zij gaf door de overtuiging dat studie verheft en dat kennis een vorm van waardigheid is.

Het jaar 1956 markeerde een breuk waarvan men de brutaliteit niet mag onderschatten. De Suez-crisis — nationalisering van het kanaal door Nasser, franco-Brits en Israëlische militaire interventie, Egyptische politieke vergelding — transformeerde de toestand van de joden in Egypte in een tragedie. Duizenden werden uitgebannen, beroofd van hun nationaliteit, gedwongen hun bezittingen, handel en huizen achter te laten, soms met slechts enkele dagen om te vertrekken en één koffer als enige bagage. Een gemeenschap ouder dan twee millennia werd in enkele jaren vrijwel geheel uit haar grondgebied verwijderd. De notitie van de Farag registreert dit nuchter: Franse en Israëlische diaspora na 1956. Achter deze zin schuilt de instorting van een wereld.

Deze exodus is het moment waarop de familienaam aansluit op de betekenis van de naam zelf. Farag, de bevrijding, de uitweg uit de beproeving: voor degenen die vertrokken, werd Egypte letterlijk Mitzrayim, de benauwdheid waaruit men moet ontsnappen. Dit was, in het vlees van werkelijk bestaande families, een herhaling van het stichtende verhaal — niet langer een paasghedenking maar een onderleefde ballingschap. Dominique Natanson heeft eraan herinnerd hoe essentieel de overdracht van deze herinneringen aan scheuring is voor de Joodse opvoeding en de vorming van een collectief bewustzijn [Natanson, 1997].

In deze beproeving openbaart zich een deugd die niets abstracts heeft: gemeenschappelijke solidariteit en de ontvangst van de balling. De uit Egypte naar Frankrijk verdreven joden werden ontvangen, geholpen en herhuisvest door netwerken van Joodse hulp; degenen die naar Israël gingen, voegden zich bij de grote verzameling der balling. De familie Farag, verspreid over Parijs, Marseille en Israëlische steden, ervoer wat het betekent een vaderland te verliezen en een nieuw te herbouwen door de band. De kwestie van oorlog en ballingschap, van gedwongen ontwortelment, is hier zonder omhaal aanwezig: de joden van Egypte vertrokken niet vrijwillig, maar werden verdreven door de convulsies van een conflict dat hen oversteeg. Deze eerlijkheid is hun herinnering verschuldigd.

Na 1956 traden de Farag een nieuw leven in. In Frankrijk sloten zij zich aan bij de golf van joden uit het Oosten — binnenkort aangevuld door de teruggekeerden uit Algerije, Marokko en Tunesië — die het landschap van het Franse judaïsme herformuleerde en het door het Sefardische rituaal en de warmte van mediterrane gemeenschappen een deel van zijn verloren vitaliteit teruggaf. In Israël droegen zij bij aan de opbouw van een immigrantensamenleving waar, niet zonder spanningen, joden uit alle continenten elkaar ontmoetten.

David Encaoua heeft de breuklijnen geanalyseerd die de Israëlische samenleving doorkruisen — tussen Askenazi's en Oriëntalen, religieuzen en seculieren, oudelingen en nieuwkomers — en de manier waarop de joodse traditie hulpbronnen biedt om deze verdelingen te doordenken en te overwinnen [Encaoua, 2023]. Families afkomstig uit Egypte, zoals de Farag, bevonden zich in het hart van deze hergroepering, brengende hun judeo-arabische en franstalige cultuur naar een ensemble in formatie. Hier beantwoorden familiale herinnering en historisch archief elkaar: wat de nakomelingen doorgeven — het verhaal van het vertrek, de nostalgie van Kaïro, de trots op het elders wederopgebouwde handwerk — komt overeen met wat de geschiedenis van de joodse migratie uit Egypte op collectieve schaal heeft gedocumenteerd. Vandaar de status van intersection: mondeling erfgoed en historische kennis convergeren, zonder dat men altijd het naamstuk kan produceren.

Dit reconstructiehoofdstuk toont de deugd van veerkracht en betrokkenheid bij het collectieve leven. Een praktijk heropenen, een handel opnieuw beginnen, een gezinsleven in vreemde grond herbouwen, een taal opnieuw leren, zich inschrijven in een nieuwe gemeenschap: dit zijn daden die, opgeteld op schaal van duizenden families, de kracht van het hedendaags judaïsme hebben bepaald. De tradities van Tlemcen, Sidi Bel Abbès en de naburige Noord-Afrikaanse gemeenschappen, waarvan de rabbijnse archieven getuigen van dezelfde capaciteit om de Wet door verplaatsingen heen te handhaven, werpen door analogie licht op wat de Farag en hun gelijken bereikten [Botbol, 2000] [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès].

De familie Farag heeft ons geen grote rabbijnse rechtsgeleerden, geen beroemde bankiers of gesigneerde filosofische werken nagelaten. Ze heeft ons iets beters nagelaten, wellicht, omdat het meer representatief is: het lot van een gewone familie uit de kleine joodse bourgeoisie van Caïro, die kantoor en toonbank beheerde, trouw aan de buurtsynagoge, drietalig uit noodzaak en cultuur, vervolgens in 1956 uit haar land gerukt en haar leven opnieuw opbouwend tussen Frankrijk en Israël. Dit traject is dat van een hele laag — de talrijkste, de meest discreet, de meest essentiële — van het Egyptische jodendom.

Moeten we, onder alles, de deugd benoemen die deze lignage het best heeft uitgedrukt, het is de trouw in de doortocht : het vermogen om, van generatie op generatie en van het ene continent naar het andere, een levend verhouding tot de Wet, tot kennis en tot de gemeenschap over te dragen, door de beproeving van de ballingschap. Hierin zegt de naam zelf van de familie — Farag, de bevrijding na de benauwdheid — zijn diepste waarheid. Inwoner van Egypte, geografische plaats van de grondlegende herinnering van Israël, vervolgens gedwongen eruit weg te gaan zoals eens de Hebreeën, zou de lignage Farag, in het bescheiden weefsel van een familieleven, het grote verhaal van de uittocht en wederopbouw opnieuw hebben opgevoerd. Ze behoort dus volledig tot dat diasporabestaan dat Simon Doubnov beschreef als de joodse manier om zonder grondgebied voort te bestaan, uitsluitend door de kracht van de band en de herinnering [Doubnov, 2004]. Het weinige dat het archief er over zegt, vergroten de herinneringen; en uit deze ontmoeting ontstaat voor de nakomelingen de betekenis van een erfenis.