Familie Faldini

Vertaald

Het verplichte uitgangspunt is het werk van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, verschenen in Florence in 1925 in de reeks uitgegeven door het tijdschrift Israel. Dit werk vormt de eerste systematische inventaris van de achternamen die door Joden in het Italiaanse schiereiland werden gedragen; het classificeert honderden namen en tracht voor elk daarvan de oorsprong aan te duiden — toponymisch, patronymisch, beroepsmatig of bijnaam. In dit corpus is Faldini opgenomen als cognome van Italiaanse Joden [Schaerf, 1925]. Deze inschrijving geldt als bewijs van bestaan: zij getuigt ervan dat op het moment waarop Schaerf zijn lijsten samenstelde, in de eerste decennia van de twintigste eeuw, de naam werd herkend als behorend tot het naamkundig erfgoed van Italiaanse Joden.

Men moet de exacte draagwijdte van deze attestatie bepalen, zonder daarover uit te gaan. Schaerf werkte aan de hand van registers van gemeenschappen, lijsten van belastingbetalers, grafschriften en beschikbare adresboeken; zijn repertorium registreert het werkelijk gebruik, niet de zekere etymologie. De aanwezigheid van een naam in zijn pagina's betekent dat hij werd gedragen; zij zegt niet sinds wanneer, noch door hoeveel families, noch in welke steden precies. Voor Faldini, zoals voor veel ingangen van dit woordenboek, is de vermelding beknopt en is het bewijsmateriaal beperkt tot het bestaan zelf van de registratie. Dit is een vastgesteld feit — de naam is gedocumenteerd — maar een ingetogen feit, dat slechts voorzichtige gevolgtrekkingen mogelijk maakt.

Deze documentaire schaarste is niet onbetekenend. Zij plaatst Faldini onmiddellijk onder de achternamen met lage frequentie, die niet verwijzen naar een beroemde rabbijnse of koopmansdynastie maar naar lokale geslachten, geworteld in een of enkele gemeenschappen, wier spoor is verflauwd in de alledaagse structuur van het Italiaanse Joodse leven. De geschiedkundige van het judaïsme van de Renaissance Robert Bonfil heeft benadrukt hoezeer de Italiaanse Joodse maatschappij uit deze middelmatige existenties bestond — geldschieters, ambachtslieden, tweede-rangs geleerden, families verbonden door huwelijk en buurschap — wier dichtheid de werkelijke stof van een wereld vormt, veel meer dan de enkele grote namen die daaruit naar voren komen [Bonfil, 1994]. Faldini behoort naar alle waarschijnlijkheid tot dit Italië der Joden.

Wat kan de vorm van het woord Faldini zelf zeggen? Hier zwijgt het archief en spreekt alleen de filologie, wat veronderstelt dat men moet redeneren via aangenomen hypothesen. Drie sporen komen naar voren, die als zodanig dienen te worden gepresenteerd.

Het eerste, en het meest natuurlijk voor een Italiaanse taalkundige, verbindt de naam met falda — de pan van een kledingstuk, de vouw van een stof, en bij uitbreiding de helling van een berg of heuvel. Het achtervoegsel -ini, diminutief en patronymisch zeer verbreid in de Italiaanse antroponymie (Bellini, Martini, Guardini), zou dan een afgeleide vormen betekenend « de kleintjes van de Falda » of « die van de vouw / de helling ». Volgens deze lezing zou Faldini een naam van topografische of metaforische oorsprong zijn, vergelijkbaar met zoveel Italiaanse cognomi uit het reliëf of het kostuum. Deze hypothese heeft het voordeel van morfologische aannemelijkheid, maar blijft gissing: niets in de aantekening van Schaerf bevestigt dit expliciet.

Het tweede spoor, eigen aan de Joodse context, overweegt een verbinding met ritueel kledij of textielambacht. De Italiaans-Joodse wereld telde veel kleermakers, lakenhandelaren en kleermakerswinkeliers, en het is niet ongebruikelijk dat Joodse patroniemen uit een textielberoep afstammen; falda, aanwijzend een stuk stof, zou naar zulk een activiteit kunnen verwijzen. Ook hier gaat het om een redactionele gissing, aanlokkelijk maar in de huidige stand onbewijsbaar.

Het derde spoor, het voorzichtigst, herinnert eraan dat een groot aantal Italiaans-Joodse patroniemen plaatsnamen zijn: de Joden, gedwongen door verbanningen en stedelijke mobiliteit, werden vaak aangeduid naar hun stad of dorp van herkomst — Modena, Ancona, Sinigaglia, Rimini. Men zou dan naar een toponiem in de buurt van Falda of Faldo zoeken. Deze toponymische logica, dominant in de Italiaans-Joodse onomastiek, is goed vastgesteld door onderzoeken naar geheel van de gemeenschappen van het schiereiland [Bonfil, 1994]. Geen van deze drie hypothesen kan beslecht worden: het hoofdstuk behoort dus tot een geveronderstelde kruising, waar de vorm van het woord (geheugen van de taal) en het zwijgen van het archief elkaar beantwoorden zonder opgelost te worden.

Om gestalte te geven aan een familienaam zonder eigen dossier, moet je de wereld die deze droeg, uitbeelden. De Joden van Italië vormen een van de oudste aanhoudende Joodse aanwezigheden in West-Europa, teruggaand tot de Romeinse oudheid en onderscheiden door hun rituelen — de nusaḥ Italiaans, of minhag Italiani — zowel van de Asjkenazische als van de Sefardische wereld. Aan de afslag van de Renaissance beleeft deze gemeenschap een intens intellectueel en sociaal leven. Robert Bonfil heeft een Joodse samenleving beschreven die diep verweven was met zijn christelijke omgeving, deelnemend aan de omliggende cultuur terwijl zij zijn eigen instellingen in stand hield — synagogen, broederschappen, rabbijnse tribunalen [Bonfil, 1994].

De activiteit van pand in onderpand, vaak door de Joden opgelegd via uitsluiting van gilden, structureerde lange tijd de economie van veel families; maar naast bankiers telde de bevolking artsen, drukkers, kopiisten, leraren en ambachtslieden. De productie van het Joodse boek was bijzonder glorieus: Italië was reeds aan het einde van de vijftiende eeuw een van de bakermatten van de Hebreeuwse drukkunst, en de traditie van verlichte handschriften bereikte daar een opmerkelijke verfijning, zoals studies over versierde Hebreeuwse handschriften van het schiereiland hebben aangetoond [Tamani, 2010]. Een familie zoals de Faldini, ongeacht welke positie zij had, opereerde in dit universum van synagogen, kopiisten en geleerden.

De wending komt met de Tegenreformatie. De bul Cum nimis absurdum van Paulus IV, in 1555, stelt de getto van Rome in en opent een politiek van afzijding die zich uitstrekt tot de meeste Italiaanse staten. Opgesloten, onderworpen aan onderscheidingstekenen en beroepsbeperkingen, doorkruisen de Joden van Italië drie eeuwen getto vóór de emancipatie gebracht door de Franse Revolutie en de Risorgimento. Het is in deze lange duur — Renaissance-grootheid, vervolgens afzijding, vervolgens emancipatie in de negentiende eeuw — dat elke Italiaanse Joodse lignee moet worden ingeschreven, ook die welke de geschiedenis slechts documenteerde door een naam.

Het feit dat Schaerf in Florence heeft gepubliceerd, en dat zijn onderzoek natuurlijk uit de Toscaanse fondsen heeft geput, nodigt uit om Toscane als een van de aannemelijke ruimtes te beschouwen waar de naam Faldini wortel kon schieten. Deze hypothese berust op geen enkel bekend nomiaal acte; zij voortkomt uit een redenering van geografische waarschijnlijkheid, die men daarom als waarschijnlijk moet presenteren en niet als vastgesteld.

Toscane bood aan Joden een bijzonder regime. Terwijl de meeste Italiaanse staten hun Joden in getto's opsloten, maakten de groothertogen van Medici van Livorno een schitterende uitzondering. De Livornine, patenten uitgevaardigd in 1591 en 1593, waarborgen aan joodse kooplieden — met name aan de Sefarden uit het Iberisch Schiereiland en Portugal — vrijheid van vestiging, veiligheid en afwezigheid van getto. Zoals Lionel Lévy meesterlijk heeft uitgewerkt, werd Livorno aldus de haven van de « Portugese joodse Natie », een knooppunt van een handels- en cultureel netwerk dat Amsterdam, de Middellandse Zee en Noord-Afrika verbond [Lévy, 1999]. De kosmopolitische en welvarende gemeenschap van Livorno vormde een smeltkroes waar Iberische, Italiaanse en Levantijnse Joden elkaar ontmoetten [Lévy, 1996].

Indien een Faldini-tak in Toscane heeft verbleven, kon zij behoren tot ofwel de oude italiëse fondsen van steden als Pisa of Florence, ofwel graviteren rond de Livornese pool. Deze laatste hypothese is zwaar van gevolgen, want Livorno was de grote voedingsbodem van de verspreiding naar de Maghreb: van daaruit vertrokken families naar Tunis, Algerije en Marokko, dragend hun Italiaanse namen. Daarom verdient het onderzoek van de Noord-Afrikaanse diaspora's, waar de verzameling van Sefardische werkstukken zoveel materiaal heeft bijeengebracht, een apart hoofdstuk. Wij blijven hier in de waarschijnlijke snijvlak: de traditie van een Toscaanse verankering is denkbaar, maar het nomiaal archief dient nog om dit te bevestigen.

Één van de meest robuuste inzichten van recent historiografisch onderzoek is dat Italiaanse familienamen niet beperkt bleven tot het schiereiland. Via het kanaal van Livorno verspreidden Toscaanse en Italiaanse namen zich over de zuidoever van de Middellandse Zee, gedragen door grana-kooplieden — Joden van Livornese afkomst die in Tunis een afzonderlijke gemeenschap vormden naast de autochtone Twansa. Lionel Lévy heeft de diepgang van deze vestiging aangetoond, die van Tunis een werkelijke verlengstuk van Livorno maakte, met zijn families van Italiaanse familienaam en eigen ritueel [Lévy, 1999].

Kan men een Faldini-tak op deze route volgen? Geen enkele geraadpleegde bron stelt dat vast, en de eerlijkheid gebiedt om dit gedeelte als een redactionele hypothese te presenteren. Men stelt echter vast dat de grote verzamelingen gewijd aan de gemeenschappen van de Maghreb — Tlemcen, Sidi Bel Abbès en meer algemeen Oranië — een massa rabbijnse en genealogische archieven hebben bewaard waar Italiaanse familienamen zich vermengen met de Spaans-Maghrebijnse fondsen. Het onderzoek naar de gemeenschap van Tlemcen herstelt deze structuur waarin autochtone lineages, Sefardische invloeden en uit Italië afkomstige families elkaar kruisten [Botbol, 2000], terwijl de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès getuigen van de documentaire vitaliteit van deze Oranaise gemeenschappen [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès].

Zonder een namentlijke attestatie van Faldini in deze fondsen zal men zich voor conclusies hoeden. Maar de structuur zelf van Joodse middellandse migraties maakt het voorstelbaar dat een tak van de lineage het traject Livorno–Maghreb heeft gevolgd, zoals zoveel andere families met een Italiaanse naam. Dit hoofdstuk behoort daarom tot het veronderstelde: het schetst een onderzoekshorizon — het systematisch doornemen van de Livornese en Oranaise registers op de letter F — eerder dan een vastgesteld feit. Dit is precies het type spoor dat de geleerdheid van Sefardische genealogie uitnodigt om methodisch te onderzoeken, door elke hypothese tegen de reeks acten af te toetsen.

Een geslacht waarvan in wezen alleen een naam in een repertorium is bewaard gebleven, stelt op de meest pregnante wijze de vraag die door de hele Joodse geschiedschrijving loopt: wat is de verhouding tussen geheugen en geschiedenis? Yosef Hayim Yerushalmi heeft aangetoond dat het jodendom lange tijd de geheugen — de plicht om zich te herinneren, zakhor — meer heeft gecultiveerd dan de geschiedenis in kritische en documentaire zin; en dat de moderne historicus vaak tegen de stroom van een collectief geheugen in werkt dat selecteert, stiliseert en overdraagt [Yerushalmi, 1984]. Voor de Faldini zou de verleiding groot zijn om de leegte met een saga op te vullen; het onderhavige werk verzet zich daartegen, stellig blijvend tussen wat men weet en wat men veronderstelt.

Deze eis sluit aan bij een bredere meditatie over de Joodse conditie en de manier waarop een identiteit zich door de breuken van de ballingschap heen voortplant. Isaiah Berlin heeft nagegaan hoe de Joden van de diaspora hun toebehoren tussen trouw en integratie hebben onderhandeld, vaak tegen de prijs van een scherp besef van de kwetsbaarheid van het geheugen in [Berlin, 1973]. Het Joodse denken zelf heeft van de overdracht — massorah — een centrale categorie gemaakt, waarin de naam die van de vader wordt ontvangen, een continuïteit waarborgt die de geschiedenis slechts gedeeltelijk kan verifiëren; dit is een thema dat Léon Askénazi in het hart van zijn bezinning op de traditie heeft geplaatst [Askénazi, 1999], en dat Armand Abécassis heeft gekoppeld aan de structuur van het verlangen naar afstamming in het Hebreeuwse denken zelf [Abécassis, 1987].

Wat blijft er dus over voor een lezer die de naam Faldini zou dragen of zou zoeken? Een vast gegeven — de inschrijving in het Joodse naamkundig erfgoed van Italië —, een bundel waarschijnlijke hypothesen over etymologie en geografie, en een methode: die welke, in plaats van uit te vinden, aanwijst welke archieven geraadpleegd moeten worden. De geschiedenis van de Joden van Italië en hun diaspora's ligt nog voor een groot deel in niet geraadpleegde registers; de naam Faldini wacht daar wellicht op zijn toekomstige pagina's.

Aan het einde van dit onderzoek blijft de naam Faldini wat hij van het begin af was: een stevige getuigenis en een uitnodiging tot voorzichtigheid. Stevig, omdat Samuele Schaerf het zwart op wit heeft ingeschreven onder de cognomi van de Joden van Italië, wat hem burgerrecht verleende in de geschiedenis van het Joodse schiereiland [Schaerf, 1925]. Voorzichtig, omdat zich rond deze unieke grenssteen een uitgestrekt gebied van hypothesen uitstrekt — etymologische, geografische, migratoire — dat tot op heden door geen enkele reeks van akten in zekerheid is omgezet. We hebben ervoor gekozen om eerlijk elk niveau van kennis te benoemen: vastgesteld voor het repertorium en voor het algemene kader van Joods Italië; waarschijnlijk voor de Toscaanse en Livornese verankering; geverondersteld voor de etymologie en voor de verspreiding naar de Maghreb.

Wat deze lignee leert, gaat verder dan haar bijzondere geval. Ze illustreert de documentaire toestand van duizenden gewone Joodse families, waarvan de grootsheid niet was om beroemde dynastieën na te laten, maar om generatie na generatie stand te houden in de steden van het schiereiland en vervolgens aan de kusten van een Middellandse Zee doorsneden door banning. Ze herinnert ons er ten slotte aan dat het schrijven van zo'n boek even veel een daad van trouw is als van methode: niet uitvinden, maar de deur van de herinnering openhouden, in het vertrouwen op toekomstige archieven — die van Livorno, Toscane, Oranie — om op een dag te zeggen wat we slechts hebben kunnen zien. Het Groot Boek der Faldini is daartoe eerder een drempel dan een eindpunt.