Familie Eturqui

De eerste zekerheid, de enige die het archief volledig garandeert, is die van betekenis. Laredo classificeert Eturqui onder de familienamen van geografische oorsprong en vertaalt het zonder enige ambiguïteit: « De Turk », aanduiding van iemand afkomstig uit Turkije [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978]. Deze lezing is coherent met de morfologie van het Marokkaans dialectaal Arabisch, waar het etnonieum turkî wordt voorafgegaan door het bepaalde lidwoord, uitgesproken als e- of et- naar gelang de regio.

Een naam van dit type ontstaat wanneer een individu zich, in zijn gemeenschap, onderscheidt door een buitenlandse herkomst. Je heet niet « de Turk » in Istanbul: je wordt het in Tétouan, in Tanger of in Fès, in de ogen van buren voor wie deze Ottomaanse oorsprong opvallend is. De familienaam is dus van nature het vrucht van een collectieve blik gericht op een nieuwkomer. Paul Sebag, die de namen van de Joden van Tunesië bestudeerde, benadrukt dat gentilicia die een verre herkomst aanduiden zich bijna altijd vestigen in de generatie na de vestiging, wanneer de herinnering aan de migratie nog levendig is maar de integratie al op gang is [Sebag, Les noms des Juifs de Tunisie, 2002].

In dit eerste gegeven — een man geïdentificeerd naar zijn oorsprong en onder diezelfde naam ontvangen — leest zich al een cardinale waarde van het judaïsme: de verhouding tot de vreemdeling. De Torah beveelt volgens de Talmoedische telling op zesendertig plaatsen om de ger, de vreemdeling, lief te hebben, « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte ». Dat een Marokkaanse gemeenschap een Ottomaan zozeer heeft geïntegreerd dat zij zijn andersheid tot een erfbare familienaam heeft gemaakt, eerder dan tot een teken van uitsluiting, zegt iets over het vermogen van Sefarden om van de banneling een van de hunnen te maken. De naam Eturqui werd, verre van stigma te zijn, een erfgoed.

De voorouder Eturqui begrijpen is de twee werelden verstaan die hij verbond. Na de uitzetting van 1492 werd het Ottomaanse Rijk het grote toevluchtsoord voor Iberische Joden. Maurice Kriegel analyseerde de mechanica van deze uitzettingsbeslissing en de immense verspreiding die zij naar de Oostelijke Middellandse Zee veroorzaakte [Kriegel, La prise d'une décision, 1978]. Salonique, Istanbul, Izmir werden Sefardische centra van uitzonderlijke vitaliteit, waar het Castiliaans van de ballingen — het Judeo-Spaans — zich gedurende eeuwen handhaafde. Abraham Galante wijdde aan deze bloei zijn Histoire des Juifs de Turquie, waarin hij de omvang van de Sefardische bijdrage aan het Rijk aantoont, in handel, geneeskunde, drukkunst en rabbijnse geleerdheid [Galante, Histoire des Juifs de Turquie, 1985].

Noord-Marokko had van zijn kant zijn eigen golf van Iberische ballingen ontvangen: de megorashim die van Tétouan, Tanger, Fès en Salé Sefardische steden maakten waar men de haketía sprak, dit Judeo-Spaans van de Straat. Tussen deze twee polen — de Ottomaanse en de Marokkaanse — circuleerden kooplieden, rabbi's, gezanten uit het Heilige Land (shadarim) en hele families. Een man uit Istanbul of Salonique die zich in Tanger vestigde, was dus geen verloren vluchteling in vreemd land: hij herkende een verwante taal, een verwante liturgie, dezelfde erfenis van Sepharad. De migratie van de voorouder Eturqui, zeer waarschijnlijk verbonden aan deze handels- en gemeenschapsnetwerken die het Ottomaanse Oosten met de Marokkaanse havens verbonden, past in deze Sefardische continuteit over de Middellandse Zee heen.

Hier uit zich een tweede waarde: de solidariteit van de diaspora, dit gevoel dat de Jood uit Salonique en de Jood uit Tétouan tot hetzelfde verspreide lichaam behoren. Dat de één zich bij de ander kon vestigen en daar een beroemde lignage kon stichten, geeft concreet gestalte aan deze arevout, deze wederzijdse verantwoordelijkheid die, volgens de talmudische gezegde, heel Israël bindt. De naam Eturqui wordt aldus getuige van een brug geworpen tussen twee kusten van hetzelfde volk.

Indien de precieze akten voor de familie Eturqui zelf ontbreken, stelt de gedocumenteerde context van de Joden in Noord-Marokko ons in staat om, met voorzichtigheid, de waarschijnlijke activiteit van een geslacht uit het Osmaanse Oosten te schetsen. De havenstedenen van de Straat — vooral Tanger — leefden van maritieme handel en intermediairing tussen Europa, Marokko en het Levant. Mohammed Kenbib heeft aangetoond hoezeer de Joden daar een interfacerol vervulden, als makelaars, tolken en handelaren, juist omdat zij meerdere talen beheersten en over correspondenten beschikten op de grote mediterrane handelsplaatsen [Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc, 1994].

Een man afkomstig uit Turkije bezat in eigendom een zeldzaam kapitaal : de kennis van het Turks en de Osmaanse wereld, vertrouwdheid met Izmir of Istanbul, en vaak familiebanden en vertrouwensrelaties in deze havens. Zulke voordelen maakten van hem een natuurlijke tussenpersoon in de grote Levantijnse handel. Robert Assaraf heeft voor de moderne periode beschreven op welke wijze Marokkaanse Joodse families transnationaal economische netwerken weven die ook solidariteits- en ondersteuningsnetwerken waren [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005].

Hier antwoorden traditie en geschiedenis elkaar. Het Sefardische geheugen heeft lange tijd de figuur van de eerlijke koopman gewaardeerd, wiens woord binding is — directe weergalming van de talmudische eis van juiste maten en eerlijke handel (Baba Batra). De economische handeling, in het Joodse denken, is geen doel op zich : zij is legitiem wanneer zij de gemeenschap voedt, haar instellingen financiert en rechtschapenheid in de uitwisseling praktiseert. Zonder een geslacht met teveel lof te belasten waarvan de boekhoudstukken ons niet zijn nagelaten, kunnen wij de Eturqui redelijkerwijze inschrijven in deze economie van doorvoer waar vertrouwen het eerste kapitaal was — en waar koopmansstoffdigheid ook een religieuze plicht was.

De grote deugd van de Sefaradische gemeenschappen van Marokko, degene die door hun geschiedenis loopt, was de trouw aan de halakha en de viscérale gehechtheid aan de gemeenschappelijke structuur. Sarah Leibovici beschrijft in haar kroniek van Tétouan een samenleving die diep georganiseerd was rond de synagoge, het rabbijnse gerechtshof (bet din), liefdadigheidsgilden en studie [Leibovici, Chronique des Juifs de Tétouan, 1984]. Elke familie die in dit weefsel was geïntegreerd, ook als zij van elders kwam, bevond zich onmiddellijk in dit netwerk van verplichtingen en onderlinge hulp.

Het moet eerlijk gezegd worden: we hebben geen responsum noch een register dat noemenswaards een beslissing van rabbijn Eturqui bewijst, noch een specifieke liefdadigheidsdaad die door de familie wordt gedragen. Deze voorbehoud is noodzakelijk, en het stilzwijgen van het archief maakt deel uit van het verhaal. Maar de traditie die wordt overgedragen van de gemeenschappen van de Straat leert dat geen enkele duurzame familie daar buiten de tsedaka — deze liefdadigheid die in het Hebreeuws samenvalt met rechtvaardigheid — kon blijven bestaan, noch buiten de hevrot, deze gilden die zorg droegen voor de zieken, de armen, de rouwenden. Norman Stillman herinnert eraan dat deze instellingen voor onderlinge hulp het geraamte zelf van het Joodse leven op islamitisch grondgebied vormden [Stillman, The Jews of Arab Lands, 1979].

Een familie met een naam van Ottomaanse oorsprong bracht bovendien een eigen erfenis mee: de rituelen, de melodieën (maqamat) en de gebruiken van de grote Sefaradische centra van het Oosten. De ontmoeting tussen de Ottomaanse liturgische traditie en die van Noord-Marokko kon het lokale erfgoed verrijken — want de vroomheid in het judaïsme is niet vastgesteld: zij wordt van gemeenschap tot gemeenschap doorgegeven en bevrucht. Daarin droegen de Eturqui, als zij net als hun buren trouw aan de Wet bleven, bij aan deze bijdrage aan het gemeenschappelijk leven die een van de meest concrete vormen van Sefaradische vroomheid is.

Geen Joodse lignage uit het Middellandse-Zeegebied is de twintigste eeuw doorgekomen zonder de wonden ervan te dragen. In Marokko was de Vichy-periode een beproeving. Robert Assaraf heeft vastgesteld hoe tussen 1940 en 1942 de antisemitische wetgeving van het Vichy-regime in het protectoraat werd uitgevaardigd, en hoe sultaan Mohammed V zich tegenover zijn Joodse onderdanen een houding aanmeet die hen symbolisch en soms feitelijk beschermde tegen het ergste [Assaraf, Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy, 1997]. Marokkaanse Joodse families, ongeacht hun naam, onderingen uitzonderingsstatus en discriminatoire tellingen.

Voor de takken van de Sefardische diaspora die in Frankrijk waren gevestigd of er doorheen waren gekomen, was de beproeving nog veel erger. Het Mémorial de la déportation des Juifs de France van Serge Klarsfeld bewaart het naamkundige spoor van de slachtoffers van de Holocaust die vanaf Frans grondgebied werden gedeporteerd [Klarsfeld, Le Mémorial de la déportation des Juifs de France, 1978]. Dit soort bron gebiedt nauwkeurigheid: men stelt de deportatie van een individu dat een bepaalde naam draagt alleen vast als die naam inderdaad in het Mémorial voorkomt, en wij pretenderen hier geen identificatie die het archief niet zou bevestigen. De plicht tot herinnering gebiedt deze nauwkeurigheid.

Wat zeker blijft, is de context: de lignage Eturqui, zoals de gehele Marokkaanse en Middellandse-Zeegebied Joodse wereld, werd meegesleurd in de orkaan van de raciale wetten en de oorlog. Daartegen stelde de traditie van Israël altijd een paradoxale deugd — de overleven als trouw. Doorgaan met het doorgeven van naam, taal, gebed, wanneer de Geschiedenis zich verzet tegen uitwissen, is op zich een daad van geestelijke verzet. Dat de naam Eturqui deze eeuw is doorgekomen, getuigt van deze volharding om voort te bestaan.

Vanaf de jaren 1950 en 1960 kende de Marokkaanse joodse wereld zijn grote vertrek. Robert Assaraf heeft deze massale exodus naar Israël, Frankrijk, Canada en Spanje nauwkeurig beschreven, waardoor millenia-oude gemeenschappen in één generatie werden leeggemaakt [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005]. De families uit het noorden — Tanger, Tétouan — vestigden zich met name in Frankrijk en Israël, en namen daarbij de haketía, recepten, melodieën en familienamen mee.

Een naam als Eturqui, al dragend van een dubbele oorsprong — Ottomaans en Marokkaans —, kreeg toen een derde en vervolgens een vierde laag van toebehoren: Israëlisch, Frans. De spelling zelf kon variëren naar gelang van de burgerlijke registers, zich latijniserend of hebraïserend. Joseph Toledano benadrukt dat deze orthografische mutaties, verre van de identiteit op te lossen, het normale kenmerk zijn van een levende naam die de migraties van haar dragers begeleidt [Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord, 2003].

In deze verspreiding komt een laatste waarde tot uitdrukking, misschien wel de diepste: de overdracht. Tegen uitwissing in, draagt een Sefardische familie een naam over die op zich zelf een geschiedenisverkorting is. Vandaag « Eturqui » uitspreken, in Ashdod, Parijs of Montreal, betekent zonder het te weten een voorouder aanroepen die uit het Ottomaanse Oosten kwam, ontvangen in een Marokkaanse havenstad, geïntegreerd in een gemeenschap die van zijn oorsprong een erfgoed maakte. Deze continuïteit van herinnering, gedragen door de naam, is precies wat de joodse traditie zakhor noemt — « gedenk ».

De lineage Eturqui heeft, voor zover wij weten, geen groot besluitvormer nagelaten wiens responsum autoriteit zou bezitten, noch een handelsvermogen dat door registers zou worden bevestigd, noch een naam gegraveerd die het archief ons zonder voorbehoud zou toestaan te vieren. Zijn geschiedenis is in de eerste plaats die van een naam — « De Turk » — en deze naam alleen zegt het wezenlijke [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978].

Want onder alle waarden van de traditie van Israël is het die welke deze lineage het best heeft uitgedrukt, de verhouding tot de vreemde — en zijn onlosmakelijk keerzijde, de ontvangst van de migrant binnen Israël. De familienaam Eturqui is het stille monument van een dubbele gastvrijheid: die van het Ottomaanse Rijk dat de verbannen uit Sepharad opving, en die van de Marokkaanse gemeenschappen die op hun beurt een zoon uit dit Oosten zo goed integreerden dat zij van zijn oorsprong een familieerfgoed maakten. Door deze figuur van de gids in te lichamen — van de man die twee oevers van een verspreid volk met elkaar verbindt —, neemt de familie Eturqui deel aan een deugd die het collectieve geheugen van Israël sinds Egypte heeft gedragen: van de vreemde niet een buitenstaander maken, maar een broer, omdat men zelf eens vreemdeling is geweest.

Dit Grote Boek heeft zich inspannen om met eerlijkheid te onderscheiden wat het archief vaststelt, wat de context waarschijnlijk maakt en wat de traditie overdraagt. Waar de feiten ontbreken, heeft het gezwegen; waar zij spreken, heeft het geluisterd. En wat de naam Eturqui ons nalatet, meer dan enige genealogie, is het levende bewijs dat een verspreid volk van elk van zijn verplaatsingen een geheugen kan maken, en van elk geheugen een naam om door te geven.