Familie Eskeles

Voordat de Eskeles een dynastie van bankiers waren, waren zij een naam — en die naam draagt een vrouwelijke herinnering in zich. De matronymische vorming van de familienaam, vanaf Eskel/Eskelche, behoort tot een gebruik dat is geattesteerd onder de Joden van Centraal-Europa, waar veel familienamen zich hebben gekristalliseerd uit vrouwelijke voornamen zoals Rechel, Sprinze, Gitl of juist Eskel [Encyclopaedia Judaica]. De traditie, meer overgedragen dan in detail gedocumenteerd, wil dat deze namen een voorouderlijke vrouw eert wier vroomheid, handelssens of louter huishoudelijk gezag het huishouden zo diep heeft getekend dat een hele nakomelingenreeks ernaar werd genoemd.

Deze praktijk zegt iets van een discrete deugd van het asjkenazische jodendom: de erkenning van de vrouw als pijler van de overdracht. In een maatschappij waar de geleerde zich vaak aan de Torah wijdde terwijl de echtgenote handel en levensonderhoud verzorgde, is het niet verwonderlijk dat de naam van de moeder de voorkeur kon krijgen. De collectieve herinnering van Israël bewaart het spoor van deze sterke vrouwen — van de bijbelse Rachel tot de koopvrouwen van de Yiddishkeit — en de naam Eskeles is er een bescheiden onomastisch reliekschrijn van. Men moet echter voorzichtig blijven: de precieze identiteit van de oprichtende Eskel is niet door het archief vastgesteld, en het verhaal behoort hier meer tot de ontvangen traditie dan tot het gedateerde document.

De eerste groot gedocumenteerde historische figuur van de lignée is rabbijn Issachar Berush ben Gabriel Eskeles (1692–1753), een van de meest aanzienlijke talmudische meesters van Midden-Europa in de 18e eeuw. Als zoon van Gabriel Eskeles, zelf een gerespecteerde rabbijn van Nikolsburg en Metz, erfde Issachar Berush een reeds stevig gevestigde rabbijnse autoriteit en breidde deze uit [Encyclopaedia Judaica]. Hij werd opperrabbijn van Moravië, met zetel te Nikolsburg (Mikulov), en oefende vervolgens aanzienlijke invloed uit als rabbijn van Wenen en Hongarije.

Zijn loopbaan illustreert in de hoogste mate de waarde van talmudische kennis en strenge opvatting van de halakha. Geraadpleegd vanuit geheel Midden-Europa was hij een van die beslissers (possekim) wiens advies zwaar woog in de controverses over de Wet en in het bestuur van gemeenschappen. In een tijd toen Moravië een van de grote centra van joodse studie was, was de functie van opperrabbijn die hij bekleedde niet alleen eervol: zij impliceerde juridische, spirituele en maatschappelijke verantwoordelijkheid over tientallen gemeenschappen, het beslechten van geschillen, de benoeming van rechters en de verdediging van de Joden voor de keizerlijke autoriteiten [Encyclopaedia Judaica].

Hierin belichaamt Issachar Berush de betrokkenheid bij het collectieve leven die de joodse traditie beschouwt als een kardinale deugd: de geleerde studeert niet voor zichzelf alleen, maar om klal Israël, de gehele gemeenschap van Israël, op te bouwen en te beschermen. Zijn stature verklaart ook, achteraf gezien, het prestige waarvan de financiële tak zal genieten: de naam Eskeles betekende, voordat zij krediet betekende, reeds de autoriteit van de Wet.

Het is met Bernhard Eskeles (1753–1839), zoon van Issachar Berush — postuum of op zijn minst laat geboren — dat de lignee kantelt van de rabbijnse wereld naar die van de haute finance, zonder ooit haar joodse trouw te verbreken. Geboren in Wenen, wees van zijn rabbijnse vader, werd de jonge Bernhard eerst gericht op studie en vervolgens op handel, tredende toe tot het bankiershuis van zijn zwager en verwant, Samuel Wertheimer, een ander groot naam der Weense Hofjuden [Encyclopaedia Judaica].

Bernhard stelde zich op als één van de machtigste bankiers van de Habsburgse monarchie. Hij was, met Nathan Adam von Arnstein, mede-oprichter van het huis Arnstein & Eskeles, één van de grootste particuliere banken van Wenen, en behoorde tot de oprichters van de Nationale Bank van Oostenrijk (Oesterreichische Nationalbank) in 1816 [Encyclopaedia Judaica] [Poliakov, 1955]. Zijn financiële bijdrage was beslissend voor de Oostenrijkse staat tijdens de napoleontische oorlogen en de monetaire sanering die daarop volgde. Als erkenning voor deze diensten werd hij verheven in de adel en ontving hij de titel van baron (Freiherr) von Eskeles.

Dit economisch succes is niet louter een kwestie van fortuin: het spreekt van een deugd van economisch handelen die de joodse traditie nooit heeft veracht, op voorwaarde dat het dient. Nu nam Bernhard von Eskeles zich niet alleen voor om te graaien. Zoals veel Joodse hovelin­gen stelde hij zijn krediet in dienst van publieke stabiliteit en bleef hij, ondanks zijn eminente positie en de aantrekkingskracht van de Weense haute société, gehecht aan zijn geloofsgenoten. Men moet echter de schaduwen van dit verhaal erkennen: de opkomst van de Hofjuden ging in de volgende generatie gepaard met bekeeringen en assimilatie, en de religieuze trouw verslapte ten gunste van aristocratische integratie — een spanning die de historische eerlijkheid gebiedt niet te verzwijgen.

De geschiedenis van de Eskeles kan niet worden begrepen zonder die van de vrouwen van de familie en van de kring die zij animeerden. Het huwelijk van Bernhard von Eskeles met Cäcilie Itzig — afkomstig uit de grote Berlijnse familie der Itzig, zelf verbonden met de Arnstein — plaatste de lignée in het dichtstbijzijnde netwerk van de verlichte joodse bourgeoisie van Midden-Europa. Zijn schoonzuster, Fanny von Arnstein, hield in Wenen een van de beroemdste salons van die tijd, brandpunt van intellectuele sociabiliteit waar kunstenaars, diplomaten en denkers elkaar ontmoetten, met name tijdens het Congres van Wenen van 1814–1815 [Encyclopaedia Judaica].

Deze salons waren plaatsen waar de waarden van tolerantie en openheid naar de ander zich manifesteerden: in een ruimte nog gekenmerkt door confessionele barrières, lieten joodse vrouwen daar christenen en Joden, aristocraten en niet-adellijken, voorstanders van de Verlichting en religieuse zielen met elkaar in gesprek gaan. Aan Fanny von Arnstein wordt trouwens toeschreven de introductie in Wenen van de kerstboom — een gebaar dat vaak wordt gelezen als een teken van aculturatie, maar dat men ook kan begrijpen als een gastvrijheid geboden aan het gebruik van anderen zonder verzaking van jezelf.

De Eskeles praktiseerden bovendien de liefdadigheid (tsedaka) die aan hun rang eigen was: steun aan gemeenschappelijke instellingen, aan armen van de Wener Kehilla, en cultureel mecenaat. Deze weldadigheid verlengde, op de moderne manier van de groot-bourgeois van adel, het onheuglijk gebod van Israël dat van tsedaka geen vrijwillige genade maakt maar een eis van gerechtigheid. De zorg voor de gemeenschap, geërfd van de voorvader rabbijn Issachar Berush, wordt aldus van de ene generatie van studie naar de andere generatie van fortuin overgedragen.

De zoon van Bernhard, Denis (Dionys) von Eskeles (1803–1876), erfde de baronale titel en de leiding van het bankiersbedrijf. Onder zijn beheer onderging de lange tijd welvarende bank Arnstein & Eskeles de achteruitgang die veel particuliere banken trof in het tijdperk van de grote naamloze vennootschappen en de financiële crises van het midden van de negentiende eeuw ; het instituut stelde uiteindelijk zijn activiteiten in [Encyclopaedia Judaica]. Met de volgende generatie stierf de mannelijke tak van de von Eskeles uit, en de naam verdween, wegens gebrek aan mannelijke nakomelingen en onder invloed van huwelijken en bekeeringen, geleidelijk uit het Oostenrijkse adelsregister.

Hier antwoorden de mémoire die wordt doorgegeven en het archief elkaar met een zekere melancholie : het pad van de Eskeles volgt het bredere lot van de Hofjuden, waarvan Poliakov heeft benadrukt dat zij vaak vallende sterren van de geschiedenis waren, schitterend en vervolgens uitgewist [Poliakov, 1955]. Het prestige van een naam, hoe hoog ook gedragen — eerst in het studeervertrek, daarna in de paleizen van de financiën — was niet voldoende om hem blijvend te maken.

Er blijft een les van bescheidenheid, een paradoxale deugd voor een geslacht zo schitterend : wereldlijke grootheid is broos, en wat van een familie blijft bestaan is niet altijd haar vermogen noch haar titel, maar de herinnering aan wat zij zal hebben gediend. We dienen echter de grens van onze kennis aan te geven : het detail van de laatste generaties blijft onvolledig in de toegankelijke bronnen, en een deel van deze geschiedenis behoort tot het waarschijnlijke meer dan tot het vastgestelde.

Beschouwd als geheel biedt de lignée Eskeles een verbluffende samenvatting van de geschiedenis van het centrale-Europese jodendom tussen de 17de en 19de eeuw: de verankering in de talmudische kennis van Moravië, de opkomst naar Weense high finance, de adellijke verheffing, en vervolgens de vermenging in de maatschappij van de meerderheid. Ze verbindt in één enkel huis twee roepingen die de joodse traditie beide hoog aanslaat — die van de studie van de Wet en die van de handelen in de wereld.

Wat de collectieve herinnering van Israël uit de Eskeles kan onthouden, is precies deze continuïteit tussen het geestelijke en het temporele: de bankierszoon zou zonder twijfel niet zijn krediet hebben gehad zonder de glans van de grootvader rabbijn; en de rabbijn, door zijn gemeenschappen te besturen, bereidde al onwetend de intrede van de zijnen in de aangelegenheden van de eeuw voor. De lignée illustreert ook de prijs van integratie: de religieuze trouw van de eerste Eskeles vervagde bij hun nakomelingen, een herinnering eraan dat deugd, zoals de naam, bij elke generatie opnieuw moet worden veroverd en nooit een erfelijk gegeven is.

Van de anonieme stammoeder wier voornaam, Eskel, een hele afstamming doopte, tot baron von Eskeles de grondlegger van de Nationale Bank van Oostenrijk toe, zou deze lignage werelden doorkruisen: het Moravische studiehuis, de Weense synagoge, de keizerlijke bank, de salon van de Verlichting en ten slotte de stilte van de uitsterving. Onder al de deugden die zij kon belichamen — de liefdadigheid van haar salons, de tolerantie van haar gastvrijheid, de economische actie van haar bankiers —, was het talmudische kennis en het bestuur van de Wet, die hun hoogtepunt bereikten via de grote-rabbi Issachar Berush Eskeles, wat deze familie het best uitdrukte. Want daar lag haar ware wortel: voor zij een adellijke titel of een bankmaatschappijnaam werd, was Eskeles de naam van een autoriteit van de Torah, en uit deze bron vloeide, als uit een bron, al het latere prestige voort.

Daarin neemt de lignage volop deel aan de geheugen van Israël, die altijd heeft gesteld dat de kroon van de Torah die van het koningschap en die van rijkdom overtreft. De Eskeles kenden de kroon van rijkdom en zelfs die van adel; maar hun ware adel, degene die hen inschrijft in de lange keten van generaties, was eerst de Wet te hebben gediend.