Familie Errera

De Venetische oorsprong van de Errera, zoals gerapporteerd in de referentienotitie, plaatst de familie in de sfeer van een van de oudste en meest complexe Joodse gemeenschappen van Europa. De familie is afkomstig uit Venetië. Venetië was echter al sinds 1516 de plaats van de eerste ghetto in de letterlijke zin van het woord, maar ook een handelscentrum waar diaspora's elkaar kruisten.

De Venetiaanse en mediterrane Joodse samenleving in de nieuwe tijd was gebaseerd op een organisatie waarin de familie de fundamentele eenheid van economische en religieuze solidariteit was, structurerend voor verbintenissen, erfenissen en kredietnetwerken [Rozen, 2014]. In deze wereld was bank- en wisselactie niet zomaar een beroep: het berustte op een ethiek van vertrouwen en wederzijdse hulp, waarbij gemeenschappelijke leningen, bruidsschatten- en liefdadigheidskassen en broederschappen (hevrot) concreet de waarde van tsedaka uitdrukten — die rechtvaardigheid-liefdadigheid die de Joodse traditie als een pijler beschouwt. Het is waarschijnlijk, hoewel het familiarchiefstuk ons hier geen precieze inzage verleent, dat de Errera aan deze creditcultuur hebben deelgenomen nog vóór hun vestiging in België.

De familienaam zelf, evenals zovele namen uit de Hispano-Portugese en mediterrane diaspora, getuigt van de lange circulatie van Joodse families tussen Iberisch schiereiland, Italië en het Levant na de uitzettingen van 1492 [Yerushalmi, 1998]. Dat de familie zich in Venetië vestigde, plaatst haar in dit grote Sefardische en Italiaanse verhaal waarin ballingschap vruchtbaarheid wordt: de collectieve herinnering van Israël heeft de verspreiding niet alleen tot een beproeving gemaakt, maar tot een school van veerkracht en openheid. Het is deze deugd — het vermogen om in gastland een waardig bestaan opnieuw op te bouwen — dat de lignage Errera van eeuw tot eeuw zal dragen.

De doorslaggevende keerpunt van de lignée is haar vestiging in België. De familie Errera vestigde zich in het midden van de negentiende eeuw in Brussel. De gedocumenteerde figuur van deze generatie is die van de bankier. Jacques Errera, geboren als Giacomo Errera (1834-1880), was een Belgische bankier van Italiaanse afkomst.

Deze overgang van Giacomo naar Jacques zegt op zich al het hele verhaal van integratie: de italianisering van de voornaam wijkt voor zijn Franse vorm, in een jong België — sinds 1830 onafhankelijk — waarvan de liberale grondwet de gelijkstelling van religies garandeerde en de Joden een kader voor emancipatie bood. De vestiging van een bankierszaak van Venetiaanse oorsprong in de Belgische hoofdstad maakt deel uit van de grote beweging waardoor Joodse families, beschikkend over internationale financiële netwerken erfde van de Middellandse Zee, bijdroegen aan de economische bloei van de Europese naties in de industriële eeuw.

Hier is de waarde die zich leest de waarde van economische actie als dienst. De bank is in de Joodse traditie volledig legitiem alleen wanneer zij de stad dient en niet alleen accumulatie: de herinnering van Israël, vanaf de Bijbelse voorschriften over lenen tot de gemeenschapskassen van de getto, heeft geld altijd gebonden aan verantwoordelijkheid. De grote families van Joodse bankiers van de negentiende eeuw — waaronder de Errera op hun Brusselse schaal — schrijven zich in in deze Europese geschiedenis waar juridische emancipatie gepaard ging met investeringen in industriële, spoorweg- en stedelijke ontwikkeling. De kortheid van het leven van Jacques Errera, gestorven op zesenveertig jarige leeftijd, mag niet verbergen dat hij de grondlegger was van een familiale basis: uit deze eerlijk verkregen welvaart zouden de geleerde vocaties van de volgende generatie ontstaan.

De meest glanzende figuur van de lignée is die van de geleerde. Léo Errera (1858-1905) was botanicus en hoogleraar aan de Vrije Universiteit van Brussel. Zoon van de bankiersgeneratie belichaamt hij de kenmerkende overgang van geëmancipeerde Joodse families : van commerciële welstand naar intellectuele en wetenschappelijke bijdrage.

De Vrije Universiteit van Brussel, in 1834 opgericht in de geest van vrij onderzoek, bood precies voor een geest als de zijne een plaats waar onderzoek niet door enig dogma werd beperkt. Hoogleraar botanie worden aan deze instelling, daar een werk van plantenwetenschap uitvoeren, betekende zijn intelligentie in dienst stellen van de kennis van de natuur — één van de hoogste uitdrukkingen van wat de Joodse traditie de zoektocht naar waarheid en studie als bijna heilige daad noemt. Het judaïsme, dat van studie (talmud Torah) een kardinale waarde heeft gemaakt, voedde in de moderne tijd een opmerkelijke bloei van Joodse geleerden in de exacte en natuurwetenschappen ; Léo Errera behoort tot deze sterrenhemel.

Zijn voortijdige dood in 1905, op zevenenveertigjarige leeftijd, verdubbelt het motief van het korte leven dat we al bij zijn voorganger zijn tegengekomen, alsof de lignée veel in korte tijd moest geven. Maar zijn naam, verbonden met het Belgische hoger onderwijs, spreekt van een diepgaande deugd : die van de bijdrage aan wetenschappelijke kennis begrepen als een gemeenschappelijk goed, aangeboden niet aan een gesloten gemeenschap maar aan de gehele mensheid. Daarin vervolgt Léo Errera de Joodse opvatting dat wijsheid niet wordt opgestapeld — zij wordt doorgegeven en uitgestraald. De grote synthese van de Joodse geschiedenis herinnert eraan hoeveel de massale intrede van Joden in Europese universiteiten aan het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw zowel een vrucht van emancipatie als een zuurdesem van intellectuele moderniteit was [Barnavi, 1992].

Van bank tot botanie, de loopbaan van de Errera's tekent een exemplarisch portret van de geëmancipeerde Joodse bourgeoisie van West-Europa. Deze ontwikkeling is niet eigen aan één familie: het is het portret van een generatie. De Joden van het Westen, eenmaal burgerrechten verworven, investeerden in één of twee generaties in de vrije beroepen, de universiteit, de kunsten en het openbare leven, zonder — bij velen — afstand te nemen van hun eigen herinnering [Barnavi, 1992].

Het Joodse denken van de moderniteit benoemde de spanning die inherent is aan deze beweging: hoe zichzelf blijven terwijl men volwaardig in de universele cultuur participeert? De vraag die door filosofen werd gesteld — waarom en hoe joods blijven wanneer assimilatie de natuurlijke weg van emancipatie lijkt — loopt diep door de geschiedenis van deze families [Strauss, 2001]. De loopbaan van de Errera's, van de Venetiaanse bankier die Belg werd tot de geleerde van het vrij onderzoek, illustreert deze dialectiek: de openheid voor de wereld is niet noodzakelijk het vergeten van de oorsprong.

Hier komt een discrete maar essentiële deugd naar boven: de tolerantie en de verhouding tot de vreemdeling van binnenuit ervaren. Familie van buitenlandse oorsprong geworden Belgisch, hebben de Errera's in hun vlees de voorwaarde van de gast ervaren, deze ervaring die de Torah tot een gebod verheft — « gij zult de vreemdeling liefhebben, want gij waart vreemdelingen in Egypteland ». Door zich in te passen zonder op te gaan, door hun adoptierland door middel van financiën en vervolgens wetenschap te dienen, maakten zij van de ballingschap geen klacht maar een gave. De lignée neemt aldus deel aan de collectieve herinnering van Israël, dit volk wiens gehele geschiedenis die van een dialoog met de volkeren is, soms gastvrij, soms tragisch.

In de twintigste eeuw vertoont de lineage een geheel ander gezicht, en toch diep coherent met zijn roeping van overdracht. Chmouel Errera (1914-2014) was een Frans orthodoxe rabbijn buiten het Consistorie. Zijn levensduur — precies een eeuw — contrasteert met de korte levens van zijn voorgangers en komt als een kroning van de lineage door de figuur van de hoeder.

Het adjectief orthodoxe rabbijn buiten het Consistorie is niet willekeurig. Het plaatst Chmouel Errera buiten het officiële kader van het Consistoire israélite dat sinds Napoleon in Frankrijk is ingesteld, aan de kant van een orthodoxie die onafhankelijkheid nastreeft in haar opvatting van de Joodse Wet, de halakha. Deze keuze getuigt van een essentiële deugd: trouw aan de Wet als innerlijke eis, verkozen boven het gemak van gevestigde instellingen. Waar de voorvader de economie had gediend en de geleerde de wetenschap, dient de rabbijn de Torah en de gelovige gemeenschap, in de lijn van de meesters voor wie studie en naleving het hart van het Joodse bestaan vormen.

Zijn leven omvat de eeuw van rampen en wederopbouw — de Shoah, het naoorlogse tijdperk, de wedergeboorte van het Joodse leven in Frankrijk. Dat een afstammeling van een familie van bankiers en geleerden de rabbijnale weg heeft gekozen, getuigt ervan dat de lineage, zich gedeeltelijk laisiciserend, de draad van de religieuze overdracht niet had verbroken. De wedergeboorte van stromingen van orthodoxie en vroomheid in het jodendom van de achttiende tot twintigste eeuwen, met haar nadruk op ijver en trouw aan de minhag tegenover de moderniteit, vormt de geestelijke achtergrond van dergelijke engagementen [Baumgarten, 2006]. In Chmouel Errera geeft de familie uitdrukking aan de talmoedische kennis en de vroomheid — de gehechtheid aan de Wet begrepen niet als beperking maar als levend verbond.

Beschouwd als geheel laat de lineage Errera zich lezen als een gelijkenis van de moderne joodse conditie. Drie gedocumenteerde figuren — de bankier, de botanicus, de rabbijn — schetsen drie manieren om de wereld in te wonen: de economie, de wetenschap, het geloof. Dit triptiek is geen verspreiding maar een eenheid: drie vormen van dezelfde dienst.

Hier antwoorden geheugen en archief elkaar voorzichtig. De Venetiaanse oorsprong behoort tot een traditie die wordt gerapporteerd door de referentienotitie, aannemelijk in het licht van de geschiedenis van de joodse « naties » van Venetië [Rozen, 2014], maar waarvan het genealogische detail de communautaire registers zou vereisen om volledig vast te stellen. Wat het archief verzekert — de data's, de functies, de instellingen van Jacques, Léo en Chmouel Errera — komt bevestigen de coherentie van het familiale verhaal zonder het geheel in te vullen. De plicht van de historicus is om samen vast te houden wat bewezen is en wat is overgedragen, zonder de twee te verwarren.

Uit deze verweven geschiedenis spreekt een les over bescheidenheid en transmissie. Geen van deze figuren was een vorst of een veroveraar; allen waren dienaren — van een bank, van een wetenschap, van een gemeenschap. Het is in deze actieve discretie, deze manier om bij te dragen zonder te heersen, dat de lineage aansluit bij een van de diepste deugden van het geheugen van Israël: de grootheid die wordt gemeten aan de gave eerder dan aan de macht.

Aan het einde van deze reis dringt een evidentie zich op. Indien de lignée Errera onder al haar deugden één waarde beter heeft uitgedrukt dan alle andere, is het die van de overdracht in dienst van het algemeen welzijn — dit vermogen om elke erfenis in een vernieuwd geschenk om te zetten. De Venetiaanse bankier die Belg werd, draagt een eerlijk opgebouwde welvaart over; de zoon zet deze om in botanische kennis aangeboden aan de universiteit en aan de mensheid; en de volgende eeuw ziet een nakomeling de Wet en de vroomheid overdragen, tot het einde trouw aan het verbond van de studie.

Van Venetië naar Brussel, van bankwezen naar botanie, van fortuin naar Torah, illustreren de Errera wat de Joodse traditie voor de gouden draad van haar collectieve herinnering houdt: dat niets van wat ontvangen is voor jezelf mag worden bewaard, dat elke erfenis — geld, kennis, geloof — alleen waarde heeft wanneer zij wordt teruggegeven, gedeeld, overgedragen. Daarin voegt een bijzondere familie zich bij het lot van een geheel volk, waarvan de duizendjarige geschiedenis uiteindelijk niet meer is dan de lange overdracht van dezelfde woord. Het archief verlicht drie levens; de herinnering vermoet de Venetiaanse bron; en de eerlijkheid gebiedt om open te laten wat in elke lignée nog toebehoort aan de niet-geraadpleegde registers en de niet-genoemde generaties.