Familie Erdélyi

Het begrijpen van de achternaam Erdélyi vereist een terugkeer naar zijn geografische bron. Transsylvanië — Erdély in het Hongaars, Siebenbürgen in het Duits, Ardeal in het Roemeens — vormt een scharnierplek van Centraal-Europa, lange tijd geïntegreerd in het Hongaarse koninkrijk, vervolgens opgericht als autonome vorstendommen onder Ottomaanse suzereiniteit in de 16de en 17de eeuwen, voordat het opnieuw werd opgenomen in de Habsburgse domeinen. Deze bewogen geschiedenis heeft een taalkundige en godsdienstige smeltkroes gevormd waar Hongaren, Saksen, Szekeliers, Roemenen, Armeniërs en Joden naast elkaar leefden.

Het Hongaarse achtervoegsel -i markeert geografische origine of toebehoren: aldus Budapesti (« uit Boedapest »), Debreceni (« uit Debrecen »), Szegedi (« uit Szeged »). Erdélyi volgt precies dit mechanisme: het duidt degene aan die uit Erdély komt [Q56538314 — Wikidata]. Dit type achternaamvorming gebaseerd op een herkomststoponym is universeel in de Europese naamkunde, en bijzonder frequent onder Joodse namen, waar de mobiliteit van gemeenschappen het herkomstplaats vaak het meest stabiele identiteitskenmerk maakte. De grote naslagwerken van Alexander Beider en Lars Menk gewijd aan Joodse achternamen van Oost-Europa en Jiddisch documenteren deze logica rijkelijk: een groot deel van de Israëlitische familienamen uit het Austro-Hongaarse gebied is afgeleid van stadsnamen, dorpen of regio's [Naslagwerken van Joodse achternamen uit Oost-Europa en Jiddisch].

Het is hier belangrijk om een essentiële methodologische nuance te onderstrepen: een achternaam afgeleid van een toponieum geeft niet noodzakelijk aan dat de familie daar op het moment van naamsaanname woonde. Integendeel, het gentilicium duidt vaak degene aan die niet meer ter plaatse is — het is door Erdély te verlaten dat men, in de ogen van anderen, de Erdélyi wordt, de Transylvaan. De naam is dus vaak het fossiel van een verplaatsing: zij legt een herkomst vast op het moment dat zij geen lokale vanzelfsprekendheid meer is. Voor Joden van Centraal-Hongarije of het noordwesten van het koninkrijk kon het dragen van de naam Erdélyi dus een migratie vanuit het oostelijke Karpaten naar de grote centra, in het bijzonder Pest, aanduiden.

Men dient op te merken, tegen dit algemene migratieschema in, het bijzondere geval van Lajos Erdélyi, geboren in 1929 in Marosvásárhely — Târgu Mureș in het Roemeens —, een stad in Transsylvanië zelf. Bij hem is de naam niet het fossiel van een exodus: het valt juist samen met de geografische werkelijkheid die hij uitspreken. De Transylvaan heet Erdélyi omdat hij werkelijk uit Transsylvanië is. Deze samenhang tussen achternaam en werkelijke aarde geeft zijn traject een zeldzame onomastische samenhang, en nodigt uit om te beschouwen dat bepaalde takken van de geslachtslijn, door de eeuwen heen, een voortdurende wortelvorming in de regio waarvan hun naam de naam is hebben behouden.

De Joodse aanwezigheid in Transsylvanië en in het bekken van de Karpaten strekt zich uit over de lange duur. Hoewel middeleeuwse vestigingen daar meer verspreid waren dan in de Rijnlanden of Polen, kwam de Asjkenazische Jodendom die later Hongarije doordrong rechtstreeks voort uit de religieuze en intellectuele wereld van het middeleeuwse Asjkenaz. De werken van Ephraim Kanarfogel hebben de rijkdom en coherentie van de rabbijnse cultuur van het middeleeuwse Asjkenaz aangetoond, waarvan de denkstructuren, studieën en vrome praktijken zich naar het oosten verspreidden door de migraties [Kanarfogel, 2013]. Evenzo hebben de onderzoeken van Elisheva Baumgarten over dagelijkse vroomheid de concrete textuur van het religieuze leven verlicht — gebaren, waarnemingen, verhoudingen tussen mannen en vrouwen — die de structuur vormde van de Asjkenazische gemeenschappen voordat zij zich naar de oostelijke randen van het Rijk verspreidden [Baumgarten, 2014].

Deze continuïteit is niet alleen spiritueel. Jeffrey Woolf heeft geanalyseerd hoe Asjkenazische gemeenschappen zich constitueerden als « heilige gemeenschappen », voorzien van instellingen, rechtbanken en juridische autonomie die met hen meereisden [Woolf, 2015]. Toen Joodse families zich in de stadjes en steden van Transsylvanië en Opper-Hongarije vestigden, voerden zij dit communautaire model mee, met zijn kehillot, zijn rabbijnen en zijn halakhische normen. De essays van Haym Soloveitchik hebben bovendien het centrale belang van gebruik — de minhag — in de overdracht van Asjkenazische identiteit onderstreept, wat het verklaring geeft voor de trouw die Hongaarse gemeenschappen later aan hun tradities betoonden [Soloveitchik, 2014].

Op economisch vlak heeft Michael Toch aangetoond dat het beeld van een middeleeuwse Jodendom uitsluitend gewijd aan geldlening grotendeels moet worden herzien : Joden namen deel aan uiteenlopende commerciële, ambachtelijke en grondbezit-circuits, en hun inbedding in de economie varieerde sterk naar regio en periode [Toch, 2013]. In de ruimte van de Karpaten, waar de verstedelijking geringer was, speelden Joodse families vaak een rol als tussenhandelaar tussen adellijke domeinen, plattelandsmarkten en handelswegen die Polen, Moldavië en de Pannonische vlakte verbonden. In deze mobiele wereld, gemaakt van kleine centra en uitgebreide familiale netwerken, werden de herkomsten gesmeed die latere familienamen zouden kristalliseren.

Marosvásárhely, geboorteplaats van Lajos Erdélyi, telde voor de Tweede Wereldoorlog een levendige Joodse gemeenschap, reeds generaties lang ingebed in de economie en culturele leven van de stad. Deze gemeenschap droeg in zich alle spanningen kenmerkend voor Transylvaanse Jodendom : tussen orthodoxe trouw en openheid voor de moderniteit, tussen geclaimde Hongaarse identiteit en bewustzijn van een specifieke Joodse verbondenheid. Dat de familie Erdélyi hieruit voortkomt, bevestigt, althans voor deze tak, de werkelijkheid van een oude Transylvaanse wortelvorming, voorafgaand aan elke strategie van nominale assimilatie.

Men kan de Hongaarse judaeïteit waarvan een naam als Erdélyi getuigt niet begrijpen zonder de religieuze matrix aan te roepen die haar in de moderne tijd structureerde. Het werk van Maoz Kahana, dat de overgang « van Praag naar Pressburg » nauwkeurig volgt, heeft aan het licht gebracht hoe de juridische en halakhische creativiteit zich transformeerde in een veranderende wereld, tussen de grote wetenschappelijke centra van Bohemen en de opkomst van Presbourg (Pozsony, tegenwoordig Bratislava) als geestelijke hoofdstad van het Hongaarse judaïsme [Kahana, 2015]. Presbourg, zetel van de beroemde yeshiva gesticht door de Hatam Sofer aan het begin van de 19de eeuw, werd de bolwerk van een orthodoxie die het identiteitbesef van de Hongaarse Joden blijvend merk zou zetten.

Deze religieuze geschiedenis is niet slechts een achtergrond. Zij bepaalde de interne verdelingen die het Magyaarse judaïsme doorkruisten op het moment waarop erfelijke patroniemen algemeen werden en de taalspolingsassimilatie zich voortzette. De spanning tussen trouw aan de traditie en openheid voor de moderniteit — tussen de nauwgezette naleving die door historiografen van de halakha is gedocumenteerd en de krachten van maatschappelijke emancipatie — structureerde het traject van duizenden gezinnen. De rabbijnse dagboeken die door Edward Fram zijn onderzocht, zoals die van rabbi Hayyim Gundersheim te Frankfurt, geven een indringende indruk van het dagelijks leven van een Oost-Europese Asjkenazische gemeenschap aan het einde van de 18de eeuw: conflicten, contracten, huwelijken, geschillen — allemaal sporen van een dicht gemeenschapsleven dat men, bij analogie, kan toepassen op de Hongaarse kehillot uit dezelfde periode [Fram, 2012].

De ambivalente figuur van de « Jood aan het hof » verdient hier vermelding, want zij illustreert de bijzondere omstandigheden van de positie van Joden in de Centraal-Europese samenlevingen. Yair Mintzker heeft in zijn analyse van het beruchte proces tegen Joseph Süss Oppenheimer aangetoond hoe fragiel deze machtsposities waren, waar nabijheid van het vorstelijk gezag zowel fortuin als catastrofe kon brengen [Mintzker, 2017]. Op aanvullende wijze heeft Daniel Jutte de « economie van geheimen » verkend die Joden en Christenen in het vroegmoderne Europa verbond, en zo interactie- en onderhandelingsruimten aan het licht gebracht die veel subtieler zijn dan wat de historiografie van louter uitsluiting doet voorkomen [Jutte, 2015]. Deze werken herinneren ons eraan dat het judaïsme waaruit de naam Erdélyi voortvloeit zich ontwikkelde in een wereld waar toebehoren, afkomst en status in voortdurende heronderhandeling waren.

De Joodse begraafplaatsen die Lajos Erdélyi decennia later zou fotograferen, zijn ook zij stille getuigen van dit dichte gemeenschapsleven. Op deze terreinen dragen de grafstenen erfelijke familienamen waarvan het gebruik vanaf het einde van de 18de eeuw opgang maakte — Erdélyi onder anderen —, en de in steen gegroeide Hebreeuwse formules herinneren eraan dat de halakha ook nadat het Hongaars of het Roemeens de spreektaal was geworden, het verband tot dood, herinnering en gemeenschap bleef structureren. De grafsteen is dus het document waarin men nog steeds, door elkaar heen, de Hebreeuwse voornaam en de Magyaarse familienaam, de religieuze en de nationale identiteit kan lezen. Dit samenvallen is precies wat Lajos Erdélyi door fotografie heeft willen behouden, met het besef van een man die wist wat deze namen hun dragers hadden gekost.

Het beslissende moment voor een patronym als Erdélyi situeert zich op de grens van de achttiende en negentiende eeuw, toen de Habsburgmonarchie aan de Joden de aanname van erfelijke familienamen oplegde. Het Jozefiaanse edict van 1787 dwong de Joden van de Oostenrijkse en Hongaarse gebieden een vast en overdraagbaar patronym te dragen, waardoor een einde kwam aan het traditionele systeem van afstamming via Hebreeuws patronym (« X zoon van Y »). Het was in dit administratieve kader dat veel joodse families namen ontvingen of kozen, waarvan de woordenboeken van Beider en Menk een veelheid aan topografische en Germaanse vormen registreren [Woordenboeken van Joods-Europese en Joods-Duitse patronymen uit Oost-Europa].

Het geval van Erdélyi vertoont evenwel een bijzonderheid: de vorm is niet Germaans maar Hongaars. Nu wijst de massale aanname van Hongaarse namen door Joden minder op het edict van 1787 dan op een latere beweging, die van de magyarisering van patronymen, die haar hoogtepunt bereikte in de tweede helft van de negentiende eeuw, na de volledige burgerlijke emancipatie van de Joden van Hongarije in 1867, naar aanleiding van het Oostenrijks-Hongaarse Compromis. Voortaan werd de aaname van een Hongaars naam — of het nu ging om het vertalen van een Duitse naam of om het kiezen van een Hongaars toponiem als Erdélyi — een gebaar van patriottische bevestiging en nationale integratie. De context van deze wedergeboorte van joodse identiteiten in Midden-Europa, tussen Hongaarse nationale bevestiging en eigen culturele vitaliteit, is subtiel geanalyseerd door Delphine Bechtel in haar studie over de joodse culturele wedergeboorte [Bechtel, 2002].

Hier antwoorden de familiale traditie en het archief elkaar zonder elkaar altijd volledig te bevestigen, vandaar het register van intersectie. De doorgegeven herinnering zou vaak willen dat een naam als Erdélyi een oude en aanhoudende Transsylvaanse oorsprong bevestigde; de onomastische analyse nodigt tot meer voorzichtigheid uit. De naam kan evengoed het resultaat zijn van een late assimilatiekeuze, ondernomen door een familie die graag een eufoon Hongaars patronym wilde dragen, zonder rechtstreekse band met een verblijf in Transsylvanië. De twee hypothesen — werkelijke herkomst en symbolische aanname — sluiten elkaar niet uit, en alleen een naamgericht archiefonderzoek, register voor register, zou voor een gegeven lineage kunnen uitmaken.

De tak die Lajos Erdélyi vertegenwoordigt, ontsnappen gedeeltelijk aan deze onzekerheid: geboren te Marosvásárhely, in het hart van Transsylvanië, droeg zijn familie een naam die exact overeenkwam met zijn plaats van herkomst. Of dit patronym het resultaat was van een bewuste magyarisering of van een oudere memoriale inbedding, het is zeker dat de familie in de generatie van Lajos, geboren in 1929, volkomen recht van Transsylvanië was, naar naam en naar feiten. De integratie in de Hongaarssprekende gemeenschap van Roemenië was volledig: Erdélyi zijn in Marosvásárhely was thuis zijn in een land dat sinds het Verdrag van Trianon in 1920 van staat was veranderd zonder van stad te veranderen.

Het achternaam Erdélyi vertelt ook een geschiedenis van talen. Voor de assimilatie was de volkstaal van de Asjkenazische Joden van Hongarije het Jiddisch, een taal waarvan Jean Baumgarten de geschiedenis heeft nagetekend als die van een « rondzwervende taal », vector van een rijke en autonome diasporische cultuur [Baumgarten, 2002]. De overgang van het Jiddisch naar het Hongaars — en de daarmee gepaard gaande aanname van Hongaarse namen — was een van de duidelijkste tekenen van de transformatie van Hongaarse Joden in « Hongaarse Israëlieten » in de 19de eeuw.

Deze linguïstische verschuiving was noch uniform noch zonder spanningen. In de oostelijke gebieden, in Transsylvanië en in de Subkarpaten, bleef het Jiddisch veel langer levend dan in de geassimileerde milieus van Boedapest. De Hongaarse Jodendom bevond zich dus in een spagaat tussen verschillende polen: een orthodoxie die gehecht was aan traditie en vaak aan het Jiddisch, een reformatorisch « neoloog » judaïsme dat Hongaars sprak, en alle tussenliggende nuances. Delphine Bechtel heeft aangetoond dat deze periode van culturele renaissance doortrokken was van intense reflectie over taal, literatuur en de constructie van nationale identiteiten, waarin de Joden een voornaam rol speelden [Bechtel, 2002].

De aanname van een naam als Erdélyi past precies in deze dynamiek. Door een Joods-Duitse achternaam te vervangen door een doorzichtige Hongaarse gentilicium, gaf een familie haar toestemming aan de Hongaarse natie kennen terwijl zij tegelijkertijd, door de betekenis van de naam zelf, een spoor van haar oorspronkelijke geografie bewaarde. De naam werd zo een palimpsest: onder de Hongaarse vorm gloeit de Transsylvaanse herkomst op, en onder de Transsylvaanse herkomst de lange herinnering aan de Asjkenazische wereld die werd gevormd door het Jiddisch en de rabbijnse traditie. Om Erdélyi te begrijpen, moet je dus tegelijkertijd deze drie lagen lezen — Hebreeuwse en religieuze, Jiddische en gemeenschappelijke, Hongaarse en nationale.

Lajos Erdélyi leefde in deze linguïstische tussenruimte met bijzondere scherpzinnigheid. Journalist in culturele tijdschriften van de Hongaarse minderheid in Roemenië, schreef hij in het Hongaars in een Roemeens land, over Joodse onderwerpen, voor een publiek dat zich definieerde door de taal van zijn gemagyariseerde voorouders. Zijn boeken verschenen in Boekarest in het Hongaars. Deze drievoudige toebehoring — Joods, Hongaars, Roemeens — is geen toevallige paradox maar de structurele voorwaarde van een lignage waarvan de naam alleen al de complexiteit uitdrukt: Erdélyi, de Transsylvaan, in een wereld waar Transsylvanië achtereenvolgens Hongaars, Turks, Oostenrijks, opnieuw Hongaars, Roemeens was, in 1940 opnieuw door Boedapest werd ingelijfd, en na 1945 definitief Roemeens.

Het is in de twintigste eeuw dat de lineage Erdélyi uit de anonimiteit van de archieven treedt om een gezicht en een oeuvre te krijgen. Lajos Erdélyi wordt geboren op 17 mei 1929 in Marosvásárhely — Târgu Mureș in het Roemeens — in een Joodse familie uit Noord-Transsylvanië. Zijn jeugd speelt zich af in een levendige provinciaal stadje, kruispunt van Hongaarse, Roemeense en Joodse culturen, totdat de politieke omwentelingen van de Tweede Wereldoorlog deze wereld aan diggelen slaan. In 1940 voegt het Tweede Weens Arbitrageuitspraak Noord-Transsylvanië aan Hongarije toe, waardoor de familie Erdélyi onder Hongaarse rechtsmacht en vervolgens onder het juk van de Hongaarse antisemitische wetten valt. Vier jaar later, in 1944, terwijl Lajos slechts zestien jaar oud is, wordt zijn hele familie naar Auschwitz-Birkenau gedeporteerd.

Zijn moeder Helén en zijn zus Jalia worden bij aankomst vermoord. Hij en zijn vader worden naar Silezië gestuurd voor dwangarbeid, waar zij vele maanden in het kamp Dörnhau doorbrengen, een dependance van het concentratiekamp Groß-Rosen, onderworpen aan de zwaarste arbeid in de mijnen. De mogelijkheid om samen te blijven — vader en zoon, in de catastrofe — was een van de zeldzame gunsten in een verder totale hel. Zij worden in mei 1945 bevrijd en keren terug naar Marosvásárhely, dat weer Roemeens is geworden. Daar ontmoet Lajos, binnen een zionistische jeugdbeweging, degene die zijn vrouw zal worden, Anni, afkomstig uit Czernowitz — een ander kruispunt van de Midden-Europese Joodheid. Hij gelooft eerst in de idealen van het communisme, maar de werkelijkheid van de Roemeense dictatuur dwingt hem al snel tot een bittere helderheid.

Hij vindt zijn weg als fotojournalist, werkend in redacties van culturele tijdschriften van de Hongaarse minderheid in Roemenië. Het is in dit kader dat hij, vanaf de jaren 1970, ontwikkelt wat de roeping van zijn gehele tweede leven zal worden: de verlaten Joodse begraafplaatsen van Oost-Europa fotograferen. Deze keuze is niet willekeurig. Men moet erin zien, tegelijk, een vorm van filiale piëteit jegens de doden zonder graven — zijn moeder en zus hebben geen identificeerbare grafplaats —, een scherp bewustzijn dat deze stenen grafvelden de laatste overblijfselen zijn van geheel verdwenen gemeenschappen, en een overtuiging dat het collectieve Joodse geheugen ook voorbijgaat aan het behoud van materiële sporen die in de grond zijn achtergelaten. De grafzerk in de Joodse traditie — matzevah — is het permanente getuigenis gericht tot de levenden: door deze te fotograferen voordat deze instort, volbrengt Lajos Erdélyi een daad van zikaron, van geheugen, die in beeld voortzet wat de steen niet langer kan staande houden.

In 1980 publiceert hij in Boekarest Régi zsidó temetők művészete — « L'art des anciens cimetières juifs » —, een fotografisch album en studie die de wereld de esthetische en symbolische rijkdom van deze vaak sinds de Shoah verlaten necropolen openbaart. Het werk is baanbrekend: het stelt, in de verstikkende context van Roemenië onder Ceaușescu, de legitimiteit vast van een Joodse blik op Joods erfgoed, en bereikt een breed internationaal publiek. Het maakt van Lajos Erdélyi een van de eerste systematische documentalisten van het Joodse grafmonumentaal erfgoed van Oost-Europa, op een terrein waar bijna niemand nog met deze nauwkeurigheid en omvang een camera had gericht.

In 1988 wordt het leven onder de Roemeense communistische dictatuur ondraaglijk. Lajos Erdélyi en zijn vrouw verlaten Marosvásárhely voor Boedapest, sluitend aan bij een migratiebeweging die veel Hongaarstaling Joden uit Roemenië naar de oevers van de Donau had teruggebracht. In Boedapest zet hij zijn werk met onverminderde energie voort, fotografeert verder begraafplaatsen, geeft voordrachten, getuigt. Hij wordt in de loop der jaren een van de meest gevraagde en meest gerespeceerde getuigen van de Shoah, met name in Duitsland, waar de Stichting voor het Gedenkteken van de Vermoorde Joden van Europa hem meerdere malen uitnodigt.

In 2006 verschijnen zijn memoires, Túlélés, egy fotográfus visszaemlékezése — « Survivre : mémoires d'un photographe » —, opnieuw uitgegeven in vermeerderde editie in 2012. Dit boek is tegelijk het verhaal van een overleven en het getuigenis van een inzet: Lajos vertelt erin over Auschwitz, Dörnhau, de terugkeer, de ontmoeting met Anni, de decennia doorgebracht met het fotograferen van wat de oorlog had willen uitwissen. Geheugen is daarin weerstandsdaad, en fotografie, instrument van rechtvaardigheid. De memoires worden in het Duits vertaald en uitgegeven door de Stichting van het Gedenkteken van Berlijn, wat bijdraagt aan het bekendmaken bij het Duitse publiek van de trajectorie van een Transsylvaanse overlevende wiens naam, drie lettergrepen lang, zegt waar hij vandaan kwam.

Lajos Erdélyi overlijdt op 23 maart 2020 in Boedapest, op de leeftijd van negentig jaar. Zijn fotografisch archief — duizenden foto's van Joodse begraafplaatsen in heel Oost-Europa, van Roemenië tot Polen, van Hongarije tot Oekraïne — wordt gedeponeerd in het Hongaars Joods Museum (MILEV) in Boedapest, waar het in 2024 online wordt gesteld, wat eindelijk wereldwijde toegang tot dit uitzonderlijke visuele erfgoed mogelijk maakt. Deze nagelaten erfenis is misschien het welsprekendste van de monumenten dat een mens kan nalaten: niet het zijne, maar dat van de duizenden onbekenden wiens laatste spoor hij heeft bewaard.

In het hedendaagse moment is Erdélyi een wijdverspreide familienaam in Hongarije geworden, gedragen door zowel joodse als niet-joodse families — het joodse deel is precies wat wordt gedocumenteerd door de onomastische gegevens verzameld door Wikidata [Q56538314 — Wikidata]. Deze dubbelzinnigheid is allesbehalve uitzonderlijk: de magyarisering van namen had het beoogde effect dat bepaalde joodse familienamen ononderscheidbaar werden van hun christelijke equivalenten, waarbij de confessionele marker werd opgelost in een gedeelde nationale identiteit. De naam Erdélyi illustreert dit succes — en deze fragiele toestand — van assimilatie: een familienaam die zo volmaakt Hongaars is dat hij op zichzelf geen joodse toebehoren meer aangeeft.

Deze ononderscheideibaarheid bevat echter een historische tragedie. De inspanning voor integratie die werd gesymboliseerd door het aannemen van een Hongaarse naam beschermde joodse families geenszins tegen vervolgingen in de twintigste eeuw. Lisa Silverman heeft aangetoond, voor de Austro-Duitse ruimte van het interbellum, hoe zeer de joodse identiteit werd geconstrueerd en toegewezen, onafhankelijk van individuele assimilatiestrategieën [Silverman, 2012]. De Hongaarse joden, onder de meest geassimileerde en meest gemagulariseerde van Europa, werden in volle omvang getroffen door de Shoah in 1944. De naam Erdélyi, zoals zovele andere Hongaarse familienamen gedragen door Joden, doorliep deze ramp: sommige dragers verdwenen in de kampen, anderen overleefden — zoals Lajos en zijn vader — om de naam aan volgende generaties door te geven, zowel in Hongarije als in de diasporas voortgekomen uit emigratie.

De levensgeschiedenis van Lajos Erdélyi illustreert op exemplarische wijze de verspreiding die karakteristiek is voor Hongaarse joodse lignees na 1945. Geboren in Marosvásárhely, zonder te zijn verhuisd Roemeen geworden, naar Boedapest geëmigreerd in de tweede helft van zijn leven, in het Duits vertaald, in Berlijn tentoongesteld, zijn archieven opgeslagen in Boedapest en raadpleegbaar van over de hele wereld: elk van deze stappen komt overeen met een van de geografische en politieke breuken van de twintigste eeuw. De naam Erdélyi, « de Transsylvaan », duidt dus aan, in zijn hedendaagse nakomeling, een man voor wie Transsylvanië het geboorteland was, maar die door de geschiedenis burger van verschillende werelden is gemaakt.

Vandaag de dag wordt de familienaam aangetroffen zowel in Hongarije als in Israël, Amerika en West-Europa, onder de nakomelingen van de Hongaarse Joden die door de ontwikkelingen van de eeuw werden verspreid. Elk geslacht Erdélyi bezit zijn eigen geschiedenis, die alleen door methodisch genealogisch onderzoek — gebaseerd op burgerlijke registers, volkstellingen en gemeentearchiven — met zekerheid kan worden gereconstrueerd. Het onderhavige werk, verrijkt door de figuur van Lajos Erdélyi, heeft getracht het kader helder te maken waarin al deze afzonderlijke verhalen zich inscrijven: dat van een naam die in drie Hongaarse lettergrepen de afkomst, herinnering en hoop op integratie van een Midden-Europese joodse identiteit uitdrukt.

De familienaam Erdélyi blijkt, aan het einde van deze onderzoeksgang, een exemplarische samenvatting van de joodse geschiedenis van Midden-Europa. Zijn vorm — Hongaarse gentilicium afgeleid van de naam van Transsylvanië, Erdély — verankert hem in de Karpatengeografie, terwijl zijn aanname door joodse families hem verbindt aan de grote beweging van magyarisering van namen die gepaard ging met de emancipatie van 1867 [Q56538314 — Wikidata]. Onder dit Hongaarse oppervlak duiken oudere lagen op: de rabbijnse cultuur van het middeleeuwse Ashkenazi [Kanarfogel, 2013], de dagelijkse vroomheid van gemeenschappen [Baumgarten, 2014], de religieuze wereld die van Praag naar Pressburg leidde [Kahana, 2015], en de lange geschiedenis van het Jiddisch als taal van de diaspora [Baumgarten, 2002].

Het is echter in het leven en werk van Lajos Erdélyi, geboren in Marosvásárhely in 1929 en gestorven in Boedapest in 2020, dat al deze lagen hun volledigste vorm vinden. Overlevende van Auschwitz en Dörnhau, hij had kunnen zwijgen. Hij had kunnen, zoals zovelen, het gewicht van de catastrofe achter zich laten en opgaan in de moderniteit. Hij koos het tegenovergestelde: terugkeren, met een fotocamera, naar de sporen van wat vernietigd was, en publiceren in Boekarest in 1980 Régi zsidó temetők művészete, en vervolgens, zesentwintig jaar later, zijn eigen overleven vertellen in Túlélés, egy fotográfus visszaemlékezése. Deze twee werken vormen een diptyak: de eerste is gericht op de doden, de tweede op de levende die hij desondanks was. Samen vormen zij een daad van zikaron — van Geheugen — in de meest eisende betekenis van de joodse traditie: niet de passieve herdenking, maar de actieve overdracht van wat risico loopt te verdwijnen.

Wij hebben, gedurende dit gehele werk, onderscheid gemaakt tussen wat het Archief vaststelt en wat de traditie overdraagt. Dat de naam « de Transylvaan » betekent wordt vastgesteld door linguïstische analyse en standaardwerken van de onomastiek [Woordenboeken van familienamen van joden in Oost-Europa en Judeo-Duits]. Dat elke familie Erdélyi voortkomt uit een werkelijke transylvaanse migratie is slechts waarschijnlijk, soms vermoed: de naam kan ook het gevolg zijn van een keuze voor symbolische assimilatie. Maar voor de tak die Lajos Erdélyi vertegenwoordigt, is de transylvaanse verankering een vastgesteld feit, en de herinneringsberoeping is een gedocumenteerd feit.

Van al de waarden en deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, zal de Erdélyi-lignée, meer dan alle andere, die van zikaron het best hebben uitgedrukt — het Geheugen als morele daad en als collectieve verantwoordelijkheid. Niet het Geheugen als nostalgie, maar als verplichting tegenover de doden en als schenking aan de levenden. Lajos Erdélyi maakte van deze waarde de leidraad van een heel leven: dat van een man die had kunnen vergeten en ervoor koos te getuigen, van een fotograaf die de toekomst had kunnen fotograferen en ervoor koos de sporen van het verleden te redden, van een overlevende die had kunnen zwijgen en wiens archief, deponeerd in het Joods Museum van Boedapest, nog steeds spreekt. Door dit te doen schrijft hij zich in in de langste traditie van Israël: die van de bewaarders van het Geheugen, van de schriftgeleerden en archivarissen die, van generatie op generatie, de namen van de doden hebben overgedragen opdat de levenden zouden weten waar zij vandaan komen.

Het is nu aan elke lignée om dit Grote Boek voort te zetten door het geduldig onderzoeken van haar eigen archieven, opdat de naam, achter zijn Hongaarse vorm, opnieuw het gezicht krijgt van de mannen en vrouwen die hem hebben gedragen — en opdat de grafsteen, ook al is hij gefotografeerd, nooit geheel een stomme steen blijft.