Familie Enbito

De eerste vastgestelde feit betreft de structuur van de naam zelf. De eretitel en — en zijn vrouwelijke vorm na — is een welbekend kenmerk van het middeleeuws Catalaans, gebruikt voor de voornamen van personen van kwaliteit in de rijken van de Kroon van Aragon, in Barcelona evenals in Majorca en Valencia. De aanwezigheid ervan in een Joodse familienaam duidt zonder enige twijfel op een oorsprong in het Catalaanse taalgebied en niet het Castiliaanse. Dit is een waardevol aanwijzing: het verbindt de familie Enbito niet aan het Castiliaanse Sefarad van Toledo of Sevilla, maar aan Catalonië en de Balearen, centra van een afzonderlijk Sefardisch jodendom, gericht op de westelijke Middellandse Zee [Laredo, 1978].

Het tweede element, Bito, opent een nog oudere geschiedenis. De vertaling van de Hebreeuwse voornaam Hayyim door het Latijn Vita is een verschijnsel dat al sinds de late Oudheid is geattesteerd, in de tijd waarin Joodse gemeenschappen van het Romeinse Rijk dubbele namen aannamen, Hebreeuws en Latijn, met dezelfde betekenis. Hayyim, « Leven », wordt Vita ; Shalom, « Vrede », wordt Pax ; Tsemah, « Scheut », wordt Vivo of Vives. Deze praktijk van onomastische vertaling, waarbij een Jood tegelijkertijd de naam van de synagoge en die van de stad droeg, is een kenmerk van de lange coëxistentie tussen judaïsme en de Romeinse wereld [Laredo, 1978]. Men vindt haar later terug in de gehele Sefardische wereld, waar de namen Vidal, Vives, Vita en hun varianten allemaal uit dezelfde wortel, Hayyim, voortkomen [Toledano, 2003].

Dit hoofdstuk draagt, in verborgen vorm, een eerste Joodse waarde: die van kennis en trouw aan de taal. Hayyim met Vita vertalen zonder de betekenis kwijt te raken, is het verzet tegen vergetelheid; het is het behoud, onder het kleed van een ander taal, van de continuïteit van een zegen. De familie Enbito is, door haar naam zelf, bewaarster van deze taalkundige herinnering, bezitter van een geleerde equivalentie die moderne onomatisten hebben weten te ontcijferen [Laredo, 1978] [Sebag, 2002].

Enbito's wortels in het Catalaanse gebied plaatsen, betekent dit in te schrijven in één van de meest briljante Joodse culturen van de Middeleeuwen. Catalonië, Aragon, het naburige Provençe en de Balearen vormden een denkruimte waar halakha, filosofie en mystiek elkaar ontmoetten. Uit deze wereld sproot in de 11de eeuw het werk voort van de dichter en filosoof Salomon ibn Gabirol, wiens grote neoplatonisch verhandeling precies de titel Mekor Hayyim — « De Bron van Leven » — draagt, in het Latijn vertaald als Fons Vitae [Ibn Gabirol, 1070].

De toeval is niet onschuldig, ook al blijft zij in het domein van resonantie eerder dan van afstamming. Een naam die « Meneer Leven » betekent en een Sefardische gedachte die van de « Bron van Leven » de naam van het Absolute maakt, antwoorden elkaar door de eeuwen heen. Hier ligt een kruising tussen de herinnering van een familie en de intellectuele herinnering van Israël: hetzelfde beeld, dezelfde wortel Hayyim, loopt van de filosoof van Málaga en Zaragoza tot de familienaam van een obscure lignage. Wij stellen geen bloedbetrekking voor; wij merken op een gemeenschap van cultuur, die van de Sefarad van de kronen, waar Leven tegelijk een naam, een gebed en een metafysisch begrip was [Ibn Gabirol, 1070] [Benbassa & Rodrigue, 2000].

Uit deze cultuur erft de lignage Enbito een essentiële deugd: de bijdrage aan Joods denken, het respect voor filosofisch en talmudisch kennis. De Catalaanse en Aragonese gemeenschappen behoorden tot de meest geletterden van de Diaspora, en een naam gedragen in deze omgeving was noodzakelijk ingeschreven in een weefsel van synagogen, scholen en rabbijnse tribunalen waar de Wet met nauwgezetheid werd doorgegeven [Benbassa & Rodrigue, 2000].

Wat geschiedenis vaststelt zonder tegenspraak, is de breuk. De vervolgingen van 1391, die de aljamas van Barcelona, Valencia en Palma de Majorica verwoestten, en vervolgens het edict van 1492 dat de Joden uit de Spaanse koninkrijken verbande, maakten een einde aan eeuwen van aanwezigheid in het Catalaanse gebied. De Joden van de Balearen en van de mediterrane kust, onder wie degenen die de naam Enbito droegen, werden gedwongen tot gedwongen bekering of ballingschap. De geschiedenis van de Joden van Spaans-Jiddische taal van het Middellandse-Zeegebied leest zich geheel onder het teken van deze verspreiding [Benbassa & Rodrigue, 2000].

De wegen van de Catalaanse en Balearse ballingschap leidden natuurlijk naar Maghreb, op enkele zeevaartdagen afstand. Zodoende bevinden zich talrijke namen van de Kroon van Aragon in de onomastiek van de Joodse bevolking in Noord-Afrika, meegebracht door de megorashim, de « uitgerevenen », die zich in Marokko, Algerije en Tunesië vestigden. De aanwezigheid van de naam Enbito in het Joods-Marokkaanse corpus dat door Laredo is vastgesteld, getuigt van deze trajectorie: een naam ontstaan in de Catalaanse sfeer, beland op de zuidelijke oever van de Middellandse Zee [Laredo, 1978] [Toledano, 1999].

De ballingschap is hier meer dan een demografisch feit: het is de beproeving van een trouw. Te kiezen voor vertrek in plaats van doop, voor de onzekerheid van de overtocht in plaats van godsverlochening, is het belichamen van de meest weerbarstige deugd van het geheugen van Israël — de kiddoush ha-Shem, de heiligmaking van de Naam, die alles verlies verkiest boven godsverlochening. Dat de naam Enbito deze ramp heeft overleefd, en dat hij is blijven betekenen « het Leven », zegt genoeg over de kracht van deze weigering om te verdwijnen [Benbassa & Rodrigue, 2000].

In Marokko sloten de verdreven Sefaradim zich aan bij autochtone Joodse gemeenschappen, de toshavim, waarvan de aanwezigheid tot in de oudheid terugging. De ontmoeting verliep niet altijd vlot: verschillen in ritueel, taal en gewoonte stelden megorashim en toshavim lange tijd tegenover elkaar, totdat zich over generaties heen een versmelting voltrok. De Marokkaanse Joden leefden samengedrongen in de mellah, deze gereserveerde wijk die tegelijk toevluchtsoord en opsluiting was, plaats van relatieve bescherming en extreme kwetsbaarheid tegenover de grillen van de macht en de voedselschaarste [Deshen, 1991].

In deze context moeten we ons de dragers van de naam Enbito voorstellen in de klassieke eeuwen: ambachtslieden, handelaren, rechtsgeleerden, ingebed in het dichte weefsel van een samenleving waarin de gemeenschap — de kehilla — zelf voor school, rechtbank, armenzorg en losgeld voor gevangenen zorgde. Het leven in de mellah, ondanks zijn onzekerheid, berustte op een cardinaal principe van de joodse traditie: kol Israël arevim ze la-ze, « heel Israël is solidair ». De instellingen voor liefdadigheid, de georganiseerde tsedaka, de zorg voor weduwen, wezen en reizigers vormden het morele geraamte van een gemeenschap die alleen op zichzelf kon rekenen voor bescherming [Deshen, 1991] [Lévy, 2001].

Uit deze lange periode, waarin de lignée grotendeels anoniem blijft, onthouden we dus de collectieve deugd boven de individuele: betrokkenheid bij het gemeenschapsleven, liefdadigheid als instelling, trouw aan de halakha als kader van het dagelijks leven. Een familie met de naam « het Leven » in het hart van een wereld waarin overleven elke dag een wonder was: de naam zei het programma [Deshen, 1991].

Negentiende en twintigste eeuw: Marokko en de transformaties van de Joodse gemeenschap

De negentiende eeuw opent voor de Joden van Marokko een periode van diepe transformaties. Vanaf 1860 hebben de interventie van Europese mogendheden, het handelen van de Alliance israélite universelle en de opening van haar scholen de Joodse conditie ingrijpend veranderd: toegang tot modern onderwijs, geleidelijke emancipatie, maar ook nieuwe spanningen in een land onder druk van koloniale overheersing [Assaraf, 2005] [Kenbib, 1994]. De Joden van Marokko, waarvan families van Sefardische oorsprong zoals die welke de naam Enbito suggereert, bevonden zich in het hart van deze veranderingen, verdeeld tussen trouw aan de traditie en aantrekkingskracht van de moderniteit.

De ernstigste beproeving kwam in de twintigste eeuw. Onder het Vichy-regime bedreigden antijoodse wetten de Marokkaanse gemeenschap; het was in deze context dat sultan Mohammed V een beschermende houding tegenover zijn Joodse onderdanen aan de dag legde, weigerde hen uit te leveren en hun toebehorendheid tot de natie bevestigde. Dit episode, gedocumenteerd door de historiografie, illustreert een unieke kruispunt tussen de moslimse macht en de bescherming van de Joodse minderheid [Assaraf, 1997] [Kenbib, 1994]. De Joodse families van Marokko, waarvan de Enbito mogelijk deel uit hebben gemaakt, doorleefden deze jaren als een gemeenschap die zowel bedreigd als verdedigd was.

De deugd die door dit hoofdstuk loopt, is tweeledig: enerzijds de dorst naar kennis, deze honger naar onderwijs die, van Torah tot modern schoolonderwijs, nooit opgehouden heeft een Joodse constante te zijn; anderzijds de relatie tot de vreemdeling en de gast, waar de lignée afwisselend beschermd, afwisselend blootgesteld was, maar altijd betrokken was in de moeilijke dialoog met de naties te midden waarvan zij leefde [Assaraf, 2005] [Kenbib, 1994].

Vanaf de jaren 1950 en 1960 veroorzaakte de grote verspreiding van de Joden van Marokko — naar Israël, Frankrijk, Canada en Latijns-Amerika — een hernieuwde herverdeling van de Sefardische lignées over de hele wereld. De naam Enbito, zoals zoveel andere judeo-Marokkaanse patroniemen, volgde deze nieuwe routes, overgedragen van huishouden naar huishouden, soms anders gespeld, maar altijd drager van zijn oorspronkelijke betekenis [Toledano, 2003] [Benbassa & Rodrigue, 2000].

Hier komen familiale mémoire en wetenschappelijk archief op een opmerkelijke manier samen. Wat nakomelingen mondeling overdragen — de « Spaanse » of « noordelijke » oorsprong van de familie, de herinnering aan een voorouder uit de Middellandse Zee — vindt zijn bevestiging in de ontcijfering van de naamkunde: de Catalaanse deeltje en getuigt inderdaad van een oorsprong in het gebied van de Kroon van Aragon, wat de traditie door de filologie bevestigt [Laredo, 1978]. Het is zeldzaam dat een familiale mémoire aldus, in een wetenschappelijk catalogus, het bewijs van zijn eigen waarheid vindt.

De deugd van deze laatste beweging is die van bescheidenheid en volharding. Een obscure lignée, zonder beroemde grote rabbijn of opvallend fortuin — minstens niet wat het archief ons heeft bewaard — heeft desondanks het wezenlijke volbracht: een naam overdragen, en daarmee een zegen. De naam Enbito dragen door de verbanning, de mellah, de beproevingen van de eeuw en de verspreiding heen, is het beladen hebben waargemaakt dat in zijn Hebreeuwse lettergreep vervat ligt: Hayyim, doorgaan met leven [Laredo, 1978] [Toledano, 1999].

Aan het einde van dit onderzoek moet opnieuw worden gezegd wat de naam Enbito leert. Ontstaan uit het kruisen van een Catalaanse hoffelijkheid en een Hebreeuwse wortel, betekent hij « Meneer Leven » — Sefardische en Latijnse vertaling van de voornaam Hayyim [Laredo, 1978]. Van het Sefarad van de kronen, waar de Mekor Hayyim van ibn Gabirol reeds weerklonk [Ibn Gabirol, 1070], tot de mellah's van Marokko [Deshen, 1991] en de hedendaagse diasporas [Benbassa & Rodrigue, 2000], heeft de lignage het Sefardische lot in al zijn hardheid en waardigheid gevolgd.

Zou men onder allen de deugd moeten noemen die deze lignage het best tot uitdrukking heeft gebracht, het zou precies die zijn die zijn naam draagt : de gehechtheid aan het Leven als heilige waarde, de le'hayyim tot familienaam gemaakt. Waar de Joodse geschiedenis zo vaak een geschiedenis van rouw en verspreiding was, heeft een familie de eeuwen doorkruist door zich « het Leven » te noemen, weigering van uitwissing door enkel door volharding te bestaan. Deze stille volharding — leven, doorgeven, zegenen — komt samen met de kardinale deugd die de traditie van Israël op de hoogste plaats stelt : de keuze voor het leven, ou-vaharta ba-hayyim, « en gij zult het leven kiezen ». Daarin neemt de bescheiden lignage Enbito deel aan de grote collectieve herinnering van een volk dat, generatie na generatie, van de overleving een trouw heeft gemaakt en van het leven een gebod.