Familie Ellbogen

De stad Loket, in het Duits Elbogen, ligt verscholen in West-Bohemen, in de regio Karlovy Vary (Carlsbad), op de plek waar de rivier Ohře een bocht beschrijft die zo strak is dat ze het rotsachtige voorgebergte waarop het sterktekasteeel staat bijna geheel omsluit. De Duitse naam Ellbogen — « de elleboog » — evenals de Tsjechische naam Loket — die eveneens « elleboog » of « el » betekent, de oude lengtemaat die overeenkomt met de onderarm — vertalen beiden deze zelfde topografische werkelijkheid. De stad, voorzien van een middeleeuwse koninklijke vesting, was een belangrijk wachtpost op de westelijke grens van het Boheemse koninkrijk.

Zoals veel mijngemeenten en garnizoensplaatsen in Centraal-Europa, kende Elbogen een intermittente Joodse aanwezigheid, onderworpen aan heerlijke en koninklijke vergunningen, aan verdrijvingen en terugkeringen die de geschiedenis van asjkenazische gemeenschappen bepaalden. De juridische status van de Joden van Bohemen, lang onder de directe bescherming — en belastingheffing — van de Koninklijke Kamer geplaatst, maakte van hen een bevolking die tegelijk geduld en precair was. De historiografie van de Tsjechische landen benadrukt hoe zeer de Joodse toestand daar werd gekenmerkt door deze spanning tussen lokale economische integratie en terugkerende politieke kwetsbaarheid [Iggers, 1992].

Uit deze stad stamt de patroniem. Volgens het asjkenazische naamgebruik werd een familie of individu die Elbogen verliet om zich elders te vestigen — in Praag, in de plattelandsgemeenten van Bohemen, of verder in Duitse landen — geïdentificeerd aan de hand van de naam van zijn herkomststad: « die uit Elbogen », Elbogen. Dit mechanisme, perfect vastgesteld voor een groot aantal Joodse namen (Auerbach, Brandeis, Eger, Horowitz, Landau, Pressburger), verklaart de vorming en verspreiding van de naam vanuit één enkel en identificeerbaar centrum. De dichtheid van Boheemse topografische patroniemen weerspiegelt de interne mobiliteit en regionale inwortelring van het Tsjechische jodendom zoals beschreven door Hillel Kieval [Kieval, 1988].

Het is hier raadzaam de maat van de historicus in acht te nemen. Dat de naam Ellbogen afkomstig is van de stad Elbogen, wordt vastgesteld door onomastische samenhang en de transparante betekenis van het woord. Aan de andere kant zou het reconstrueren van een ononderbroken genealogische keten van de eerste middeleeuwse dragers tot de moderne families, zonder seriële archieven, speculatie zijn. Wij zullen ons ervan onthouden de leemten die de bronnen open laten door fantasie in te vullen — trouw aan het beginsel dat toegegeven onwetendheid beter is dan valse zekerheid [Bloch, 1949].

Om een geslacht geboren uit een Boheemse plaatsnaam te begrijpen, moet men de wereld die het voortbracht opnieuw tot leven wekken. Het jodendom van de Boheemse landen — Bohemen, Moravië, Silezië — was één van de oudste Asjkenazische centra van Midden-Europa, met Praag als intellectuele en spirituele metropool. De Pragense gemeenschap, die tot de belangrijkste van het continent behoorde, was van de Middeleeuwen tot de moderne tijd een centrum van talmudische studies, Hebreeuws drukwerk en rabbijnse leven van eerste orde.

De geschiedenis van dit jodendom was ook die van een bijzondere juridische status. Onder de Habsburgers beperkte regelgeving zoals de Familiantengesetz van 1726-1727 drastisch het aantal joodse families dat toestemming kreeg te trouwen en in Bohemen en Moravië te wonen, waardoor jongere zonen gedwongen werden tot emigratie of celibaat. Deze wetten hadden diepe demografische effecten en voedden een secundaire diaspora naar Hongarije, Duitsland en daarbuiten. De historiografie heeft aangetoond hoezeer deze beperkingen de geografie van joodse families in Midden-Europa vormgaven [Iggers, 1992].

De grote breukpunt was die van de Jozefiaanse hervormingen. De Patentes de tolérance van Jozef II (vanaf 1781-1782), en vervolgens het edict van 1787 dat aan de Joden het aannemen van vaste familienamen in Duitse vorm voorschreef, speelden een beslissende rol in de kristallisatie van de joodse naamgeving — waaronder de officiële vaststelling van topografische patroniemen zoals Elbogen. Dit beleid plaatste de gemeenschap in een project van integratie en administratieve germanisering waarvan de culturele effecten blijvend waren [Kieval, 2000]. Men kan hierin ook een ambivalente uitdrukking van tolerantie van de Verlichting zien: de ene hand die opent en de andere die uniformeert. Voor joodse families betekende het ontvangen van een vaste naam winnen aan officieel burgerlijke status terwijl men verloor aan de naamgevingsvloeiendheid die hun eigen manier was geweest om herinnering in identiteit in te schrijven. De patroniem Elbogen, op dit precieze moment gekristalliseerd, draagt deze dubbele afdruk: hij is tegelijk herinnering aan de oorsprong en merk van administratieve moderniteit.

In de negentiende eeuw bevond het Boheemse jodendom zich in de klem van het Tsjechisch-Duitse nationaal conflict. Gedwongen te kiezen, in de volkstelling als op school, tussen een Duitse taalidentiteit en een Tsjechische taalidentiteit, moesten de Joden van de Boheemse landen complexe strategieën van belonging uitvinden. Kieval analyseerde met finesse deze « fabriek » van het Tsjechische jodendom, verscheurd tussen trouw aan de Duitse cultuur van de Bildung en geleidelijke toetreding tot de Tsjechische nationale beweging [Kieval, 1988]. Het is in deze wereld, Duits van taal en cultuur, diep toegewijd aan de Wissenschaft des Judentums, dat de meest illustere figuur van de geslacht wortel schiet.

De glorie van de naam Ellbogen berust vooral op Ismar Elbogen (1874-1943), een van de grootste historici van het jodendom in de eerste helft van de twintigste eeuw. Geboren in Silezië, opgeleid aan het joods theologisch seminarie van Breslau — een belangrijk centrum van het zogenaamde "positief-historische" jodendom — werd hij de leidende figuur van de Hochschule für die Wissenschaft des Judentums van Berlijn, de voornaamste instelling voor joodse wetenschap in Duitsland, waar hij decennialang doceerde.

Zijn meesterwerk, gewijd aan de geschiedenis van de joodse liturgie, blijft een ongeëvenaard klassiek werk. Eerst in het Duits gepubliceerd onder de titel Der jüdische Gottesdienst in seiner geschichtlichen Entwicklung in 1913, verschenen er tweede en derde Duitse edities in respectievelijk 1924 en 1931, elk herzien en verrijkt met aanvullende aantekeningen. Elbogen paste op het synagogale ritueel de kritische methoden van de geschiedenis toe: hij reconstructieert de ontstaan van gebeden, hun historische gelaagdheid, hun regionale varianten tussen asjkenazische, sefardische en Italiaanse rituelen, waardoor hij de liturgie tot een volwaardig object van historisch onderzoek maakte en niet slechts tot een devoot corpus. Het werk bestrijkt de gehele ontwikkeling van de joodse liturgie — van de eerste hoekstenen van de siddour, via de evolutie van de middeleeuwse traditie van piyyout, tot de moderne geboedenboeken [Elbogen, 1993 ; Corpus Zakhor id:9a7a6f9b-17e6-4e91-92be-81f3e2b15e31].

Ismar Elbogen belichaamt bij uitstek deze beweging van de Wissenschaft des Judentums die in de negentiende en het begin van de twintigste eeuw ondernam het jodendom te bestuderen met de gereedschappen van moderne academische eruditie. Zoals Ismar Schorsch heeft geanalyseerd, was deze "wending naar geschiedenis" een grote intellectuele revolutie van het moderne jodendom, waardoor joodse geleerden hun verleden herovierden door het te objectiveren en te historiseren [Schorsch, 1994]. Elbogen was door zijn nauwkeurigheid en de omvang van zijn eruditie een van de meest voltooide verwerkelijkingen van dit programma. Buiten de liturgie was hij een organisator van joodse wetenschap: redacteur, medewerker aan encyclopedische ondernemingen en wetenschappelijke tijdschriften, aanjager van het intellectuele leven in het joodse Berlijn. In hem hielden talmudische kennis en academische kennis op antagonistisch te zijn om zich te articuleren in één gezamenlijk project: het joodse volk de herinnering aan zijn eigen praktijken teruggeven.

Met de opkomst van het nazisme werd zijn positie ondraaglijk. Hij emigreerde in 1938 naar de Verenigde Staten en zette zijn werk daar voort, zijn onderwijs verdelend over verschillende grote joodse instellingen in New York tot zijn dood in 1943. Zijn traject — van het Breslau van het positief-historische jodendom naar het Amerikaanse ballingschap — vat het tragische lot samen van een hele intellectuele élite van het Duitstalige jodendom.

De editoriale geschiedenis van het meesterwerk van Ismar Elbogen is op zich zelf reeds een verhaal van migraties en transmissies, een getrouw spiegelbeeld van het lot van de lignée die zijn naam draagt. Het werk ontstond in het Duits in 1913, in de taal van de Wissenschaft des Judentums, in de taal van de Bildung waarin Europees-Centraaleuropese joodse geleerden dachten en publiceerden. Maar reeds in 1924 zag een gedeeltelijke Hebreeuwse vertaling het licht onder de titel Ha-Tefillah be-Yisrael be-hitpatchutah ha-historit. Deze gedeeltelijke overstap naar het Hebreeuws, hetzelfde jaar als de verschijning van de tweede herziene Duitse uitgave, is veel betekenend: het signaleert dat het werk, ontworpen in de taal van de Duitse moderniteit, eveneens naar de taal van de traditie streefde, ontvangen te worden in de duizendjarige idioom van het gebed dat het beschreef.

Dit was geen onschuldige benadering. In 1924 beleefde het mandaatgebied Palestina de herleving van het Hebreeuws als levende taal, gedragen door het zionistische project en door de ontluikende culturele instellingen van de Yisjoev. Der jüdische Gottesdienst in het Hebreeuws zetten betekende de Duitse joodse wetenschap het passage naar de wedergeboorte van de Hebreeuwse taal laten maken, de kritische methode van de academie met de substantie zelf wat zij bestudeerde verzoenen. Het werk sprak over het gebed in het Hebreeuws — het sloot zich dus, althans gedeeltelijk, aan bij de taal waarin dit gebed gedurende eeuwen was samengesteld, overgeleverd en uitgesproken.

De volledige en volledig herziene Hebreeuwse heruitgave zag het licht pas in 1972, gepubliceerd door uitgeverij Dvir in Tel-Aviv, onder de leiding van professor Joseph Heinemann, aan het hoofd van een commissie van specialisten die het werk op het niveau van de vooruitgang van het onderzoek brachten. Deze lange zwangerschap — bijna vijftig jaar tussen de gedeeltelijke vertaling van 1924 en de volledige Hebreeuwse versie van 1972 — zegt zowel de densiteit van het werk als de continuïteit van zijn ontvangst in de Israëlische academische wereld. Ten slotte bracht een Engelse vertaling door Raymond Scheindlin, gezamenlijk gepubliceerd door de Jewish Publication Society en het Jewish Theological Seminary of America in 1993 onder de titel Jewish Liturgy: A Comprehensive History, het werk binnen bereik van de Engelssprekende wereld, waarbij alle aanvullende noten van de herziene uitgaven werden opgenomen [Elbogen, 1993].

Deze editoriale reis — van Breslau naar Berlijn, van het Duits naar gedeeltelijk Hebreeuws, van het Hebreeuws naar het Engels — volgt in beknopte vorm de reis van de joodse geleerde wereld zelf in de twintigste eeuw: van een vernietigd Europa terug naar de oevers van de Engelssprekende wereld en de Staat Israël. Het werk van Elbogen zou dezelfde breuken doorkruisen als het volk waarvan het het gebed bestudeerde.

Er is een bijzondere, bijna emblematische passendheid in het feit dat de naam Elbogen — toponiem van de « elleboog », de bocht, de terugkering van de rivier op zichzelf — werd gedragen door de grote historicus van de liturgie. Want de liturgie is zelf geheugen in acte : gereglementeerde herhaling, cyclische terugkering van gebeden over het jaar en de eeuwen heen. Het werk van Ismar Elbogen bestond precies daarin : uit te rollen wat was opgerold, de lange historische stratificatie leesbaar te maken van een corpus dat de traditie als tijdloos ontving [Elbogen, 1993 ; Corpus Zakhor id:9a7a6f9b-17e6-4e91-92be-81f3e2b15e31].

Hier antwoorden traditie en archief elkaar. De joodse traditie draagt het gebed over als een voortdurende erfenis, van generatie op generatie ontvangen ; de historicus daarentegen stelt de progressieve vervaardiging ervan weer in, de ontleningen, de toevoegingen en varianten. Verre van elkaar tegen te spreken, vullen deze twee kijkwijzen elkaar aan : Elbogen vernietigt het heilige niet, hij onthult er de temporele diepte van. Deze verbinding tussen overdracht en kritiek staat in het hart van het project van de Wissenschaft des Judentums, dat tegelijk trouw en wetenschap wilde zijn [Schorsch, 1994]. In die zin belichaamt Elbogen een kardinale waarde van het rabbijnse judaïsme : die van talmud Torah, van studie als religieuze handeling op zich, als dienst van God door begrip. De geleerdheid is hier niet een doel op zich, noch een koude distantie : zij is de vorm die het liefde voor de tekst en de traditie aanneemt in de moderne academische context.

Men kan vermoeden — zonder dit documentair te kunnen vaststellen — dat de betekenis van de naam Elbogen niet vreemd was aan de gevoeligheid van de geleerde voor vormen van terugkeer en continuïteit. Maar de historicus moet hier een grens aangeven : niets in de bronnen stelt ons in staat zo'n verband tussen de familienaam en de roeping te bevestigen. Het is een resonantie, geen oorzaak. We wijzen erop als een symbolische kruising tussen het geheugen van de naam en het werk van de man, ervan uitgaande wat het is : een lectuur, geen bewijs [Bloch, 1949].

Het vak van historicus, herinnerde Marc Bloch eraan, vereist nooit de samenhang van een verhaal met de werkelijkheid der feiten te verwarren. De schoonheid van een overeenkomst maakt ervan geen demonstratie. We beschouwen deze kruising daarom als suggestief in zijn symbolische betekenis, en geenszins vastgesteld als historische verhouding [Bloch, 1949].

Een patroniem is nooit een enkele lignage: het is een bundel van families die door hetzelfde woord aan elkaar verbonden zijn en gescheiden door verschillende geschiedenissen. De naam Elbogen, vastgesteld naar het Boheemse toponiem, verspreidde zich volgens de Asjkenazische migraties naar Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, en vervolgens naar de Atlantische diaspora's in Noord-Amerika en, in de twintigste eeuw, naar Israël. Elke tak draagt daarin de verre herinnering aan hetzelfde uitgangsput zonder noodzakelijk een recente gemeenschappelijke voorouder te delen.

Voor de familiehistoricus is het belangrijk niet te bezwijken voor de verleiding om naamgenoten kunstmatig met elkaar te verbinden. De strikte genealogische methode — geïllustreerd bijvoorbeeld door het geduldig werk van Joodse genealogische verenigingen op burgerlijke akten, gemeentelijke registers en lijsten van belastingbetalers — vereist integendeel dat elke afstamming als afzonderlijk wordt beschouwd totdat een document dit bewijst. Deze voorzichtigheid sluit aan bij de fundamentele kritische vereiste van het vak, die het archief-getuigenis boven de verleiding van het aaneengesloten verhaal plaatst [Bloch, 1949].

Het lot van de Duitssprekende Joodse families in de twintigste eeuw werd diep getekend door de catastrofe. De dragers van de naam Elbogen die in Midden-Europa bleven, ondergingen volop de nazi-vervolgingen; de emigratie van Ismar Elbogen zelf in 1938 illustreert de vlucht van een elite naar het reddende ballingschap. De gemeenschappen van de Boheemse landen, waaruit de naam afkomstig was, werden tijdens de Shoah nagenoeg volledig vernietigd, wat de meerceuwse continuïteit van het Boheems-Joodse judaïsme, beschreven door historici, verbrak [Kieval, 2000].

Toch is het juist in de catastrofe dat de waarde van de kennis overgedragen door Elbogen haar volle betekenis openbaart. Zijn Ha-Tefillah be-Yisrael, waarvan de gedeeltelijke Hebreeuwse vertaling in 1924 was verschenen, bevond zich nu in Israël en Amerika, buiten bereik van de Europese vernietiging. Het werk was vóór de mens de grens over gegaan, en de Hebreeuwse heruitgave van 1972 in Tel-Aviv zou aantonen dat de overdracht geslaagd was: de liturgische kennis, uitgewerkt binnen de Hochschule in Berlijn, had wortels geschoten onder de hemel van Israël. In deze zin vervulde Elbogen onwillekeurig wat de Joodse traditie aanwijst als een van haar fundamentele verplichtingen: het waarborgen van de continuïteit van kennis van generatie op generatie, le'dor va-dor, voorbij de breuken.

Vandaag de dag is de naam blijven voortbestaan, verspreid. Zijn blijvendheid zelf, voorbij de breuken, getuigt van de veerkracht van een geheugen: dat van een rivierbochtje in Bohemië, geworden familienaam, daarna naam van een geleerde, daarna naam overgedragen in de ballingschap. De diaspora van het patroniem herhaalt, op haar manier, de diaspora van het volk dat het draagt.

De lineage Ellbogen biedt een schoolvoorbeeld van hoe een naam een geschiedenis samenperst. Het begint allemaal bij een geografische werkelijkheid: de bocht van de Ohře die het fort Loket-Elbogen in West-Bohemië omsluit. Uit deze plaats ontstaat een toponiemen, vervolgens een patroniem, vastgelegd en germaniseerd door de naamgeving-beleid van de Habsburgers aan het einde van de 18de eeuw, in het breder kader van een Tsjechisch jodendom dat tussen Duitse en Tsjechische culturen hing [Kieval, 1988 ; Kieval, 2000].

Uit deze bescheiden naam groeit een vooraanstaande figuur: Ismar Elbogen, historicus van de joodse liturgie, exemplarische verwezenlijking van de Wissenschaft des Judentums en getuige van het lot van de Duitstalige joodse geleerdheid, van Breslau tot het New Yorkse exil [Elbogen, 1993 ; Schorsch, 1994]. In hem wordt de toponiemische naam een illustere naam. En zijn hoofdwerk, Der jüdische Gottesdienst in seiner geschichtlichen Entwicklung, waarvan de gedeeltelijke Hebreeuwse vertaling onder de titel Ha-Tefillah be-Yisrael be-hitpatchutah ha-historit in 1924 verscheen, illustreert alleen al de reis van het Joodse denken in de 20ste eeuw: geboren in de Duitse taal van de Academie, bereikt het geleidelijk de Hebreeuwse taal van de traditie, alvorens zich in het Engels voor de hele wereld te openen.

Aan het einde van dit onderzoek is het passend te benoemen wat deze lineage boven alles het best heeft uitgedrukt. Niet het heldendom, noch de strikt rituele vromheid, noch zelfs de liefdadigheid in de zin van tsedaka — van deze dimensies hebben de archieven ons niets gedocumenteerds doorgegeven voor de dragers van de naam. Wat de lineage Ellbogen het schitterendst zal hebben uitgedrukt, is kennis als daad van trouw: de overtuiging, eigenaardig joods in zijn meest verheven formulering, dat het verleden van een volk begrijpen, de historische diepte van zijn gebeden herstellen, geduldig de lagen en reizen ervan reconstrueren, een vorm van liefde voor dat volk is en een manier om hem een toekomst te verzekeren. Ismar Elbogen redde geen levens met wapens noch met materiële liefdadigheid; hij redde een Geheugen door kennis. En deze Geheugen, eerst gedragen in het Duits, vervolgens in gedeeltelijk Hebreeuws al in 1924, vervolgens in volledig Hebreeuws in Tel-Aviv in 1972, vervolgens in het Engels in 1993, doorkruiste de rampen van de 20ste eeuw en kwam intact bij volgende generaties terecht.

Het is deze vervlechting tussen uniek lot en collectief Geheugen van Israël die de lineage Ellbogen haar bereik geeft: door zijn leven aan de studie van de Joodse gebed toe te wijden, schreef Ismar Elbogen zich in in de lange keten van meesters die, sinds de gueonim van Babylonië tot de academies van modern Europa, hebben gesteld dat overgedragen kennis het werkelijke erfgoed van het Joodse volk is, weerbaarder dan de stenen van de verbrande synagogen en duurzamer dan de rijken die hen hebben verband. Aan het einde van dit onderzoek willen wij voortdurend onderscheid maken tussen het vastgestelde en het waarschijnlijke en het vermoede. De toponiemische oorsprong van de naam is vastgesteld; het Boheemse historische kader eveneens; de trajectorie van Ismar Elbogen is gedocumenteerd, evenals de complexe uitgavegeschiedenis van zijn liturgisch werk. Daarentegen behoren de genealogische continuïteit tussen de eerste dragers en de moderne families, evenals de symbolische resonantie tussen de naam en het werk van de geleerde, tot voorzichtige vermoeding. Aldus sluit zich, op een rivièrbocht en op een werk van Geheugen, het boek van een lineage — trouw aan het voorschrift van Marc Bloch volgens welke de historicus meer moet begrijpen dan oordelen [Bloch, 1949].