Familie Donnolo

Om Donnolo te begrijpen, moet men eerst de grond begrijpen waarop hij werd geboren. Oria — de Hurya van de Hebreeuwse bronnen — was in de 10de eeuw een kleine versterkte stad in Apulië, toen geïntegreerd in de marges van het in Zuid-Italië herstelde Byzantijnse Rijk na de leonische herovering. Deze regio, het thema van Longobardie, vormde een betwiste grenszone tussen Byzantium, de Lombardische vorstendommen en de islamitische emiraten van Sicilië en Noord-Afrika.

De Joodse gemeenschap van Oria was daar oud en beroemd. Zij voortbracht, naast Donnolo zelf, de geleerde lignage van de Ahima'ats, waarvan de beroemde familiekroniek (de Megillat Ahima'atz, samengesteld in 1054) onze voornaamste narratieve bron vormt over deze Joodse wereld. Deze Helleenssprekende gemeenschappen lazen Hebreeuws, baden volgens een eigen rite (het minhag genaamd « Romanioot » of Italiaans), en cultiveerden liturgische poëzie, halakha en wetenschappen. Zoals de studies over Joden van het Byzantijnse Rijk onderstrepen, beleefden deze bevolkingen een geschiedenis vol wisselingen tussen keizerlijke tolerantie en vervolgingsgolven, met name onder keizers die gedwongen bekeeringen probeerden [Σαββίδης, 2001].

Het bestaan zelf van geleerden als Donnolo bevestigt dat Byzantijns Italië geen intellectuele woestijn voor Joden was. Donnolo is een van de oudste Joodse auteurs die zich met geneeskunde bezighouden, en een van de zeldzame Joodse geleerden van Zuid-Italië in deze verre tijd. Deze zeldzaamheid is geen teken van isolement maar van een scharnierpositie: Oria ontving de stromingen uit de Griekse Oriënt, uit het islamitische Afrika en uit het Latijnse Westen, en smeedde deze om in een originele synthese — waarvan het werk van Donnolo het meest voltooide monument is.

De biografie van Donnolo is ons bekend door een uitzonderlijk document voor die tijd: een autobiografische schets die hij zelf in het voorwoord van zijn groot werk opnam. De bekende details van zijn leven zijn afkomstig uit een autobiografische notitie in het voorwoord van zijn werk. Deze documentaire zeldzaamheid maakt hem een van de eerste middeleeuwse Joden van het Westen die ons een verhaal over zichzelf naliet.

De oprichtingsgebeurtenis van zijn bestaan was een collectief trauma. Toen hij twaalf jaar oud was (4 juli 925), werd hij gevangen genomen door de Arabieren onder leiding van de Fatimidische emir Abu Ahmad Ja'far ibn 'Ubaid, maar werd door zijn ouders in Otranto vrijgekocht, terwijl de rest van zijn familie naar Palermo en Noord-Afrika werd afgevoerd. Deze inval op Oria — een van de terugkerende episodes van de kaperoorlog die de Byzantijnse kusten teisterden — verspreidde zijn verwanten en tekende hem blijvend. De vrijkoping van gevangenen (pidyon shevuyim), een kardinale verplichting van Joodse solidariteit, gaf hem zijn vrijheid terug; maar de ballingschap van zijn naasten naar de islamitische wereld illustreert hoe zeer deze gemeenschappen onder permanente dreiging leefden.

Uit deze beproeving trok de jonge Shabbetaï een roeping. Hij wendde zich tot geneeskunde en astrologie om zijn broodnodig te verdienen. Hij wijdde zich voortaan aan het verwerven van kosmopolitische kennis, leerde van meesters uit verschillende tradities en stelde geduldig de medische en astronomische kennis samen die toegankelijk was in de smeltkroes die Zuid-Italië was. Zijn lange bestaan — bijna zeven decennia — eindigde rond 982, en liet een werk na waarvan de invloed ver buiten de grenzen van zijn geboortstad reikt.

De meest tastbare en best gedocumenteerde bijdrage van Donnolo betreft de geschiedenis van de geneeskunde. Zijn verhandeling, bekend onder de naam Sefer ha-Yaqar (« Het Kostbare Boek »), neemt een baanbrekende positie in. Donnolo steunt op Grieks-Latijnse bronnen om te schrijven wat tegenwoordig bekend staat als de « Sefer ha-Yaḳar » (Het Kostbare Boek) of ook wel de Sefer HaMirkachot (Het Boek der Geneesmiddelen), dat een antidotarium bevat, dat wil zeggen een beschrijving van meer dan honderd geneesmiddelen en de manier waarop ze worden bereid uit medicinale planten.

De originaliteit van deze onderneming ligt in haar taal en bronnen. De medische wetenschap van Donnolo steunt op Grieks-Latijnse bronnen; slechts één Arabische plantenaam verschijnt erin. Deze westerse verankering onderscheidt hem duidelijk van de grote joodse artsen van zijn tijd in de islamitische wereld, die putten uit Arabische vertalingen van Galenus en Hippocrates. Donnolo werkte daarentegen met het Griekse en Latijnse materiaal dat beschikbaar was in het Byzantijnse Italië.

Het handschrift dat deze tekst bewaarde is zelf een kostbaar object voor historici. Wat van zijn medische werk overgebleven is, de Sefer ha-Yaḳar (Kostbaar Boek), werd in de negentiende eeuw gepubliceerd door Moritz Steinschneider. De referentiecopie, bewaard in de Biblioteca Medicea Laurenziana in Florence, bevat precies dit antidotarium, een verzameling praktische richtlijnen voor de bereiding van medicinale wortels. Opgemerkt moet echter worden dat de moderne kritiek voorzichtig is geweest over de toeschrijving: het auteurschap van Donnolo voor twee andere geschriften (de Pratica en de Baraita de-mazzalot) is zeer onzeker, en nog meer dat van het zogenaamde Antidotarium genoemd in de Sefer hamirqahot, vermelding zelf twijfelachtig en het gevolg van interpolaties. Dit hoofdstuk behoort daarom tot de gevestigde geschiedenis wat de kern van de verhandeling betreft, terwijl de kwestie van de randwerken openlaat.

Als de Sefer ha-Yaqar van Donnolo een pionier van de Hebreeuwse geneeskunde maakt, is de Sefer Hakhmoni (« Het Boek van de Wijze ») zijn waarachtige opus magnum, het werk waarin de volle omvang van zijn denken zich ontplooit. Het betreft een commentaar op de Sefer Yetsirah (« Boek van de Schepping »), een van de grondleggende teksten van de joodse kosmologische en mystieke speculatie.

De structuur van het werk getuigt van een weloverwogen, geleerde architectuur. De Sefer Hakhmoni bestaat uit drie hoofdsecties: eerst een volledig autobiografisch schets, vergezeld van een rijmend gedicht en een tabel met efemerides — één van de eerste die in het Hebreeuws werden gemaakt, « fotograferend » de hemel zoals hij zich voordeed vanaf een breedtegraad in Zuid-Italië (zeer waarschijnlijk de regio van Rossano Calabro); het tweede deel is een commentaar op Genesis 1,26 (« Laten wij de mens naar ons beeld maken, naar onze gelijkenis »); terwijl het derde en laatste deel de Sefer Yetsirah commenfeert.

De auteur dateerde hierin zijn astronomische waarnemingen nauwkeurig. De geleerde traditie vermeldt dat Donnolo daarin de positie van de sterren in de maand eloel 946 uiteenzet. Deze nauwkeurigheid maakt de Hakhmoni tot een zeldzaam document voor de geschiedenis van de middeleeuwse joodse astronomie. De leidraad van het werk is de leer van de correspondentie tussen de microkosmos — de mens — en de macrokosmos — het universum, een centraal thema dat de onderzoeksliteratuur heeft belicht door de studie van bloed als binding tussen deze twee orde in Donnolo's commentaar [Lacerenza, via Cairn]. In zijn commentaar op het vers van de schepping van de mens « naar Gods beeld », zag Donnolo de sleutel tot een kosmische antropologie waarin het menselijk lichaam de orde der sferen weerspiegelt.

De Sefer Hakhmoni is al lang geleden uitgegeven en bestudeerd door de moderne geleerdheid, met name in werken die te Florence zijn gepubliceerd onder de titel Il commento di Sabbatai Donnolo sul Libro della creazione, vervolgens, meer recentelijk, in de kritische Italiaanse geannoteerde editie verzorgd door Piergabriele Mancuso [Segol, 2012].

De achternaam zelf is een sleutel tot interpretatie. De naam Donnolo is van Griekse oorsprong, maar hij is wijdverbreid onder Joden in zijn Arabische vorm « Dunash ». Dit onomastische detail vat de toestand van zijn drager samen: een Griekssprekende Jood wiens naam weerklınkt in de Arabische wereld, levend op Byzantijns grondgebied en schrijvend in het Hebreeuws. Weinig figuren illustreren zo goed de intrinsiek meervoudige aard van de middeleeuwse Joodse cultuur, deze « symbiose » tussen werelden die het onderzoek voor het islamitische gebied heeft geanalyseerd en waarvan Byzantijns Italië een tegenhanger biedt [Wasserstrom, 1995].

Op taalkundig vlak was de bijdrage van Donnolo aan het Hebreeuws aanzienlijk. De filologische traditie stelt vast dat een groot aantal Hebreeuwse woorden voor het eerst bij hem voorkomen. Gedwongen om in het Hebreeuws medische, astronomische en kosmologische werkelijkheden uit te drukken die de heilige taal nooit had hoeven onder woorden te brengen, creëerde hij een nieuw technisch woordenschat — werk van taalschipper zowel als geleerde.

Zijn denken, tot slot, voortkomt uit een aanvaarde confrontatie van erfenissen. Hij onderging invloeden van de Greco-Byzantijnse astrologie en de Arabo-Babylonische traditie, en probeerde deze te verzoenen met de kosmologische traditie van de Talmoed. Deze synthesepoging brengt hem dicht bij neoplatonische stromingen terwijl hij hem stevig in de rabbijnse orthodoxie handhaaft. De Kabbala-nakomeling heeft hem trouwens een plaats erkend: Gershom Scholem, in zijn studie van de oorsprongen van de Kabbala, telde Donnolo onder de eerste commentatoren van de Sefer Yetsirah, wiens interpretatie zich onderscheidde van die van Saadia Gaon [Segol, 2012]. Dit hoofdstuk behoort tot het snijvlak, want hier wordt de overgedragen traditie — het beeld van de verzoener-wijze — bevestigd en genuanceerd door filologische en historische analyse.

De gedachte aan Donnolo heeft wisselvallig fortuin gekend. Lang gereduceerd tot een notitie in de geschiedenissen van de geneeskunde, werd hij herontdekt door de Joodse geleerdheid van de negentiende eeuw, in het bijzonder dankzij Moritz Steinschneider, die zijn medisch werk uitgaf en hem opnieuw inschreef in de geschiedenis van de Joodse wetenschappen. De twintigste eeuw, met de werkzaamheden van Andrew Sharf over Donnolo's universum, gevolgd door de Italiaanse onderzoeken van Giancarlo Lacerenza en Piergabriele Mancuso, heeft de hele complexiteit van het persoon hersteld.

Zijn geboortstad heeft van hem een identiteitssymbool gemaakt. Hedendaagse culturele manifestaties van Oria verheerlijken regelmatig zijn figuur, zoals blijkt uit verslagen van het Italiaanse Joodse leven die getuigenis afleggen van de eer die aan de geleerde is bewezen tijdens studijedagen gewijd aan de nieuwe kritische editie van de Sefer Hakhmoni. De verspreiding van zijn erfenis behoort dus even goed tot de geleerdgeschiedenis als tot de levende herinnering van een plaats.

Op genealogisch terrein moet men eerlijk zijn: de bronnen stellen ons niet in staat om een geslacht met de naam « Donnolo » door de eeuwen heen te volgen. De naam hangt eerder samen met de mediterrane namenheelal — de Dunash, Dana, Donati — waarvan de vertakkingen, van de Byzantijnse wereld tot de Sefardische en Italiaanse diaspora's van de Renaissance en daarna de Ottomaanse Rijk, nog steeds het onderwerp zijn van openstaand onderzoek [Bonfil, 1994]. De herinnering aan de naam Donnolo is dus vooral die van een werk en een kruispuntmens, meer dan van een continue biologische geslachtsrij — een onderscheid dat dit Groot Boek als een principe van historische eerlijkheid opeist.

Aan het einde van deze route steekt de figuur van Shabbetaï Donnolo met opmerkelijke helderheid uit voor een man uit de tiende eeuw. Als kind beroofd na een overval, maakte hij van de ramp een roeping ; geleerde van een kleine stad in Apulië, werd hij de eerste bewaarde medische auteur in het Hebreeuws en een van de oudste commentators van de Sefer Yetsirah. Zijn oeuvre — de Sefer ha-Yaqar voor de geneeskunde, de Sefer Hakhmoni voor de kosmologie — getuigt van een intelligentie die in staat is de Griekse, Arabische, Latijnse en Talmoedische draden tot een origineel weefsel samen te weven.

De naam van Donnolo is dus niet die van een dynastie in strikte zin, maar die van een moment en een plaats : het ogenblik waarop de Byzantijnse jodendom van Zuid-Italië, aan de grens van drie beschavingen, een totale geleerde voortbracht. Zijn nageslacht dankt minder aan een afstamming dan aan een intellectuele lijn — die van taalcreators, geneeskundig-filosofen en kosmische exegeten. Daarin is het « Grote Boek » van Donnolo dat van een erfenis van denken, overgedragen van manuscript op manuscript tot de kritische edities van vandaag, en steeds levend in het geheugen van de stad Oria.