Familie Doerfles

De enige documentaire zekerheid over de familie vat zich samen in één regel: Doerfles staat vermeld onder de joodse familienamen van het schiereiland in de inventaris van Samuele Schaerf die in 1925 in Florence verscheen. Dit werk, ondernomen in het interbellum, had tot doel familienamen volgens hun oorsprong in te delen — bijbels, beroepsmatig, toponymisch, of afkomstig uit de onomastiek van de gastlanden. Doerfles in dit corpus plaatsen betekent allereerst constateren dat het inderdaad door joden in Italië werd gedragen, en vervolgens de vorming ervan ter discussie stellen.

De onomastische filologie leidt ertoe Doerfles onder de Germaanse toponymische naamtypen in te delen. Het wortelwoord Dorf en zijn diminutief Dörfles verwijzen naar werkelijke plaatsen in het Beierse en Frankische gebied. Het mechanisme is goed bekend bij historici van de Europese judëiteit: wanneer een familie haar herkomstplaats verliet, werd zij op haar nieuwe verblijfplaats vaak aangeduid met de naam van de plaats waar zij vandaan kwam. De familienaam wordt dan een gefossiliseerd adres, een geografisch geheugen gedragen in het aangezicht van de naam zelf.

Deze migratoriese hypothese stemt overeen met wat we weten over de bevolking van het jodendom in Noord-Italië. Naast de italiani (oude Italiaanse stam) en later de sefardim uit Spanje en Portugal, kende Noord-Italië de duurzame vestiging van een asjkenazi-component uit de Germaanse landen via de Alpenpassen. Zoals Robert Bonfil heeft aangetoond, werd de joodse samenleving van de Italiaanse Renaissance juist gekenmerkt door deze pluraliteit van „naties" die naast elkaar, soms met spanningen, binnen actieve stadsgemeenschappen coëxisteerden [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994]. Een naam als Doerfles getuigt, in zijn klank zelf, van dit vermogen van de Italiaanse judëiteit om stromen van uit het Noorden komend in te passen zonder ze op te lossen — ontvangst van de vreemde en gastvrijheid geworden geheugen, een van de kardinale deugden die Israël door zijn verspreiding heeft gedragen.

Om het milieu te begrijpen waaruit een familie met een Germaanse naam kon voortkomen, moet men zich wenden tot de geschiedenis van de Ashkenazi-joden van Noord-Italië. Vanaf het einde van de veertiende en vooral in de vijftiende eeuw, staken joodse families uit het Heilige Roomse Rijk de Alpen over, vluchtend voor de terugkerende vervolgingen in Duitse steden en aangetrokken door de vestigingsvergunningen die Noord-Italiaanse vorstendommen en steden verleenden. Velen vestigden zich als geldschieters, een activiteit die de christelijke samenleving hun toestond terwijl zij hen er tegelijkertijd voor veroordeelden, en die antwoordde op een reële economische behoefte van stedelijke en plattelandsbevolkingen.

Robert Bonfil heeft op verfijnde wijze beschreven hoe deze gemeenschappen van joodse bankiers een intens religieus en intellectueel leven structureerden, ver verwijderd van het reductieve beeld van de woekeraar : rond het kredietloket ontstond een geleerde gezelligheid, werden manuscripten gekopieerd, werden rabbijnen opgeleid [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994]. De economische activiteit — vaak gestigmatiseerd — werd hier in dienst gesteld van de collectieve overleving en het behoud van studie ; de economische handeling werd de materiële grondslag van vroomheid en kennis, niet hun ontkenning.

Het is in dit kader dat men de familie Doerfles waarschijnlijk moet plaatsen : een Germaanse familienaam die in Italië is aangetoond, verwijst volgens alle waarschijnlijkheid naar deze tedesca-diaspora. Men kan zonder direct bewijs niet stellig beweren dat een bepaalde Doerfles een bepaald beroep in een bepaalde stad uitoefende ; maar het lidmaatschap van deze sociale wereld is de meest zuinige hypothese en wordt het best ondersteund door de analyse van de naam en door de geografie van de bevolkingsverspreiding. De joodse traditie heeft altijd geleerd dat de zorg voor de naaste — voeding, hulp, lenen zonder uit te buiten — onder de tsedaka viel, deze gerechtigheid die samenvalt met liefdadigheid. In een beroep met de reputatie van hardheid, regelden joodse communautaire statuten in Italië vaak de rentetarieven en voorzagen in bijstand voor armen, een manier om de Wet zelfs in het bedrijf in te schrijven.

De Joodse Italie van de Renaissance en de barokke periode was een van de grote brandhaarden van de cultuur van het Hebreeuws boek. Zelfs vóór de boekdrukkunst, en vervolgens in haar verlengde, zagen de gemeenschappen in het Noorden ateliers van kopiëring, verluchting en verspreiding van manuscripten bloeien. Giulia Tamani heeft deze manoscritti ebraici decorati in Italia bestudeerd, aantonend de rijkdom van een productie waarin de materiële schoonheid dienstbaar was aan de sacraliteit van de tekst [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010]. Bijbels, mahzorim, verhandelingen over geneeskunde en filosofie circuleerden in deze netwerken waar de Joodse « naties » — Italiaanse, Duitse, Sefardische — hun schriftelijke tradities uitwisselden.

Een Asjkenaische familie die zich in Italie had gevestigd, nam op natuurlijke wijze deel aan deze kennishandel. De Joden tedeschi brachten hun eigen rituelen mee (de minhag Ashkenaz), hun liturgische verzamelingen, hun manier van Talmoedstudium, terwijl zij zich doordrongen van de Italiaanse verfijningen. Colette Sirat heeft eraan herinnerd hoezeer de middeleeuwse Joodse filosofie zich slechts laat begrijpen door de materialiteit van de manuscripten, deze objecten waarin de tekst, de gloze en de versiering de toestand van een cultuur zeggen [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983]. Zonder dat enige bron een Doerfles als kopist of boezbitter noemt, verbindt het veronderstelde lidmaatschap van de familie aan deze kring haar aan een van de hoogste Joodse deugden: de liefde voor studie, het Talmoedische en filosofische kennen dat voor een goddelijke dienst werd gehouden.

Deze waarde — van het boek het centrum van het collectieve leven maken — doorkruist het gehele Joodse denken. Armand Abécassis heeft aangetoond dat het jodendom zich ontplooit als een cultuur van verlangen gericht op het Woord, een vruchtbare bezorgdheid om zin [Abécassis, La pensée juive. Du désert au désir, 1987], en Léon Askénazi dat het denken van traditie betekent haar levende overdracht van de ene generatie op de andere te waarborgen [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. De familie Doerfles, hoe bescheiden ook, behoort tot deze keten van dragers.

Het leven van de joden van Italië organiseerde zich rond de kehilla, een gemeenschap voorzien van haar eigen statuten, haar synagogen onderscheiden naar rituelen, haar liefdadigheidsinstellingen (hevrot). Het behoren tot een ashkenazische "natie" bracht vaak de bezoek aan een synagoge met Duitse ritus met zich mee, de trouw aan eigen gebruiken en deelname aan broederschappen voor onderlinge hulp, begrafenis en verzorging van zieken. Bonfil heeft benadrukt dat deze instellingen van de gemeenschap een solidair lichaam maakten waar het individu voor het collectieve belang verdween [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994].

De betrokkenheid bij het collectieve leven en de georganiseerde weldadigheid zijn hier onlosmakelijk verbonden met de opvatting van de Wet. De halakha beperkt zich niet tot een rituele code: zij regelt leningen, de vrijlating van gevangenen, de bruidsschat van wezen, hulp aan reizigers. Een familie geïntegreerd in een kehilla uit Italië nam door haar bijdragen en taken deel aan dit bouwwerk van solidariteit. Maurice-Ruben Hayoun herinnerde ons eraan hoe het joodse denken het juridische en het ethische, de norm en het medelijden nauw met elkaar verbonden [Hayoun, La philosophie juive, 2023] — zodat gehoorzaamheid aan de Wet op zichzelf een school van goedheid is.

Toch moeten we de schaduwzijden benoemen. Het lot van de joden van Italië werd gekenmerkt door opsluiting in getto's vanaf de zestiende eeuw, door discriminatoire belastingen, door de precaire rechten op woonplaats. Alle gemeenschappelijke grootheid werd onder dwang opgebouwd. Eerlijke geschiedenis kan deze spanningen niet verbergen: de joodse deugd kwam hier minder tot uitdrukking in macht dan in volharding, nederigheid en trouw die onder druk werden volgehouden.

Het lot van een familienaam is nooit vastgesteld. De joodse namen van Italië reisden, gedragen door de grote stromen van de mediterrane diaspora. De vrijhaven van Livorno, die door de Medici aan het einde van de 16de eeuw voor joden werd geopend, werd een kruispunt waar Portugese, Italiaanse en soms Asjkenazische sefaraden elkaar ontmoetten. Lionel Lévy heeft het lot van deze « Portugese joodse Natie » getraceerd die Livorno met Amsterdam en Tunis verbond [Lévy, La Nation juive portugaise, 1999], en heeft het einde van de joodse identiteit van Livorno aangestipt [Lévy, La Communauté juive de Livourne, 1996]. Via deze netwerken verspreidden zich Italiaanse families naar Noord-Afrika.

Men observeert derhalve dat de Maghrebijnse joodse identiteit — Tlemcen, Sidi Bel Abbès, Tunis — bijdragen uit Italië en Livorno opnam (de Grana). De studies van Eliahou-Éric Botbol over Tlemcen [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000] en de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès] documenteren deze gemeenschappen waar de oorsprongen zich mengden. Niets bewijst dat een Doerfles deze weg zou zijn gevolgd; de hypothese wordt hier aangenomen als gissing, aangeboden aan de lezer als mogelijke horizon van een lignée waarvan de naam, eenmaal ingeschreven in Italiaanse registers, andere migraties kon kennen. Hier spreken de traditie — het veronderstelde familieverhaal — en het archiefstuk elkaar toe zonder zich te vermengen: de historicus wijst de weg zonder de grens van wat de documenten toestaan te overschrijden.

De twintigste eeuw stelde de joden van Italië op de zwaarste beproeving. De fascistische raswetten van 1938, gevolgd door de georganiseerde deportaties na 1943, troffen gemeenschappen die enkele eeuwen oud waren. Veel oude families werden vernietigd of verspreid; hun namen bestaan soms alleen nog in naslagwerken — zoals die van Schaerf, gepubliceerd in 1925, enkele jaren voor de ramp — die, tegen hun zin, tot gedenkstenen zijn geworden. Het herinneringswerk van historici en pedagogues als Dominique Natanson voor de overdracht van de Shoah [Natanson, Mémoire Juive & Éducation, 1997] herinnert ons eraan dat het noemen van de omgekomen personen een daad van verzet tegen vergetelheid is.

Hier is de uiteindelijke waarde die opdoemt niet een handeling maar een eis: de herinnering. Yerushalmi heeft aangetoond dat het jodendom van zakhor, « gedenk », een grondstellend gebod maakte, en dat de moderne historicus dit erfgoed onder een nieuwe vorm op zich neemt [Yerushalmi, Zakhor, 1984]. Het vastleggen van de naam Doerfles, het omringen ervan met zijn waarschijnlijke context, weigeren het aan de naamloosheid van lijsten over te geven: dit is de betekenis van dit hoofdstuk. Waar biografie ontbreekt, blijft de plicht bestaan om te zeggen dat een familie heeft bestaan, heeft gebeden, heeft geleden, heeft doorgegeven.

Van de familie Doerfles bewaart de geschiedenis slechts een flauw spoor: een vermelding in de onomastische repertorium van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia (Florence, 1925). Maar dit spoor, gelezen met de instrumenten van de historicus, opent een wereld. De naam, Germaans van vorm, duidt op een plattelandsoorsprong in het Noorden en verbindt de lignée met de Asjkenazische diaspora in Italië, met haar beroepen, haar gemeenschappen, haar cultuur van het boek en de Wet.

Onder alle deugden die de joodse traditie heeft voortgebracht, is het de trouw in de overdracht die deze lignée schijnt het best te hebben uitgedrukt — niet door glans, maar door volharding. Een naam afkomstig uit een Germaans gehuchte, van generatie op generatie bewaard over de Alpen, de getto's en misschien de zeeën heen, totdat zij in een geleerd katalogus verschijnt: dat is een discrete en hardnekkige manier om de zakhor te eren. De familie Doerfles draagt in zich de herinnering aan de ontvangen vreemdeling, aan het gekopieerde weten, aan gemeenschappelijke solidariteit en aan de geleefd Wet, en neemt zij, op haar bescheiden schaal, deel aan die deugd waarmee Israël door de eeuwen heen is gegaan — van een naam een herinnering maken, en van een herinnering een trouw. Het overige behoort tot het stilzwijgen dat de historicus respecteert, en dat de traditie, voor haar deel, toevertrouwt aan de hoop.