Familie Djaoui

Het sterkste punt van dit verhaal is de naam zelf. Onomastische repertoria zijn het erover eens dat Djaoui / Giaoui / Jaoui een familienaam is die voorkomt uit het Arabische lexicon van aromata. Jâwiyy duidt op wierook van benjoin aan, en in uitbreiding op degene die het verkoopt of hanteert [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord et leur origine — Dafina, naar J. Toledano]. Deze etymologie plaatst de familie onmiddellijk in een universum van beroepen: die van parfum, kruiden en geneeskunde met kruiden, waarin de Joden van Maghreb gedurende eeuwen erkende actoren waren.

Om de diepte van dit soort naamgeving te begrijpen, moet men zich wenden tot het referentiewerk van Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, dat de geleerde grammatica van de Noord-Afrikaanse Joodse onomastiek heeft vastgesteld [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978]. Laredo toont aan hoe talrijke Magrebijnse familienamen voortkomen uit een beroep, een plaats of een eigenschap, waarbij het Arabisch en het Hebreeuws zich verweven in de naamgeving van personen. De naam Djaoui valt onder deze logica van de beroeps-bijnaam, waarbij de sociale identiteit van een voorouder — de wierookhandelaar — zich heeft vastgezet in een overdraagbare erfenis.

Deze doordrenking van het Arabisch in het Joodse erfgoed is niet oppervlakkig. De studies van Moshe Bar-Asher over de Hebreeuwse component van het Judeo-Arabisch van Algerije hebben aangetoond hoezeer de dagelijkse taal van de Joden van Maghreb het Arabische lexicon en de Hebreeuwse traditie van liturgie en studie samen woven. Een naam als Djaoui getuigt precies van deze dubbele verbondenheid: Arabisch van oorsprong, Joods in de mond die het droeg in de synagoge als op de markt. Hierin illustreert de lignage een discrete maar essentiële deugd van het Maghrebijnse judaïsme — de verhouding tot het vreemde en de taal van de ander, niet als bedreiging, maar als materiaal van een identiteit die volledig zijn land kan bewonen zonder zich op te lossen.

Als de naam al reukstoffen zegt, opent hij zich op een hele wereld. De handel in aromata, specerijen en medicijnkruiden was, in de middeleeuwse en vroegmoderne mediterrane samenlevingen, een domein waarin joodse handelaren een opmerkelijke positie innamen. De documenten uit de Geniza van Caïro, opgegraven en geïnterpreteerd door S.D. Goitein, hebben de omvang van joodse handelsnetten onthuld die Maghreb, Egypte en het Oosten verbonden, en onder de circulerende goederen waren geuren, harsen en aromatische stoffen prominent aanwezig. Een naam die naar reukstoffen verwijst, is in deze context geen gril: hij wijst op echte economische kennis, van generatie op generatie doorgegeven.

Men moet hier voorzichtig zijn met romantische reconstructies: geen bekende archieven verbinden rechtstreeks een Djaoui met een Geniza-transactie. Maar de economische activiteit die de naam suggereert, paste in een praktijk die bij een hele groep werd waargenomen, en het is om deze reden dat de lignee deel uitmaakte van een collectieve geschiedenis — die van deze handelaren die, omdat zij geen land bezaten en vaak van openbare ambten werden uitgesloten, mobiele handel en kennis van zeldzame goederen tot instrument van overleven en waardigheid maakten.

Reukstoffen zijn bij de Joden niet alleen een handelskwestie; zij raken het heilige. De havdala, de ceremonie die de shabbat van de werkdagen scheidt, gaat gepaard met de zegen over de bessamim, de aromata die men inadeemt om de ziel te troosten bij het vertrek van de heilige dag. Reukstoffen herinneren ook aan de diensten in de Tempel van Jeruzalem, waar de qetoret elke dag opsteeg. Het beroep dat de naam Djaoui draagt, sluit zo aan bij een liturgische dimensie, die Haïm Zafrani in de rijke productie van piyyutim en judeo-maghrebijnse liturgische teksten heeft bestudeerd. Waar geschiedenis geen uitsluitsel kan geven, biedt herinnering een mooie waarschijnlijkheid: een familie wier naam zelf handel ter wereld en de geur van gebed verenigde.

Waar leefden de Djaoui? De algemene bronnen wijzen deze familie niet op een unieke oorsprong, en het zou oneerlijk zijn er een uit te vinden. Men kan de lignée evenwel plaatsen in het gebied waar de naam het meest natuurlijk opduikt: de Algerijnsch-Tunesische ruimte, tussen het Constantinois, Oranie en de Regering van Tunis, waar de schrijfwijzen Djaoui en Giaoui in de mémoire familiale van families circuleren.

Tlemcen, de « parel van de Maghreb », was een van de grote centra van het Algerijnse jodendom, en zijn geschiedenis is nagegaan door Norbert Bel-Ange, die de vitaliteit van deze oude gemeenschap, haar middeleeuwse wortels en de rijkdom van haar religieus leven aantoonde. De Joden van Tlemcen behielden tot op de hedendaagse tijd een geleerde cultuur en een levendige volkse vroomheid, gearticuleerd rond de grote heiligen en huizen van studie. Het judeo-Arabische dialect van Tlemcen is trouwens het onderwerp geweest van fijne linguïstische analyses door Moshe Bar-Asher, die daarin de Hebreeuwse laag opspeurde die in het dagelijks spreken verscholen ligt. Of de lignée Tlemcen al dan niet heeft geraakt, zij behoort tot dezelfde universum van taal en geloof.

De familiaire overlevering in deze gemeenschappen wordt niet primair doorgegeven door notariële akten — vaak verloren, verspreid in de migraties van de 20ste eeuw — maar door de stem: de verhalen van grootouders, de namen gegeven aan kinderen, de bezochte graven. Dit hoofdstuk behoort tot deze overgedragen Mémoire eerder dan tot het vastgestelde archief; het aanvaardt de fragiliteit daarvan. Wat men met zekerheid kan stellen, is dat de lignée Djaoui het lot deelde van deze gemeenschappen van centraal Maghreb: de implication in het collectieve leven van de qehila, de solidariteit van liefdadigheidsbroederschappen, het onderhoud van synagogen en scholen, die het weefsel zelf van hun overleven waren.

Een lignage wordt niet alleen gelezen in zijn akten, maar in de taal die het sprak, waarin het bad en die het schreef. De Djaoui waren, zoals de meeste Maghrebijnse Joden, sprekers van het Judeo-Arabisch, die variëteit van het Arabisch eigen aan Joodse gemeenschappen, geschreven in Hebreeuwse karakters en gevoed door een Hebreeuws religieus vocabularium. Joshua Blau heeft in zijn linguïstische essays over het Judeo-Arabisch van de Maghreb aangetoond hoe deze taal een drager van cultuur op zichzelf was, onderscheiden van het Arabisch van de Moslimse buren door zijn schrijfwijze, woordenschat en gebruik.

De opkomst van het Judeo-Arabisch als literaire taal, bestudeerd door Haggai Ben-Shammai, stelde de Joden van de Islamitische landen in staat om een immense literatuur te produceren — bijbelexegese, filosofische verhandelingen, poëzie en recht — in hun gesproken taal verheven tot de rang van studietaal. Deze traditie vond in de Maghreb oorspronkelijke verlengstukken: Joseph Chetrit heeft de Judeo-Arabische literatuur van Tunesië, Algerije en Marokko geïnventariseerd en geanalyseerd, stellende aan het licht een rijke productie van gezangen, verhalen, commentaren en vertalingen die het hele leven van de gemeenschappen vergezelden. Het is in deze horizon dat de cultuur van de Djaoui betekenis krijgt.

Deze trouw aan een taal van studie en gebed drukt een der kardinale deugden van de Joodse traditie uit: de gehechtheid aan Talmuddische kennis en de overdracht van de Wet. In de Maghrebijnse gemeenschappen was Hebreeuwse alfabetisering wijd verspreid onder de mannen, en het minste stadje had zijn ḥeder en zijn meesters. De Judeo-Maghrenbijnse liturgie, met zijn piyyutim die Zafrani geduldig heeft verzameld, getuigt van een vroomheid die niet alleen een zaak van geleerden was maar de hele gemeenschap doorstroomde. Door in deze taal te spreken en te bidden droeg de Djaoui-lignage, zonder het misschien te weten, een deel van het grote gebouw van de Joodse gedachte mee die door de eeuwen heen was overgedragen.

De twintigste eeuw schudde de wereld die de lignage had gedragen helemaal door elkaar. In Tunesië net als in Algerije transformeerde de Franse kolonisatie de statussen: het decreet-Crémieux van 1870 maakte de Joden van Algerije Franse burgers, terwijl in Tunesië, protectoraat sinds 1881, de Joden in een tussenposities bleven, tussen Tunesische nationaliteit en consulaire bescherming. De families met de schrijfwijzen Giaoui en Djaoui doorkruisten deze periode van diepe veranderingen — verfransing van het onderwijs, verstedelijking, toetrede tot nieuwe beroepen — zonder dat de algemene bronnen het eigen traject van het huis mogelijk maken te reconstrueren.

Daarna kwam de beproeving van de Tweede Wereldoorlog. Tunesië kende, tussen november 1942 en mei 1943, een directe Duitse bezetting, met inbeslagnames, dwangarbeid opgelegd aan Joden en berövingen — een hoofdstuk van de Shoah in de Maghreb dat lange tijd in het duister is gebleven. Daarna, na 1948 en vooral na de onafhankelijkheden, verliet bijna de gehele Joodse gemeenschappen van Noord-Afrika hun land, naar Frankrijk, Israël en de rest van de wereld. De Djaoui-lignage werd, net als haar soortgenoten, door deze verspreiding meegevoerd — nieuwe diaspora in de diaspora.

Uit deze periode is wat het geheugen bewaart en wat de geschiedenis voor de gehele groep bevestigt, een deugd beproefd in tegenspoed: het vermogen om zorg te dragen voor de ander en de familiaire samenhang in ballingschap te handhaven. De Noord-Afrikaanse gemeenschappen voerden hun boeken, hun rituelen, hun namen mee — en de naam Djaoui, met zijn wierookgeur, stak aldus de Middellandse Zee over, overgeplaatst maar intact. Dit hoofdstuk blijft « waarschijnlijk » wat de details van de familie betreft, maar het steunt op het vastgestelde lot van een geheel volk waarvan de lignage een onlosmakelijk onderdeel uitmaakte.

Aan het einde van deze reis blijft één vraag bestaan: wat geeft een lignée door waarvan het archief discreet blijft? Het antwoord ligt in de blijvende persistentie van de naam zelf. Of men het schrijft als Djaoui, Giaoui of Jaoui, deze familienaam blijft circuleren, gedragen door families verspreid van Tunis tot Parijs, van Constantine tot Jérusalem. Deze continuïteit is op zich een feit — en een trouw.

De werken over onomastiek, van Laredo tot Toledano, herinneren ons eraan dat een Joodse naam uit Noord-Afrika een samenvatting van geschiedenis is: zij spreekt van een ambacht, een taal, een land, een manier om in de wereld te wonen [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978 ; Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord et leur origine — Dafina]. Deze naam behouden, hem aan de kinderen doorgeven, hem uitspreken in de zegeningen, is het vervullen van wat de Joodse traditie zakhor noemt — « gedenk » — dat gebod van herinnering dat het gehele collectieve bestaan van Israël structureert.

Misschien ligt daar, meer dan in enig geïsoleerd groot feit, de zekere deugd van de lignée: de bescheidenheid van een trouwe overdracht, zonder glans maar zonder breuk. Een familie die geen groot rabbi heeft voortgebracht wiens naam door catalogi gaat, noch een vermogen dat in kronieken is vastgelegd, maar die deed wat talloze huizen uit de Maghreb deden — de Wet bewaren, de taal spreken, de doden eren, de kinderen opvoeden in de vrees des Hemels en het zorgzaam omgaan met de naaste. Daarin voegen de Djaoui zich bij de anonieme en trouwe menigte die, meer nog dan de illustere figuren, het jodendom door de eeuwen heen heeft gedragen.

De Grand Boek van de lignage Djaoui is die van een huis waarvan de gedocumenteerde geschiedenis mager blijft, maar waarvan de naam zelf al een boek is. Van het Arabische jâwiyy, wierook, ontleent zij een identiteit geweven van geur en handel, van liturgie en taal, van Maghrébijnse wortelingen en joodse trouw. Waar het archief zwijgt, heeft dit boek geweigerd uit te vinden; waar het geheugen spreekt, heeft het geluisterd; en waar het lot van een volk dat van een familie verlicht, heeft het het bijzondere met het collectieve verbonden.

Moest men, boven alles, de deugd noemen die deze lignage het best heeft uitgedrukt, het zou die van de bescheiden en trouwe overdracht zijn — die discrete vorm van vroomheid die niet in glans bestaat, maar in duurzaamheid, in bewaring en in het doorgeven van de fakkel. De Djaoui, die een naam dragen van kruidnagel die zowel de mensemarkt als de wierook van het gebed oproept, belichamen dat alledaagse en taai mediterrane jodendom dat, van Arabische tong en Hebreeuws hart, imperium's en ballingschappen is doorgegaan zonder zich te verloochenen. Hun geschiedenis is, in die zin, een fragment van Israëls grote geheugen: dat van de ontelbare families die, zonder een schitterende spoor na te laten, hebben bewerkstelligd dat het joodse volk voortbestaat — omdat zij, van generatie op generatie, zich hebben herdacht.