Familie Disraeli

De herinnering die het gezin zich van zichzelf overdroeg, gaat terug tot de grote breuk aan het einde van de 15de eeuw. Volgens het verhaal dat Benjamin Disraeli opschreef in het voorwoord dat hij schreef voor een editie van de memoires van zijn vader, zouden de voorouders van de lignée aan het einde van de 15de eeuw Spanje zijn ontvlucht en zich in Venetië hebben gevestigd, waar zij ongeveer twee eeuwen bleven voordat zijn overgrootvader zich in Cento vestigde. Dit is de grondslag van de familieroman: een nobele Iberische oorsprong, een lang verblijf in de Meest Serenissime, daarna migratie naar het kleine stadje in Emilia.

De moderne historiografie beschouwt deze Venetiaanse genealogie voorzichtig. Het verhaal dat Benjamin overdroeg, is waarschijnlijk verfraaid: de aanspraak op een "pure" Sefaradische afkomst en een lang patriciërverblijf in Venetië dient zowel de trots van de schrijver als de documentaire waarheid. Wat evenwel vaststaat, is de verankering in Cento, in het hertogdom Ferrara onder het bestuur van het huis Este — één van de toevluchtsoorden waar de Joden, verdreven uit Spanje in 1492 en uit Portugal in 1497, relatieve tolerantie vonden en gemeenschappen, academies en handelsondernemingen konden herbouwen. De crisis en creativiteit die de Sefaradische wereld tussen 1391 en 1648 kenmerkte, vormen precies de achtergrond van deze vestiging: Noord-Italië was voor de nakomelingen van de Iberische ballingen een laboratorium van overleven en culturele wedergeboorte [Benjamin R. Gampel, Crisis and Creativity in the Sephardic World, 1391-1648, 1997 — ref:4].

In dit oudste deel van de familiegeschiedenis divergeren traditie en archief zonder elkaar helemaal tegen te spreken. Het archief reikt niet tot Spanje terug; de herinnering daarentegen plant er haar wortels. Dit verschil is geen gebrek: het zegt de functie zelf van de Sefaradische herinnering, die de herinnering aan Sefarad lang nadat de registers verstomden, levend houdt. Door de geschiedenis van de ballingschap over te dragen, al was het door deze uit te vergroten, neemt de Disraeli-lignée deel aan deze collectieve trouw aan het verloren land die door de hele diaspora van het zuiden loopt.

Het is in Cento, in het Ferrarais, dat het archief de legende overneemt. Volgens de Dictionary of National Biography huwde de voorvader Isaac Israeli, van Cento, Rica — of Eurichetta — Rossi, lid van een vooraanstaande Italiaans-joodse familie uit Ferrara. Uit deze verbintenis werd te Cento op 22 september 1730 Benjamin D'Israeli de Oudere geboren, hij die de lignee naar Engeland zou transporteren.

De nabijheid van Ferrara is niet zonder belang. De stad der Este was in de XVIe eeuw een van de grote centra van Sefaradische cultuur in Italië, toevluchtsoord voor marranen die naar het judaïsme waren teruggekeerd en plaats waar de Spaanse en Portugese liturgische tradities werden gehandhaafd. De alliantie van de Israeli met de Rossi, « vooraanstaande Italiaans-joodse familie », schrijft de lignee in in dit netwerk van ontwikkelde families die, tussen synagoge en handel, het intellectuele erfgoed van Sefarad op Italiaans grondgebied in stand hielden.

De naam zelf verdient aandacht, want hij draagt een zeldzame identitaire lading. Terwijl zoveel Sefaradische families patroniemen aannamen die opgingen in het lokale landschap, deze — Israeli, vervolgens D'Israeli — gaf zonder omhaal het lidmaatschap van het Volk van Israël te kennen. De keuze voor deze vorm, geclaimd en niet ondergaan, is op zichzelf een daad van trouw. De lignee echoet aldus het immense herinnerings- en nagedachteniswerkstuk dat de joodse onomastiek zelf vertegenwoordigt, wetenschap der namen waarin migraties, beroepen, trouwen en breuken van een heel volk zich laten lezen [Joseph Toledano, Une histoire de familles : les noms de famille juifs, 1999 — ref:3]. In een wereld waarin de naam kon verhullen of beschermen, droegen de D'Israeli de hunne als een banier.

In 1748, Benjamin D'Israeli, born one hundred eighteen years earlier, settled in England. According to the Dictionary of National Biography, he first prospered as a merchant in London, notably importing products from Italy, before directing his business towards other ventures. He was a member of the London congregation of Spanish and Portuguese Jews and married at their synagogue of Bevis Marks — the oldest and most prestigious in Great Britain. His first wife, whom he married on 2 April 1756, was Rebecca Mendez, second daughter of Gaspar Mendez Furtado, a Portuguese Jew who had fled the Inquisition in Lisbon to seek refuge in England.

This alliance said everything about the milieu into which the lineage inserted itself: that of the great families of the Portuguese nation in London, Marranos returned to Judaism, merchants and financiers, who had rebuilt in the City the communal life broken by the Inquisition. By uniting with the Mendez Furtado, refugees from Lisbon, the D'Israeli also espoused a history of persecution overcome. The memory of the great waves of Iberian exile — from the persecutions of 1391 to the expulsions and inquisitorial tribunals — remained the matrix of this entire Western diaspora [Wikipedia (FR), Persécutions anti-juives de 1391, 2024 — ref:11].

Benjamin the elder made his fortune. A shrewd merchant, he rose in London society without renouncing his belonging, remaining faithful to Bevis Marks. It is in this economic success, patiently built by an immigrant from Italy with no other capital than his know-how and his communal network, that the lineage expressed one of the most constant virtues of the diaspora: the capacity to take root through work, to transform exile into rootedness. Economic action was not here a pursuit of vain opulence, but a condition of survival and transmission: it is the fortune of the grandfather that, one generation later, would allow the son to devote himself entirely to letters.

Van Benjamin de oude werd in 1766 Isaac D'Israeli geboren, die van de familienaam een naam in de Engelse letterkunde maakte. Bevrijd door vadelijk fortuin van de noodzaak van handel, wijdde Isaac zich geheel aan de geleerdheid. Hij werd een van de grote anecdotisten en historici van het literaire leven van zijn tijd, auteur van Curiosities of Literature en van verzamelingen over de tegenslagen en ruzies van letterkundigen, waaronder zijn Calamities of Authors, nauwkeurig onderzoek naar de rampen die schrijvers troffen [« Calamities of Authors », Isaac D'Israeli, corpus Zakhor, ID aa4b4ee1-1062-4054-970d-08142b07848b].

Op 10 februari 1802 huwde Isaac Maria — of Miriam — Basevi, afkomstig uit een ander kooplieden-geslacht uit Londen van Italiaans-Joods geslacht. Het huwelijk was gelukkig en bracht vijf kinderen voort: Sarah (« Sa », 1802-1859); Benjamin (« Ben » of « Dizzy », 1804-1881); Naphtali, geboren in 1807 en jong gestorven; Raphael, genaamd « Ralph » (1809-1898); en Jacobus, « James » of « Jem » (1813-1868). De kinderen ontvingen voornamen volgens Joods gebruik en de jongens werden allemaal besneden. Benjamin werd op 21 december 1804 in Bloomsbury, in Londen, geboren en werd op 29 december daaropvolgend in Bevis Marks besneden.

Maar Isaac, hoe gehecht ook aan de Joodse cultuur, kon zich maar moeilijk schikken naar het kerkelijk gezag. In 1813 raakte hij verwikkeld in een geschil met de beheerders van de synagoge: gekozen tot kerkmeester (warden) van Bevis Marks, weigerde hij het ambt uit te oefenen en weigerde ook een boete van veertig pond te betalen die deze weigering met zich meebracht. De ruzie verslechterde tot breuk. Vijf maanden nadat Isaac zijn lidmaatschap van de gemeente had opgezegd, liet hij zijn vier overblijvende kinderen in 1817 dopen in de Anglicaanse Kerk. Deze daad, bepalend voor Benjamin's toekomst — geen wet zou hem toen in het Parlement hebben laten plaatsnemen had hij joods gebleven —, was echter geen bekering uit overtuiging: Isaac, noch geheel christen noch nog steeds praktiserend joods, trok zich later terug naar Bradenham House, in het Buckinghamshire, in een soort landadel.

Isaac zelf, verre van zijn oorsprong te verloochenen, wijdde er in 1833 een heel boek aan, The Genius of Judaism, meditatie van een man van zesenzestig jaar over het eigenlijke genie van zijn erfde traditie. In deze paradoxale figuur — de geleeerde los van de eredienst maar gefascineerd door de geest van het jodendom — uit zich een van de diepste spanningen van de lignage: de trouw aan de kennis en het Joodse erfgoed overleeft hier de breuk met de synagogale instelling. De bijdrage van de D'Israeli aan het denken en de letterkunde gaat hier via een heel oeuvre; maar zij wordt betaald met een schaduw, die van het kind onttrokken aan de gemeenschap van zijn vaderen. De eerlijkheid gebiedt beide te benoemen.

Gedoopt op dertienjarige leeftijd door de beslissing van zijn vader, groeide Benjamin Disraeli op als christen naar status, maar hij hield nooit op zichzelf als joods van ras en afkomst te beschouwen. Het is hier dat de family memory en de openbare history het sterkst elkaar beantwoorden: de man die Eerste Minister van koningin Victoria zou worden, maakte van zijn joodse oorsprong geen geheim om te verzwijgen, maar een titel van adel om uit te roepen.

Zijn carrière was schitterend. Romanschrijver voordat hij staatsman werd, opende hij zijn oeuvre al in 1826 met Vivian Grey, jeugdroman van een ambitieuze [corpus Zakhor, ID fbedc8e6], en vervolgde met The Young Duke in 1831 [ID 4c6b86d1], Contarini Fleming in 1832 [ID 5e448156], Henrietta Temple en Venetia in 1837 [ID 297a02f9 ; ID 3e49f056]. Zijn politieke trilogie van « Young England » — Coningsby (1844), Sybil (1845) en Tancred (1847) — bracht een ongekende reflectie over de natie, de arbeiderscondities en de plaats van Joden in de beschaving naar de Engelse roman [ID 97ad5b6e ; ID a51c974d ; ID 39c3a88a]. In zijn ouderdom nog, op het hoogtepunt van de macht, schreef hij Lothair (1870) en Endymion (1880) [ID dd779eb5 ; ID dc9f8b37].

Het is in dit werk meer dan in enig toespraak dat zijn stellig gemaakte trouw te lezen is. Door het karakter van Sidonia, financier en wijze jood in Coningsby en Tancred, vierde Disraeli het genie van zijn ras met een durf die in het Engeland van zijn tijd opvallend was. The Wondrous Tale of Alroy (1833), roman gewijd aan een middeleeuwse joodse prins die droomde van herstel van de soevereiniteit van Israël, onthult directer nog deze obsessie met het joodse nationale lot [corpus Zakhor, ID 997cf668]. Disraeli benadrukte het idee van een sefaradische superioriteit omdat hij voor zichzelf een zuiver sefaradische afstamming opeiste — diezelfde afstamming die het voorwoord van de memoiren van zijn vader vaststelde in de Spaanse ballingschap en het Venetiaanse verblijf.

Het contrast is treffend. Het decreet van politieke emancipatie van Britse Joden werd pas na het begin van zijn carrière aangenomen; hij zelf zou nooit in het Lager Huis hebben gezeten zonder de doop van 1817. En toch bleef deze man, van wie zijn christelijke status hem verkiesbaar maakte, openbaar zijn jodendom belijden, en pleitte zelfs voor de toelating van gelovige Joden tot het Parlement. Hier ontstaat de deugd uit een nauwkeurig en verifieerbaar feit: op het moment waarop verloochening het gemakkelijkst zou zijn geweest, koos Disraeli voor bekendmaking. Daarin sloot deze afstammeling van Cento en Bevis Marks zich aan bij de lange keten van hen die door het ballingschap heen weigerden hun oorsprong tot schande te maken — en namen zo deel, op zijn eigen bijzondere en niet zonder tegenstellingen wijze, aan de waardigheid die de joodse traditie tegen alle druk tot uitwissing verdedigde.

Gezien als geheel biedt de lignée Disraeli een korte schets van de westerse Sefardische route. De Iberische ballingschap, bewaard door de geheugen; de Italiaanse verankering, vastgesteld door het archiefstuk in Cento en Ferrare; de alliantie met de grote families van de Portugese natie van Londen — Mendez Furtado die voor de Inquisitie vluchtte, Basevi en Rossi uit Italië; de economische opgang in de City; tenslotte de dubbele bekroning door letters en macht. Elke generatie trouwde een moment uit de geschiedenis van de diaspora.

Deze familie illustreert ook een oncomfortabele en vruchtbare waarheid: de trouw aan een origine kan voortbestaan nadat de breuk met haar religie plaats heeft gevonden. De kinderen van Isaac werden gedoopt, de synagoge werd verlaten, en toch werd de naam Israël nooit opgegeven, noch werd de gehechtheid aan de joodse traditie uit de harten gewist. Isaac schreef The Genius of Judaism; Benjamin maakte joods bloed tot het geheim motief van zijn romans en het voorwerp van zijn openbare trots. Waar andere bekeerde families stilte kozen, koos deze familie voor eis. Het is deze spanning, volgehouden tot het einde, die van de lignée een bijna uniek geval maakt in de Europese joodse geschiedenis.

Men kan echter de stiltes niet verzwijgen. Het archiefstuk bevestigt de Venetiaanse legende niet; de geheugen werd, op sommige plaatsen, gereconstrueerd voor de behoeften van een persoonlijke trots. De doping van 1817 was een daad van gemeenschappelijke uitsluiting zowel als een sociaal springplank. Deze schaduwen verkleinen de lignée niet: zij maken haar menselijk. De eerlijkheid van het verhaal vereist dat zij genoemd worden naast de grootheid, want uit deze verwikkelingen — versierde geheugen en rigoureuze feiten, breuk en trouw — is het werkelijke erfgoed van de Disraeli gemaakt.

Van Cento tot Downing Street heeft de Disraeli-lignée in drie generaties de afstand afgelegd die de handelaar-immigrant scheidt van het hoofd van een imperium. Maar wil men zeggen wat deze familie boven alle andere joodse deugden het best heeft uitgedrukt, dan moet men het zonder omhaal zeggen: het was de moed van de trouw aan de oorsprong.

Deze trouw had twee complementaire gezichten. Bij Isaac was het die van de kennis: een leven gegeven aan de letteren, een geleerdheid in dienst van de cultuur gesteld, en, zelfs in de religieuze onthechting, de wil om het « genie » van zijn traditie te begrijpen en op te schrijven. Bij Benjamin was het die van het publieke woord: op het toppunt van een samenleving die zijn stilzwijgen zou hebben beloond, verklaarde hij zijn joods bloed en verdedigde de zijnen. De bijdrage van de lignée aan het denken en aan de letteren, samen met die volharding om zijn naam niet te verloochenen, verbindt haar met de oudste van Israëls eisen — die van zich te herinneren, zakhor, en getuigenis af te leggen van zijn herkomst, hoe hoog de prijs ook is.

Er waren schaduwen: een genealogie die de trots versterkte, een doop die ook een breuk was, een deel van de oorsprong verzwegen en een ander verheerlijkt. Maar het is misschien juist deze zelfde complexiteit die van de Disraeli's echte zonen van de diaspora maakt. Want de diaspora ook is gemaakt van werkelijke ballingschappen en gedroomde vaderlands, van trouwen die door breuken heen worden bewaard. Door de naam van Israël levend te houden, zelfs in de bekering, heeft de Disraeli-lignée op haar eigen bijzondere wijze de hoogste belofte waargemaakt: nooit vergeten waar men vandaan komt.