Familie Dickstein

De naam Dickstein is een helder Germaans samengestelde vorm. De referentiewerken voor naamkunde analyseren het als een kunstmatig Ashkenazisch Joods naam gevormd uit het Duits dick « dik » en Stein « steen ». De populaire genealogische literatuur leest hierin een beeld van stevigheid: een naam van Joodse herkomst, meestal afgeleid van Duitse of Jiddische wortels, typisch betekenend « dikke steen » of « steenmuur », mogelijk een teken van kracht of stabiliteit, vaak geassocieerd met Ashkenazisch Joods erfgoed. Deze symbolische lezing blijft echter een a posteriori interpretatie: oorspronkelijk waren namen in -stein niet gekozen om hun poëzie maar in serie toegewezen door inschrijvingscommissies.

Het is hier dat het werk van Beider en Menk de historische werkelijkheid verheldert. De beperking van de achternaam ontstaat uit de Jozefijnse hervormingen van 1787 in Oostenrijks Galicië, en verspreidt zich vervolgens naar Pruisische grondgebieden (1812) en het Koninkrijk Polen van het Congres (jaren 1820). Geconfronteerd met bevolkingen die alleen wisselende patronymische namen droegen — Yankel ben Moshe, Reb Zelig van Tarnów —, legden ambtenaren erfelijke namen op, vaak uit een voorraad Germaanse elementen puttend: Gold-, Silber-, Rosen-, -berg, -thal, -stein [Woordenboeken van Oost-Europese en Jiddische Joodse familienamen]. Dickstein behoort voluit tot deze matrix.

Het is echter belangrijk om deze naam niet volledig tot administratief geweld terug te brengen. De taal die het draagt — het Duits van Joden, verweven met Jiddisch — is het voertuig van een duizendjarige cultuur. Zoals Jean Baumgarten heeft aangetoond, is Jiddisch geen verwrongen jargon maar een volwaardige taal, grondslag van een religieus, literair en dagelijks leven van ongeahnde rijkdom [Baumgarten, 2002]. Een naam als Dickstein, hoe prozaïsch zijn oorsprong ook moge zijn, behoort tot dit linguïstische universum waar het woord, het geschrevene en de studie een heilige plaats innemen. De « steen » van de naam wordt dan, bijna tegen wil en dank, een metafoor voor de blijvendheid van een volk: hoeksteen, fundeersteen, herinnering steen.

Om de Dickstein te situeren, moet men terugkeren naar Ashkenaz, die Hebreeuwse term die eerst de Rijnlandse gebieden aanduidden en vervolgens, in uitbreiding, de gehele Germaanse en Oost-Europese judaïsme. Vanaf de Vroege Middeleeuwen bouwden de joodse gemeenschappen van de Rijndal — Mainz, Worms, Speyer, het beroemde Shum — een religieuze beschaving op van zeldzame intensiteit. Jeffrey Woolf heeft beschreven hoe deze gemeenschappen zichzelf dachten als heilige gemeenschappen, waarvoor halakha, liturgie en solidariteit in één uniek weefsel werden vervlochten [Woolf, 2015]. Elisheva Baumgarten heeft op haar beurt de dagelijkse vroomheid van mannen en vrouwen in de middeleeuws Ashkenaz weten weer te geven, aantonend dat devozion nooit het voorrecht was van alleen de geleerden maar het dagelijks leven doordronk [Baumgarten, 2014].

In deze voedingsbodem werd de rabbijnse cultuur gesmeed waarvan Ephraim Kanarfogel de intellectuele geschiedenis heeft nagegaan, gemaakt van exegese, mystiek en halakhische verfijning [Kanarfogel, 2013], en waarvan Haym Soloveitchik de diepe mutaties heeft geanalyseerd [Soloveitchik, 2014]. De toekomstige dragers van de naam Dickstein hebben geen sporen nagelaten in deze grondleggingseeuwen — de naam zelf bestond nog niet —, maar zij erven uit deze wereld een wijze van in de wereld zijn: de prioriteit van studie, de zorg voor de gemeenschap (kehilla), de trouw aan de Wet.

De economische geschiedenis bevestigt deze inzeteling. Michael Toch heeft aangetoond dat, ver van de clichés, de Joden van middeleeuws Europa eerst landbouwers, ambachtslieden en handelaren waren, geïntegreerd in hun samenlevingen alvorens christelijke verboden hen naar krediet en handel terugdrongen [Toch, 2013]. Deze economische handeling — noodzaak tot deugd gemaakt, vermogen om goederen en kennis te laten circuleren — geeft voorbode van de moderne roepingen van de Dickstein: onderwijzers, uitgeverijen, doorgevers van ideeën. Alan Levenson plaatst nuttig deze lange duur in een algemene geschiedenis van Joden en judaïsme, waarin Ashkenaz verschijnt als een van de grote bronnen van de joodse moderniteit [Levenson, 2012].

Tussen de Middeleeuwen en de opkomst van vaste familienamen strekt zich het tijdperk van de Joodse hovemen en de economieën van het geheim uit, waarvan de Dickstein van het vroege moderne tijdperk noodzakelijkerwijs de sociale horizon deelden, zelfs al noemen geen archieven hen daarin individueel. Daniel Jutte heeft deze wereld onderzocht waar joden en christenen occult kennis, recepten, technieken en vertrouwelijke informatie uitwisselden — een werkelijke « economie van het geheim » waarin kennis een hulpbron en soms een gevaar werd [Jutte, 2015]. Yair Mintzker heeft, via de zaak-Joseph Süss Oppenheimer, de extreme fragiliteit van deze posities aangetoond : de Joodse hoveman kon zich tot op het hoogtepunt van de vorstelijke macht verheffen en vervolgens in de dood worden gestort door een gemanipuleerd proces [Mintzker, 2017].

Het was ook het tijdperk van intensa halachische creativiteit. Maoz Kahana heeft geanalyseerd, van Praag tot Pressburg, hoe het Joodse juridische schrijven zich aanpaste aan een veranderende wereld, tussen trouw aan de traditionele psak en druk van de moderniteit [Kahana, 2015]. Edward Fram, bij het uitgeven van de dagboeken van het rabbijnse rechtshof van Frankfurt aan het einde van de 18de eeuw, heeft een concreet venster geopend op dit gemeenschapsleven geregeld door de Wet, waarin de rabbijn geschillen beslist, de weduwe en wees beschermt, toeziet op dagelijkse rechtvaardigheid [Fram, 2012].

Uit dit hoofdstuk kunnen geen precieze Dickstein-feiten worden afgeleid — eerlijkheid gebiedt dit te erkennen. Maar men grijpt er de waarden uit die de volgende generatie onder geseculariseerde vormen zou belichamen : het besef van kennis als gemeenschappelijk goed (tegen het geheim dat uitsluit), het bewustzijn van Joodse kwetsbaarheid in de ontvangende samenlevingen, en deze opvatting van de Wet als waarborg van rechtvaardigheid — die de Dickstein van de 19de eeuw zouden transponeren van de halakha naar de wetenschap, burgerrechten en maatschappelijk engagement.

Het is in Warschau, hoofdstad van het Koninkrijk Polen onder Russische overheersing, dat de naam Dickstein zijn volledige historische glans bereikt. Samuel Dickstein (12 mei 1851 – 28 september 1939) was een Pools wiskundige van Joodse afkomst, geboren in Warschau en gedood in diezelfde stad door een Duitse bom aan het begin van de Tweede Wereldoorlog; alle leden van zijn familie werden tijdens de Shoah vermoord. Zijn leven omvat dus bijna negen decennia, van de lente der volkeren tot de totale vernietiging van het Pools jodendom.

Zijn werk is dat van een institutioneel bouwer. Dickstein schreef talrijke werken over wiskunde en richtte het tijdschrift Wiadomości Matematyczne (« Wiskundige Nieuwberichten ») op; hij zorgde voor de redactie vanaf 1897. Als medeoprichter van de Wiskundige Maatschappij van Polen en de Wetenschappelijke Maatschappij van Warschau was hij een van de bouwmeesters van de structurering van het Pools wetenschappelijk onderzoek [Samuel Dickstein — Wikidata]. Deze inspanning om Polen voorzien van duurzame wetenschappelijke organen — tijdschriften, maatschappijen, netwerken — vormt uitdrukking van een ethiek van dienst : kennis niet in het dienst stellen van individuele roem, maar van de gemeenschap.

Deze dimensie verlengt, in het seculiere register, de kardinale deugd van talmud Torah : studie als verplichting en als gave. Waar het middeleeuwse Ashkenazi van de Thorastudie de pijler van het leven maakte [Kanarfogel, 2013], verplaatst Samuel Dickstein het object ervan naar wiskunde en pedagogie, zonder de geest aan te tasten: doorgeven, uitgeven, toegankelijk maken. Zijn positie werd echter doorsneden door spanningen. Hij was een van de oprichters van de Joodse partij Zjednoczenie (« de unie »), die ijverde voor de assimilatie van Poolse Joden. Deze assimilationistische keuze — zijn toebehoren tot de Poolse natie uitspreken terwijl men van Joodse afkomst blijft — belichaamt het dilemma van een hele generatie, verscheurd tussen de hoop op integratie en de aanhoudende antisemitisme. De schaduw is hier onafscheidelijk van het licht: het tragische einde van Dickstein en de uitroeiing van de zijnen tonen de bankroetverklaring van deze hoop aan, zonder de adel ervan uit te wissen.

Als de stichting van het tijdschrift Wiadomości Matematyczne het meesterwerk van institutionele arbeid van Samuel Dickstein was, dan vormen zijn werken als wetenschapshistoricus de andere, even essentiële kant van zijn inzet. Het is in dit domein dat zijn opvatting van kennis het duidelijkst naar voren komt: niet als lineaire en anonieme vooruitgang, maar als erfenis van naamgenoemde personen, geplaatst in de geschiedenis, wier herinnering bewaardheid en verheldering eist.

De monografie Hoene Wroński, jego życie i prace (« Hoene-Wroński, zijn leven en werken »), gepubliceerd in Krakau in 1896 door de Academie van Kunsten en Wetenschappen (Akademia Umiejętności), vormde het hoogtepunt van meerdere jaren onderzoek. Zijn onderwerp — Józef Maria Hoëné-Wroński (1776–1853) — was tegelijkertijd een wiskundige figuur van de eerste orde en een van de vreemdste persoonlijkheden in de Poolse intellectuele geschiedenis. Messianistisch filosoof, wiskundige uitvinder van de wronstkiaan (de determinant die tegenwoordig zijn naam draagt in de lineaire algebra), natuurkundige, occultist, onverbeterlijke polemist, Wroński had het grootste deel van zijn leven in Parijs en Marseille doorgebracht, ervan overtuigd dat hij het Absolute had ontdekt en vrijwel zijn gehele filosofische en wetenschappelijke werk in het Frans had geschreven. Te controversieel voor de academies van zijn tijd, te systematisch voor praktische geesten, was hij in 1853 in betrekkelijke vergetelheid gestorven [MacTutor History of Mathematics].

Samuel Dickstein was een der eersten die trachtte deze uitzonderlijke figuur te rehabiliteren. Door hem een monografie in het Pools te wijden, voltooide hij een dubbele gebaar: een van zijn onbekende geniën aan Polen teruggeven, en aantonen dat de geschiedenis van de wiskunde ook nationale geschiedenis was, een kwestie van collectief geheugen. Het werk, dat meer dan driehonderdachtenzestig pagina's omvat en verrijkt is met een portret en een uitvouwbaar plaatje, werd gepubliceerd met steun van de Academie van Kunsten en Wetenschappen van Krakau — destijds een centrale instelling voor het behoud van Poolse cultuur onder vreemde overheersing. Dit partnerschap was niet toevallig: door ervoor te kiezen zijn werk onder auspiciën van de Krakause Academie uit te geven, schreef Dickstein zich in in het netwerk van intellectuelen die zich inzetten voor het cultureel voortbestaan van een staten natie [Springer Nature Link].

Enkele jaren later, tussen 1901 en 1902, publiceerde Samuel Dickstein in de Prace matematyczno-fizyczne (delen 12 en 13 van het tijdschrift) de wetenschappelijke editie van de correspondentie tussen de filosoof Gottfried Wilhelm Leibniz en pater Adam Adamandy Kochański — Poolse jezuïet wiskundige, correspondent van Leibniz, lid van de Europese geleerde kring van het einde van de zeventiende eeuw. Deze editie vertegenwoordigde veeleisend archiefwerk: brieven die verspreid waren over Warschau, Wenen en de Leibniz-archieven in Duitsland identificeren, collationeren en van commentaar voorzien. Dat Dickstein zoveel energie aan brieven uit de zeventiende eeuw heeft besteed, zegt veel over zijn verhouding tot de tijd: het intellectuele verleden is geen levenloos museum, het is een gesprek waaraan men kan deelnemen, op voorwaarde dat men de moeite neemt het op te graven.

Deze twee werken — de monografie over Wroński en de Leibniz–Kochański-editie — illustreren een ethiek van geleerde bescheidenheid die diep verankerd is in de joodse traditie van overdracht. Het ging voor Dickstein niet om te schitteren door zijn eigen theorema's, maar om die van anderen weer in het licht te stellen. Deze houding herinnert aan het gebaar van de sofer — de schriftgeleerde — die afschrijft en bewaart zonder zich toe te eigenen. Het besef dat kennis zich voortplant door fragiele menselijke ketens, dat het verdwijnen van een naam een verlies voor allen betekent, doordrenkt dit erudiet werk. En het is moeilijk, nu men weet dat Samuel Dickstein zelf in 1939 onder een bom zal omkomen, dat zijn hele familie zal worden uitgeroeid, om in deze herinnerings-inspanning niet een pijnlijk voorgevoel te lezen: de plicht te behouden wat heeft bestaan, omdat niets garandeert dat het morgen nog zal bestaan.

Aan de jongere broer komt een meer flamboyante en korter durende figuur toe. Szymon Dickstein (Diksztajn), bekend onder het pseudoniem Jan Młot, geboren op 8 februari 1858 in Warschau en gestorven op 6 juli 1884 in Bern, broer van Samuel, was een socialistische activist en publicist. Afkomstig uit een familie van de stedelijke bourgeoisie, voltooid hij studies natuurwetenschappen aan de Universiteit van Warschau in 1877 en sloot zich tijdens zijn studies aan bij de kring rond Ludwik Waryński, pionier van het Poolse socialisme.

Szymon was bovenal een kennisoverbrenger. Hij wijdde zich aan popularisatiewerk, vooral door een narodnik-brochure in het Pools aan te passen, en was vanaf 1877 actief in de socialistische kringen van Warschau. Zijn geloof in emanciperende kennis spreekt uit zijn meest ambitieuze project: voor Dickstein was vertaling een belangrijk en verantwoordelijk werk, gericht op het toegankelijk maken van de belangrijkste werken, en hij plande de werken van Charles Darwin en Herbert Spencer te vertalen. De moderne wetenschap voor het grote publiek begrijpelijk maken, in de taal van het volk: dit gebaar sluit aan bij — geseculariseerd — de oude joodse verplichting tot overdracht — ve-shinnantam le-vanekha, « gij zult ze uw kinderen onderwijzen ».

Zijn bereik ging verder dan de Poolse grenzen. Zijn beroemdste populairserieus werk werd zelf vertaald in het Jiddisch, onder de titel Fun wos ejner łebt (« Waarvan leeft men », Londen 1887), door Mordche ben Saul [Wilczak, 2025]. Zo keerde het boodschap van sociale rechtvaardigheid van Szymon Dickstein, via de vertaling, terug naar de taal van de joodse arbeiders van de diaspora — een welsprekende lus tussen het universele en het particuliere. Zijn dood op zesentwintigjarige leeftijd, in ballingschap in Bern, bezegelt een meteorachtig lot. Delphine Bechtel heeft aangetoond hoezeer de joodse cultuur van Midden- en Oost-Europa in deze decennia een denklab was, tussen socialisme, wetenschap en nationale renaissance [Bechtel, 2002]: Szymon Dickstein was een van de vroege lichten daarvan. Zijn legende, opgemerkt men, wekte zelfs het sociale geweten van zijn nichtje, geboren in 1881 [Wilczak, 2025], bewijs dat de deugd van rechtvaardigheid zich ook als familiale erfenis voortplant.

De naam Dickstein bleef niet gevangen in Warschau. De repertoria van Beider tonen zijn aanwezigheid in het hele Koninkrijk Polen en Galicië aan [Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa en Jiddisch], van waaruit de grote migratiegolven aan het einde van de 19de en begin van de 20ste eeuw hem naar het Westen voerden. De Angelsaksische onomastische gegevens bevestigen deze verspreiding: de achternaam Dickstein wordt in de Verenigde Staten overwegend geassocieerd met een Ashkenazische Joodse identiteit, en men kan zijn spoor volgen in Amerikaanse, Britse en Schotse volkstellingen tussen 1871 en 1920 [Ancestry — Dickstein]. Een andere tak vestigde zich in Zuid-Amerika: het grote merendeel van de Argentijnse Joden stammen af van immigranten uit Europa, deze Ashkenazim waren gemigreerd uit kleine dorpen of shtetls in Polen, Litouwen, Rusland, Duitsland, Roemenië of Oekraïne.

Hier antwoorden herinnering en archief elkaar op instructieve wijze. Familie-traditie en symbolische interpretatie van de naam willen dat hij « vaste steen » betekent, embleem van kracht en stabiliteit [Crests & Arms]. Het migratief archief vertelt echter het tegengestelde: verstrooiing, ontworteling, verlies van contact tussen takken van dezelfde familie. Na twee of drie generaties verloren deze Joodse families het spoor van hun verwanten, de een gered van de oorlog, de ander naar andere landen geëmigreerd — de Verenigde Staten, Engeland, Australië. De « steen » van de naam wordt dan het paradoxale symbool van een permanentie — die van de naam zelf — temidden van de verspreiding van de personen.

Van deze diaspora behoudt de geschiedenis verschillende bekende dragers, vooral in de Verenigde Staten, waar de naam Dickstein zich verbond met figuren uit het publieke en intellectuele leven van de 20ste eeuw. Zonder uitspraken te vermenigvuldigen die de hier geraadpleegde archieven niet toelaten met zekerheid uit te werken, kan men zeggen dat de migratie voor de Dickstein en voor zoveel Ashkenazische families de grondleggende beproeving van de Joodse moderniteit was — die welke, door continuleiten te verbreken, elk individu noodzaakte om elders een gemeenschap en een herinnering opnieuw op te bouwen. In deze reconstructie-inspanning ligt één van de grote deugden van Israël: de trouw aan een naam en een erfenis voorbij geografische breuken.

Samuel Dickstein (12 mei 1851 – 28 september 1939) — Pools wiskundige van Joodse afkomst, geboren en gestorven in Warschau, waar een Duitse bom een einde maakte aan zijn achtentagtig jaar durend bestaan aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. Professor, oprichter van het tijdschrift Wiadomości Matematyczne (1897), medeoprichter van de Wiskundige Maatschappij van Polen en van de Wetenschappelijke Maatschappij van Warschau, wijdde hij het grootste deel van zijn energie aan het opbouwen van instellingen voor wiskundige kennis in Polen. Auteur van een baanbrekende monografie over Hoëné-Wroński (Krakau, 1896) en redacteur van de correspondentie Leibniz–Kochański (1901–1902), was hij een onvermoeibare beheerder van het Pools wetenschappelijk geheugen. Hij was ook een van de oprichters van de partij Zjednoczenie, die zich inzette voor de assimilatie van Poolse Joden. Zijn hele familie kwam om in de Shoah.

Szymon Dickstein (8 februari 1858 – 6 juli 1884), bekend als Jan Młot — Jongere broer van Samuel, socialistische activist en publicist, geboren in Warschau, gestorven in Bern in ballingschap op slechts zesentwintig jaar. Opgeleid in de natuurwetenschappen aan de Universiteit van Warschau, sloot hij zich al vroeg aan bij socialistische kringen onder leiding van Ludwik Waryński. Overtuigd popularisator, hij had het plan om Darwin en Spencer te vertalen om ze voor het grote publiek toegankelijk te maken. Zijn meesterwerk werd zelf in het Jiddisch vertaald onder de titel Fun wos ejner łebt (Londen, 1887) door Mordche ben Saul, en sloot zich aldus aan bij de taal van de Joodse arbeiders van de diaspora. Zijn geheugen inspireerde het sociale bewustzijn van zijn nichtje, geboren in 1881 [Wilczak, 2025].

Józef Maria Hoëné-Wroński (23 augustus 1776 – 9 augustus 1853) — Pools wiskundige, messianistisch filosoof en uitvinder, geboren als Hoene in Wolsztyn (Pruisisch Polen), gestorven in Neuilly-sur-Seine. Officier, vervolgens wetenschapper gevestigd in Marseille en Parijs, is hij de uitvinder van de determinant bekend als de « wronskiaan », tegenwoordig gebruikt in lineaire algebra, en auteur van een ambitieus filosofisch systeem gearticuleerd rond de vereniging van tegenstellingen. Zijn leven en werk waren het onderwerp van de grote monografie van Samuel Dickstein gepubliceerd in 1896 ; het was grotendeels dankzij dit werk dat het geheugen van Wroński werd bewaard en teruggegeven aan het intellectuele Polen.

Adam Adamandy Kochański (circa 1631 – 17 mei 1700) — Pools jezuïtisch wiskundige, geboren in Silezië, gestorven in Warschau. Bibliothecaris van koning Jan III Sobieski van Polen, voerde hij een intensieve correspondentie met Gottfried Wilhelm Leibniz, waarvan de brieven een waardevol document vormen over de circulatie van wiskundige ideeën in Centraal-Europa in de zeventiende eeuw. Samuel Dickstein publiceerde deze correspondentie in de Prace matematyczno-fizyczne (delen 12 en 13, 1901–1902), stellende hem verdient in het middelpunt van belangstelling in de geschiedenis van de wetenschappen.

Aan het einde van deze reis verschijnt de naam Dickstein als een draad die verschillende werelden verbindt: de Duitstalige en Jiddische matrix die hem heeft gevormd, de religieuze beschaving van Ashkenaz die hem zijn waarden heeft nagelaten, het geleerdde Warschau dat hem in het licht heeft gezet, en de diaspora's waarin hij zich heeft verspreid zonder verloren te gaan. De familie laat zich niet herleiden tot een enkele en aaneengesloten lignee; zij presenteert zich eerder als een sterrenbeeld, verbonden minder door gedocumenteerd bloed dan door dezelfde oriëntatie van het bestaan.

De verrijking door de nieuwe bronnen bevestigt en verdiept dit portret. Samuel Dickstein was niet alleen een stichter van tijdschriften en geleerde genootschappen: hij was, door zijn werkzaamheden op het gebied van de geschiedenis van de wiskunde, een ware bewaarder van het intellectuele geheugen. De monografie over Wroński en de uitgave van de correspondentie Leibniz–Kochański plaatsen hem in de traditie van de soferim — deze Joodse schriftgeleerden en kopisten wier roeping het was om zonder vervorming over te dragen, zonder zich toe te eigenen te bewaren, zonder zich te beroemen op te verlichten. Dat deze twee werkzaamheden betrekking hebben op Poolse figuren aan de rand van het officiële grote verhaal van de wetenschappen — een excentrieke wiskundige profeet, een jezuïet correspondent van Leibniz — is geen toeval: Dickstein had het geschoolde oog om te herkennen wat de geschiedenis vergeet, dit vermogen ontstaan zonder twijfel uit de Joodse ervaring zelf, die van een volk dat vaak naar de marges van de dominante geschiedenis werd verbannen.

Want moest men één deugd boven alle anderen noemen die deze lignee het beste zou hebben uitgedrukt, het zou zonder aarzeling de kennis in dienst van de gemeenschap zijn — deze geseculariseerde vorm van talmud Torah die, in de traditie van Israël, studie en haar overdracht als gelijk aan alle geboden beschouwt. Samuel Dickstein was de geduldige bouwer ervan: stichter van tijdschriften en geleerde genootschappen, uitgever van correspondentie, biograaf van vergeten genie's, hij maakte van kennis een institutioneel, duurzaam en deelbaar goed. Szymon Dickstein was de vurige profeet ervan: vertaler en vulgarisator, hij wilde de belangrijkste werken voor het volk toegankelijk maken, de kennis in het hart van sociale rechtvaardigheid plaatsend. De een en de ander, elk op hun manier — de oudste door instellingen en archieven, de jongste door militant spreken —, hebben deze onheuglijke Joodse overtuiging belichaamd dat het licht van kennis aan niemand toebehoort en aan iedereen verschuldigd is.

Deze deugd werd zwaar betaald. De dood van Samuel Dickstein onder de bombartementen van 1939 en de vernietiging van de zijnen tijdens de Shoah [Samuel Dickstein (mathematician) — Wikipedia] schrijven de lignee in in het grote martelarboek van het Europese judaïsme. De « steen » van hun naam blijft dan als een herinnersteen: matzeva opgericht ter nagedachtenis aan een familie die, door onderwijs, uitgeverij, vertaling, het zoeken naar rechtvaardigheid, het doen herleven van de doden uit het wetenschappelijk geheugen, volledig heeft deelgenomen aan het collectieve geheugen van Israël — dit volk dat, van zoveel dingen beroofd, zich nooit liet beroven van zijn boek.