Familie Diamant

Voordat de naam Diamant als achternaam bestond, was er de wereld die hem mogelijk maakte: het middeleeuwse Ashkenaz, deze Joodse gemeenschappen gevestigd in de dalen van de Rijn, vervolgens in Bohemen, Moravië, Polen en Hongarije. Deze wereld definieerde zichzelf allereerst niet door familienamen, maar door een intens religieus en gemeenschappelijk leven. Recent onderzoek heeft aangetoond hoezeer de dagelijkse vroomheid van de joden van Ashkenaz — mannen en vrouwen — het hele bestaan structureerde, van zonsopgang tot zonsondergang, in een dicht weefsel van gebaren, gebeden en gedeelde verplichtingen [Baumgarten, Practicing Piety in Medieval Ashkenaz, 2014].

Deze samenleving was ook een samenleving van kennis. De rabbijnse cultuur van het middeleeuwse Ashkenaz, verre van een simpele periferie van het judaïsme, ontwikkelde een juridische en exegetische gedachte van eigen rijkdom, waarin de studie van de Talmud tegelijkertijd intellectuele discipline en daad van trouw was [Kanarfogel, The Intellectual History and Rabbinic Culture of Medieval Ashkenaz, 2013]. Onderzoeken gewijd aan het religieuze leven van deze gemeenschappen hebben aangetoond hoe zij zich constitueerden als « heilige gemeenschappen », samengesmeed door de Wet, door solidariteit en door de herinnering aan de martelaren [Woolf, The Fabric of Religious Life in Medieval Ashkenaz, 2015]. Uit deze voedingsbodem — het limmoud als kardinale waarde, de studie van de tekst als levensvorm — zouden later de geleerden, drukkers en historici die de naam Diamant droegen, voorkomen.

De economie van deze joden, vaak in de verbeelding tot slechts geldlening gereduceerd, was in werkelijkheid gevarieerder: handel, ambacht, markthandel, en reeds voor sommigen, de handel in waardevolle voorwerpen. De economische geschiedenis van de joden van Europa heeft aangetoond dat hun integratie in handelscircuits al sinds de late oudheid en de vroege middeleeuwen verfijnd en aanpassingsvaardig was [Toch, The Economic History of European Jews, 2013]. De toekomstige naam Diamant wortelt aldus, symbolisch gesproken, in een oud verband met de wereld van handel en waarde.

De beslissende draai vindt plaats aan het eind van de 18e eeuw. In het Habsburgse Rijk legde keizer Joseph II, via zijn Tolerantieplement (1782) en later via een verordening van 1787, de joden in zijn staten op een vaste en erfelijke familienaam aan te nemen, in het Duits. De joden van Galicië, Bohemen, Moravië en Hongarije moesten zich toen, vaak voor een ambtenaar, een patroniem kiezen of toegewezen krijgen. De joods-Duitse vorm Diamant — de diamant, de hardste en helderste steen — past exact in deze golf van sieraadnamen die geboren waren uit administratieve dwang.

De grote referentiewoordenboeken maken het mogelijk deze naam nauwkeurig in te delen: de werkzaamheden van Alexander Beider over familienamen van joden in het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië, en die van Lars Menk over joods-Duitse namen, tonen aan dat Diamant behoort tot de laag van namen die werden aangenomen in Duitstalige landen en in Poolse en Galicische gebieden onder Oostenrijks bestuur [Woordenboeken van familienamen van joden in Oost-Europa en joods-Duitse (Beider ; Menk)]. De naam komt dus vooral voor in Oostenrijk-Hongarije, Galicië en Hongarije, met varianten — Diament in Poolse landen, Diamand, later Diamond in de Engelstalige wereld.

Men moet de menselijke betekenis van dit moment meten. Gedwongen worden een naam op te dragen was een beproeving — het teken van een staat die zijn joodse onderdanen leesbaar, controleerbaar en belastingplichtig wilde maken. Maar Diamant kiezen was voor velen ook een gebaar van waardigheid: het antwoord op dwang geven door een naam van licht. Hier observeert men, in het feit van de naamgeving zelf, een discrete vorm van bescheidenheid en veerkracht — de Wet van de Staat aanvaarden zonder afstand te doen van de schoonheid van een naam. De asjkenazische volkstraditie heeft trouwens de herinnering aan deze namen die « uit schoonheid en natuur » stammen bewaard, gekozen in de romantische geest van die tijd [Farband, Jij Asjkenaze, weet jij wat je naam betekent?].

Wat de familie Diamant bijzonder representatief maakt voor dit stichtingsmoment, is dat een van haar meest illustere leden — Paul Joseph Diamant, Weens genealoog wiens oeuvre een van de nieuwe bronnen van dit Groot Boek vormt — precies zijn leven wijdde aan het traceren van de geslachten uit deze Habsburgse wereld. Hij was zelf de directe afstammeling van Simon Michael, beroemde joodse hoffunctionaris van de 18e eeuw, een typische figuur van deze asjkenazische families van Wenen en Bohemen wiens patroniem Diamant binnenkort de documentaire identiteit zou crystalliseren.

Elke grote geslacht bezit een opvallende voorouder wiens lot die van een heel tijdperk samentrekt. Voor de Weense tak van de Diamant is deze voorouder Simon Michael, een joods hoveling (Hofjude) uit de 18de eeuw, van wie Paul Joseph Diamant zich bewust was de directe afstammeling te zijn. Deze afstamming is niet anekdotisch: zij verbindt de geslacht met een van de meest ambivalente sociale figuren van het oude Joods regime in Midden-Europa.

De Hofjude was deze financiële tussenpersoon, handelaar en leverancier aan de vorsten en vorstelijke hoven, die in ruil daarvoor uitzonderlijke privileges genoot — recht van verblijf waar andere joden waren uitgesloten, belastingvrijstelling, relatieve bescherming. Simon Michael behoorde tot deze categorie individuen wiens opmerkelijke sociale opkomst in het keizerlijke Wenen gepaard ging met structurele kwetsbaarheid: het krediet dat door de vorst werd verleend kon even snel worden ingetrokken als het was verleend. De geschiedenis van Joseph Süss Oppenheimer, berecht en in de 18de eeuw terechtgesteld, herinnert aan de uiterste broosheid van deze posities [Mintzker, The Many Deaths of Jew Suss, 2017]: rijkdom en nabijheid van de macht boden geen duurzame bescherming en konden integendeel haat aanwakkeren. Simon Michael daarentegen doorleefde zijn eeuw zonder dit tragische lot te ondergaan, en liet zijn nakomelingen een reputatie en erfgoed na die groot genoeg waren opdat Paul Joseph Diamant in de 20ste eeuw de herinnering daaraan nog met trots zou kunnen reconstrueren.

Wat opvalt in de trajectory van de Weense tak van de Diamant is juist deze overgang, over twee of drie generaties heen, van de rang van joods hoveling naar die van grondbezitter en intellectueel. Paul Joseph Diamant werd geboren in 1887 in een familie die domeinen bezat — erfenis zonder twijfel uit de verre welvaart van Simon Michael — en het waren deze landen die hij, nadat hij na de Eerste Wereldoorlog hartstochtelijk zionist was geworden, omvormde tot een trainingscentrum voor de haloutzim, de pioniers die het Joods Palestina zouden bevolken. Dit gebaar zegt veel over de waarden die deze geslacht zou dragen: de materiële welstand in dienst van het collectieve ideaal, eigendom als instrument van het nationaal wederoplevingsproject in plaats van als doel op zich.

De nageslacht van Simon Michael vertoont nog een ander opvallend kenmerk: zij verenigt in eenzelfde netwerk van verwantschap enkele van de meest emblematische figuren van de Europese Joodse moderniteit. Paul Joseph Diamant was inderdaad verwant zowel aan Heinrich Heine, de grote dichter van de Duitse taal die het lijden van het Asjkenazische jodendom tot in het hart van de romantische literatuur had gedragen, als aan Theodor Herzl, wiens moeder, Jeanette Johanna Diamant (geboren op 28 juli 1836, gestorven op 20 februari 1911, eerst begraven in Wenen en vervolgens overgebracht naar de Berg Herzl in Jeruzalem), precies uit deze Familie Diamant was voortgekomen. Het was dit netwerk van verwantschap, tegelijkertijd elitair en representatief voor de hoge Joodse burgerij van Wenen, dat Paul Joseph Diamant een deel van zijn leven zou besteden aan cartografering en documentering.

De XIXe-eeuwse spanningen

De XIXe eeuw is voor de joden van Centraal-Europa de eeuw van de grote scheuren. Tussen orthodoxie en hervorming, tussen trouw aan de halakha en de aantrekkingskracht van de emancipatie, werden gemeenschappen die namen droegen als Diamant doorsneden door diepe spanningen. Het onderzoek heeft aangetoond hoe in de ruimte die van Praag naar Presbourg (Bratislava) loopt, de halakhische schrijftaal zelf werd omgevormd om tegemoet te komen aan een veranderende wereld; de Hongaarse orthodoxie vormde zich gedeeltelijk als defensief antwoord op de moderniteit [Kahana, From Prague to Pressburg, 2015].

In deze wereld was de rabbijn zowel rechter als meester. De gerechtsjournaals van een rabbijn als Hayyim Gundersheim, in Frankfurt aan het einde van de XVIIIe eeuw, openen een zeldzaam venster op de manier waarop de Joodse Wet in het dagelijks leven werd toegepast — handelgeschillen, huwelijkskwesties, buurconflicten —, wat een opvatting van de halakha onthult die tegelijk veeleisend en attent op menselijke werkelijkheden was [Fram, A Window on Their World, 2012]. Het was in dit kader dat de deugd van rechtvaardigheid — tsedek — haar meest concrete uitdrukking vond: niet als abstract ideaal, maar als geduldig arbitragewerk tussen mensen.

In Hongarije, waar de naam Diamant bijzonder goed is aangetoond, stonden Joodse families in de XIXe eeuw voor het dilemma van de emancipatie: in de traditie blijven of de samenleving van de meerderheid betreden, soms ten koste van bekering. Studies over deze periode hebben de pijn van deze keuzes aangetoond, waar maatschappelijke vooruitgang vaak werd betaald met een identiteitsuiting [Entre émancipation et conversion — Histoire, économie & société, Cairn]. Veel Diamanten, zoals zoveel families, handhaafden zich in een fragiel evenwicht tussen religieuze trouw en burgerlijke integratie, lichamelijk makend die waarde van betrokkenheid bij het collectieve leven die joden aandreef om voluit aan de stad deel te nemen zonder zichzelf op te geven.

De Weense tak illustreert deze spanning goed. Jeanette Johanna Diamant, moeder van Theodor Herzl, behoorde tot een familie van de Joodse bourgeoisie van Pest die geassimileerd was in de Duitse cultuur, beschaafd en open voor letteren en kunsten. Haar zoon zou de stichter van het politieke zionisme worden — een paradoxale gebaar van een man volledig gevormd door Europese cultuur die, geconfronteerd met aanhoudend antisemitisme, besloot dat joden hun eigen staat moesten bouwen. Dat de moeder van de vader van het zionisme de naam Diamant droeg, is niet alleen een genealogische curiositeit: het is het teken dat deze familie zich bevond op het exact kruispunt van de tegenstellingen van de joodse moderniteit — tussen integratie in de cultuur van het gastland en terugkeer naar jezelf.

De naam Diamant draagt in zich, bijna letterlijk, een economische geschiedenis. In het Europa van de Habsburgers en Polen werden joden vaak geassocieerd met de handel in kostbare goederen, met financiën en de circulatie van goederen van grote waarde. Deze associatie was niet toevallig: uitgesloten van vele beroepen, investeerden zij in de interstities van de economie, inclusief de handel in wat zeldzaam en transportabel is.

Het onderzoek heeft aangetoond hoeveel deze plaats in de economie ook rustte op een « economie van het geheim »: joden, op het snijpunt van verschillende werelden, waren vaak de bewaarders en bemiddelaars van kennis, krediet en vertrouwelijke informatie tussen de 15e en 18e eeuw [Jütte, The Age of Secrecy, 2015]. De diamant — een object waarvan de waarde afhangt van de expertise van de blik, van het sorteren, van het slijpen — is een juiste metafoor voor deze competentie: weten waarde te herkennen waar anderen slechts een ruw gesteente zien. Het is precies deze deskundige blik die Paul Joseph Diamant toepaste op de genealogie: in de stoffige archieven van de kehilot, van parochiële registers en notariële archieven, wist hij filiaties te herkennen die anderen zouden hebben verwaarloosd, stellend in het ruwe materiaal van documenten de juweel van een coherente familiegeschiedenis.

Deze economische dimensie had ook zijn donkere kant, die van de « hofjood » — de Hofjude —, deze vorstelijke financier wiens opkomst in tragedie kon veranderen. De geschiedenis van Joseph Süss Oppenheimer, berecht en geëxecuteerd in de 18e eeuw, herinnert aan de uiterste kwetsbaarheid van deze posities: rijkdom en nabijheid van macht boden geen duurzame bescherming, en konden integendeel haat aantrekken [Mintzker, The Many Deaths of Jew Suss, 2017]. De figuur van Simon Michael, voorouder van de Diamants van Wenen, behoorde tot dezelfde wereld van de Hofjude — en de eerlijkheid van dit boek is dat het deze ambivalentie niet verzwijgt: het economische en sociale succes van deze families was opgebouwd in een kader van breekbare voorrechten, altijd herroepbaar, nooit gegarandeerd.

Het is aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw dat de lignée Diamant zijn meest voltooide figuur gaf vanuit het perspectief van het collectieve geheugen: Paul Joseph Diamant, geboren in Wenen in 1887 in een welgestelde familie van landeignaren, wiens persoonlijk lot op zich zelf verschillende grote transformaties van het Ashkenazi-jodendom tussen de Belle Époque en de stichting van Israël belichaamt.

Juridisch en filosofisch geschoold — hij verdedigde in 1929 aan de universiteit van Wenen een proefschrift over sigillografie en heraldiek (Sphragistik und Heraldik) —, was Paul Joseph Diamant een man van kennis in de meest klassieke zin van het woord: nauwkeurig, geleerd, gepassioneerd door het reconstrueren van afstammingslijnen op basis van tastbare documenten. Maar deze kennis was niet een doel op zich: zij stond in dienst van een bedreigd geheugen. De belangstelling van Paul Joseph Diamant voor genealogie werd gestimuleerd, volgens de bronnen die aan hem zijn gewijd, door het feit dat verschillende grote joodse persoonlijkheden aan hem verwant waren, in de eerste plaats Theodor Herzl en Heinrich Heine. Het bewustzijn dat hij tot een familiarnet behoorde dat door de geschiedenis van het Europese jodendom liep, drong hem ertoe de vertakkingen ervan methodisch in kaart te brengen.

In deze geest publiceerde hij in 1934, op het moment dat het nazisme zojuist de macht in Duitsland had overgenomen en de dreiging tegen de joden van Europa elke dag tastbaarder werd, zijn genealogische studie Theodor Herzls väterliche und mütterliche Vorfahren. Het werk verdient dat men zich erbij stilstaat. In 1934 de voorouders van vaderlijke en moederlijke zijde van Theodor Herzl nagaan, was verschillende gebaren tegelijk vollbrengen: een daad van geleerdheid eerst, gebaseerd op raadpleging van rabbijnse archieven, burgerlijke registers en familiedocumenten; een politieke daad vervolgens, aangezien het erging om aan te tonen dat de joden in de geschiedenis van Midden-Europa verankerd waren op het precieze moment dat de nazi-ideologie ernaar streefde hen eruit te rukken; een daad van kinderlijke vroomheid tenslotte, tegenover het geheugen van hem die de zionistische beweging had gesticht en wiens ideaal Paul Joseph Diamant deelde. Want deze laatste was na de Eerste Wereldoorlog een gloeieinde zionist geworden — en meer bepaald een vooraanstaand lid van de revisionistische beweging in Oostenrijk, de stroming van het zionisme die het meest standvastig de vestiging van een soevereine joodse staat in Palestina eiste.

De samenhang van zijn leven is treffend. Hetzelfde jaar dat hij zijn studie over de voorouders van Herzl publiceerde, had hij zijn erfgoedbezittingen reeds omgevormd tot een trainingscentrum voor de haloutzim — deze pioniers die, met hun eigen handen, het toekomstige joodse vaderland zouden bouwen. Dit gebaar — zijn privé-eigendom in dienst stellen van het collectieve ideaal — zegt iets essentieels over het concept dat de Diamants van economisch handelen hadden: niet als accumulatie, maar als hefboom van een historische transformatie. Daarin drukte Paul Joseph Diamant, in een radicaal ander context, dezelfde deugd van betrokkenheid in het collectieve leven uit die zijn handelaarvoorouders uit de achttiende eeuw op hun manier hadden belichaamd.

Hij publiceerde ook, in 1962, een deel van brieven van Minna Diamant (1815–1840), getiteld Ein Briefwechsel aus der Biedermeierzeit, openend aldus een zeldzaam venster op het intieme leven van een vrouw van de familie Diamant in de Biedermeier-periode — die wereld van de Weense joodse burgerij in volle vorming, tussen huiselijk terugtrekken en aspiratie naar cultuur. Hij droeg ook bij aan talrijke gespecialiseerde periodieken, stellend zijn pen in als een instrument van het Ashkenazi collectieve geheugen. Na zijn emigratie naar Palestina vestigde hij zich op een boerderij in Moẓa, dicht bij Jérusalem, waar hij zijn werk voortzette tot zijn dood in 1966 — in dezelfde stad waar Theodor Herzl rust, de man wiens oorsprong hij had nagegaan.

Aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw verschoof een deel van de Asjkenazische wereld naar politiek en emigratie. De Diamants uit Litouwen, Polen en Galicië participeerden, als zovelen, aan deze gisting. De wereld van de Litvaks — deze joden uit het voormalige Groothertogdom Litouwen, beroemd om hun talmudische rationalisme en hun dorst naar studie — vormt een van de hoogtepunten van de jodencultuuur van Oost-Europa, een erfenis die als universeel is gekwalificeerd [Plasseraud, Les Litvaks, 2008].

Uit deze wereld ontstond ook de Bund, de joods-arbeidersbeweging opgericht in 1897, die het ideaal van sociale en culturele emancipatie droeg in de taal van het volk zelf, het Jiddisch. De geschiedenis ervan is die van een collectieve inzet waar sociale rechtvaardigheid samengaat met culturele trouw [Minczeles, Histoire générale du Bund, 1995]. Dragers van de naam Diamant — zoals de historicus David Diamant, kroniekschrijver van de joods verzet en de arbeidersemigratie — schreven zich in deze lijn van inzet, makend van de herinnering aan de nederigen en de strijders een levenswerk. Hier komt de waarde van tsedek tot uiting als sociale rechtvaardigheid, en die van de zorg voor het collectieve geheugen: de geschiedenis van de stemlozen vastleggen is een manier om hen te eren.

Deze dubbele roeping — aan de ene kant zionistisch, aan de andere kant bundistisch — doorsnijdt de familie Diamant als een spiegeling van de grote verdeeldheid van het jodendom in de twintigste eeuw. Paul Joseph Diamant belichaamde de eerste pool: het revisionist-zionisme, de emigratie naar Palestina, de transformatie van zijn landen in een pioniersnest. David Diamant belichaamde de tweede: communistische en bundistische inzet, de herinnering aan joods arbeiders, het getuigenis over verzet in de getto's en kampen. Deze twee mannen zijn niet hetzelfde, en de eerlijkheid van dit boek is dat zij in hun verschil worden gepresenteerd: zij vertegenwoordigen twee verschillende, en soms tegenstrijdige, antwoorden op dezelfde vraag — hoe overleven en joods blijven in de moderne wereld.

De twintigste eeuw brak de wereld die de naam Diamant had voortgebracht. De Shoah vernietigde een enorm deel van de gemeenschappen in Galicië, Hongarije, Polen en Litouwen waar deze familienaam het meest verspreid was. Hele Diamant-families werden vermoord; anderen overleefden door ballingschap, naar Amerika waar de naam vaak Diamond werd, naar Frankrijk, naar Palestina en vervolgens Israël.

Paul Joseph Diamant daarentegen had het inzicht gehad om op tijd te vertrekken — en men kan niet nalaten te denken dat zijn genealogische activiteit hem misschien gevoeliger had gemaakt dan anderen voor de voortekenen van de ramp. Het reconstrueren van lignees is ook het meten van hun kwetsbaarheid, het begrijpen hoe gemakkelijk een naam in één generatie kan verdwijnen. Het besluit om zijn domeinen om te vormen tot trainingscentrum voor de haloutzim nog vóór de opkomst van het nazisme, en vervolgens de beslissing om naar Palestina uit te wijken, waren bewuste en voorbedachte daden van overleven, gevoed door een lucide lezing van de geschiedenis.

Deze anglicisering naar Diamond was verre van slechts een gemak; zij vertelt het verhaal van emigratie en aanpassing. Zij bezegelt ook de onbedoelde ontmoeting met de Ierse naamgenoot Ó Diamáin, zodat de naam Diamond in de Engelstalige wereld twee elkaar vreemde herinneringen bijeenvoegt zonder ze te mengen — de Ashkenazische en de Gaelische. Voor de Diamant die Diamond werden, blijft spoor houden van de Joodse oorsprong van de naam een zaak van geschiedenisplicht.

Uit deze as herleven de dingen. De nakomelingen van Diamant zetten voort, in hun nieuwe landen, wat de lignee van het beste had gedragen: toewijding aan studie, zorg voor de medemens, herinnering aan de gestorvenen. Het werk van Paul Joseph Diamant, voortgezet tot zijn dood in 1966 in Jeruzalem, belichaamt deze continuïteit: ook in ballingschap, ook gevestigd in de nieuwe Israëlische werkelijkheid, bleef hij archieven doorzoeken, publiceren in periodieke schriften, aan de levenden teruggeven wat de doden hun hadden nagelaten. In die zin is de instandhouding van de naam zelf een daad van trouw — het bewijs dat de onderneming van vernietiging niet erin slaagde zelfs de namen uit te wissen.

Jeanette Johanna Diamant (28 juli 1836 – 20 februari 1911) — Geboren in Pest in een gezin van de Duitssprekende joodse bourgeoisie, was Jeanette Johanna Diamant de moeder van Theodor Herzl, de stichter van het politieke zionisme. Als echtgenote van Jakob Herzl werd zij eerst begraven in Wenen, daarna overgebracht naar de berg Herzl in Jeruzalem, aan de zijde van haar zoon. Haar geboorte in het gezin Diamant maakt haar de meest directe genealogische verbinding tussen deze lineage en de geschiedenis van het zionisme. Paul Joseph Diamant wijdde een deel van zijn genealogische onderzoek aan haar, stellende de maternale voorouders van Theodor Herzl na via de familietak waaruit zij afkomstig was.

Simon Michael (data onbekend, actief in de achttiende eeuw) — Joods hofjude gevestigd in het Habsburgse Rijk in de achttiende eeuw, Simon Michael is de meest verre geïdentificeerde voorvader van de Weense tak der Diamants. Als handelaar en financieel makelaar aan de vorstelijke hoven behoorde hij tot die beperkte groep bevoorrechte joden die uitzonderlijke woonrechten genoten in ruil voor financiële diensten aan de vorsten. Zijn succes liet zijn nazaten een erfgoed en reputatie na die duurzaam genoeg waren opdat Paul Joseph Diamant, zijn directe afstammeling in de twintigste eeuw, er gedachtenis van bewaarde en er een ankerpunt van zijn genealogisch onderzoek van maakte.

Paul Joseph Diamant (1887–1966) — Geboren in Wenen in een gezin van landgoedeigenaren uit een lange ashkenazische bourgeoisielineage, was Paul Joseph Diamant genealoog, historicus en revisionistisch zionist. Na rechten- en filosofiestudies aan de Universiteit van Wenen, bekroond in 1929 met een proefschrift over sfragistiek en heraldiek, wijdde hij zich aan de geschiedenis der joden van Oostenrijk en aan genealogieën van joodse families. Direct afstammeling van Simon Michael, achttiende-eeuwse hofjude, en verwant aan Heinrich Heine en Theodor Herzl, publiceerde hij in 1934 de studie Theodor Herzls väterliche und mütterliche Vorfahren, waarin hij nauwgezet de vaderlijke en moederlijke afstammingen van de vader van het zionisme reconstrueerde. Na de Eerste Wereldoorlog een vurig zionist geworden, transformeerde hij zijn landgoederen in een trainingscentrum voor de pioniers haloutzim. Hij emigreerde naar Palestina, vestigde zich in Moẓa bij Jeruzalem, en zette zijn onderzoeken voort tot zijn dood, publicerend in 1962 onder meer het epistelaire deel Ein Briefwechsel aus der Biedermeierzeit (brieven van Minna Diamant, 1815–1840) alsmede talrijke artikelen in gespecialiseerde periodieken. Hij was een van de vooraanstaande leden van de revisionistische beweging in Oostenrijk.

Minna Diamant (1815–1840) — Figuur van de Weense tak der Diamants in de Biedermeier-tijd, is Minna Diamant bekend door haar correspondentie, uitgegeven en gepubliceerd door Paul Joseph Diamant in 1962onder de titel Ein Briefwechsel aus der Biedermeierzeit. Haar kort leven — zij stierf op vijfentwintigjarige leeftijd — en haar brieven bieden een venster op het intieme leven van vrouwen uit de Weense joodse bourgeoisie in de weg naar emancipatie, tussen huiselijke teruggetrokkenheid, aspiratie naar cultuur en bewustzijn van het behoren tot een wereld in transformatie. Haar gedachtenis, behouden door de uitgavebenadering van Paul Joseph Diamant, illustreert die aandacht voor vrouwelijke stemmen die dikwijls uit de familiehistoriografie zijn gewist.

David Diamant (exacte data niet vastgesteld, actief in de twintigste eeuw) — Historicus en activist, was David Diamant de kroniekschrijver van de joodse verzet en arbeidersimmigratie in Frankrijk. Ingeschreven in de bundistische en linkse traditie van het oost-europese ashkenazische jodendom, wijdde hij zijn werk aan de gedachtenis der gevechters der getto's en kampen, der immigrantenarbeiders en der naamlozen van de geschiedenis. Zijn engagement illustreert de ader van betrokkenheid bij het collectieve leven en van de zakhor toegepast op de nederigen: de geschiedenis der stemlozen schrijven is een daad van rechtvaardigheid zoveel als van gedachtenis. Zijn benadering contrasteert met die, zionistisch, van Paul Joseph Diamant, reflecterend de twee grote polen van het twintigste-eeuwse ashkenazische jodendom tegenover de vraag van emancipatie en overleven.

Wat moet worden onthouden aan het einde van deze reis over de Diamant-lignée? Ten eerste dat zij niet één is, maar meervoudig: de naam, ontstaan uit de administratieve verplichting van de Habsburgers aan het einde van de 18de eeuw, werd gedragen door handelaars uit Galicië, rabbijnen uit Hongarije, arbeiders uit Polen, geleerden, genealogen, emigranten die in Amerika Diamond werden. De verspreiding ervan is een samenvatting van de Asjkenazische geschiedenis: emancipatie, migratie, engagement, catastrofe en overleven.

De nieuwe bron die in deze editie is opgenomen — de genealogische studie uit 1934 van Paul Joseph Diamant, Theodor Herzls väterliche und mütterliche Vorfahren — verrijkt dit collectieve portret met een beslissende dimensie. Het verankert de lignée in de netwerken van de Weense joodse haute bourgeoisie, via de figuur van Jeanette Johanna Diamant, moeder van Theodor Herzl; het gaat terug tot Simon Michael, 18de-eeuwse hoveling-jood, rechtstreekse voorvader van Paul Joseph Diamant; en het onthult hoe een man uit deze familie van de wederopbouw van joodse genealogieën een levenswerk maakte, volbracht in de spoedeisendheid van de geschiedenis, op het moment dat het nazisme dreigde uit te wissen wat de archieven geduldig hadden bewaard.

Van alle deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen — rechtvaardigheid, liefdadigheid, studie, vroomheid, gemeenschappelijke betrokkenheid — is het de geheugen, de zakhor, die deze lignée boven alles het best heeft uitgedrukt. Niet toevallig: een naam van edelsteen is een naam die door de tijd gaat zonder te bederven, en de Diamants die zich tot historici, genealogen, chroniqueurs van de verzetsbeweging en bewaarders van de lignées maakten, hebben van dit herinnering een werk gemaakt. Daarin neemt de familie Diamant deel aan de oudste roeping van Israël: het volk zijn dat niet vergeet, diegenen tot wie de Schrift telkens zegt « gedenk » [Zakhor — Yerushalmi]. De diamant, die het licht in zich draagt en het teruggeeft, is daarvan het juiste embleem. En dat één van de hunnen het gelaat terugbracht aan de voorouders van de man die ervan droomde het joodse volk naar zijn land terug te brengen geeft aan dit werk een bijna symbolische dimensie: het geheugen van de oorsprong bewaren om de toekomst te verlichten, dat is misschien wel de meest exacte definitie van wat deze lignée zal hebben volbracht.