Familie Di Veroli

In het begin is er een plaats. Veroli is een antieke stad in Latium, voormalige plaats van de Herniques en vervolgens Romeinse municipe, domineerd de vallei van de Sacco. De joodse aanwezigheid in zuid- en centraal-Italië is zeer oud: Joden zijn aanwezig op Italiaans grondgebied sinds de vroegste tijden; als burgers van het Romeinse Rijk werden zij als zodanig erkend tijdens de eerste fases van de verchristelijking. Voor de periode van de 4de tot de 11de eeuw nodigen historici uit tot voorzichtigheid: men spreekt van joodse groepen eerder dan van gemeenschappen, en de betekenis van de zeldzame informatie beschikbaar voor het centrum-noorden moet zorgvuldig heroverwogen worden.

Het is in dit dunne weefsel, gemaakt van kleine aanwezigheden verspreid over de dorpen van Latium en Campanië, dat men de verre oorsprong van de familie moet situeren. De geschiedenis van de Joden van zuid-Italië, van de Romeinse tijd tot de 18de eeuw, is geduldig gereconstrueerd door Nicola Ferorelli [Nicola Ferorelli, Gli ebrei nell'Italia meridionale, ref:10], die aantoont hoe deze gemeenschappen, lange tijd bloeiend, geleidelijk werden uitgehold door vervolgingen en gedwongen bekeeringen vanaf het einde van de 15de eeuw. De bijna totale verdwijning van het judaïsme in het Zuiden, onder de Aragonese en vervolgens Spaanse overheersing, drong naar het noorden — en in het bijzonder naar Rome, pauselijk grondgebied dat meer tolerant stond tegenover een gedulde maar bepekte aanwezigheid — de families die weigerden af te zweren.

Dat de Di Veroli hun oorspronkelijke stad hebben verlaten voor Rome is geen feit gedateerd door het archief; het is een gevolgtrekking gesteund door dit goed vastgestelde historische mechanisme. De eigenzinnige trouw aan de Wet, zelfs in de ontworteling, is hier de eerste deugd die de naam zelf doet vermoeden: die van een volk dat, liever dan zijn verbond te verloochenen, met zich mee draagt, als een voetsteun voor de reis, de herinnering aan de verloren plaats.

De eerste vaste documentaire basis van deze lignage is een naslagwerk: de repertorium van familienamen van Italiaanse Joden opgesteld door Samuele Schaerf en gepubliceerd in Florence in 1925 [Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, ref:1]. Het is in deze baanbrekende catalogus dat de familienaam Di Veroli wordt geregistreerd als een Italiaanse Joodse familienaam — een inschrijving die voor de moderne geleerdheid de aangetoonde existentie van de lignage grondvest.

Schaerfs werk behoort tot een geleerde traditie die begrepen heeft dat de naam een document is. Toen de eerste getto's werden ingesteld — Rome, Venetië, en vervolgens geleidelijk de anderen — werden Joden uit veel plaatsen gedwongen er naar toe te verhuizen en werden zij genoemd naar deze plaatsen. De familienaam Di Veroli, evenals Volterra of Terracina, draagt dus het fossiele spoor van een dwang: die van opsluiting en verplaatsing, omgezet in een identiteitskenmerk.

Deze studie van namen is niet slechts een erudiet nieuwsgierigheid. Door de onomastische herinnering van Italiaanse Joodse families op schrift vast te leggen op de vooravond van de ramp, vervulde Schaerf, zonder het volledig te beseffen, een reddings­daad — een vorm van zakhor, dit gebot van herinnering dat door al het Joodse denken heenloopt. Een naam registreren is weigeren dat hij verdwijnt; het is, op de schaal van een geleerde, deelhebben aan de collectieve deugd van Israël die van overdracht het hart van haar voortbestaan heeft gemaakt.

Familiale traditie en hedendaags getuigenis komen hier samen om de Di Veroli in het Romeinse getto te verankeren. Als lid van de Joodse Gemeenschap van Rome presenteert Dino Di Veroli zich als toebehorend tot een oude familie van het getto, daterend uit de 16de eeuw; op de plaats van het voormalige getto staat vandaag de Tempio Maggiore, de Grote Synagoge, een monumentaal getuigenis van de emancipatie van de Romeinse en Italiaanse Joden.

Dit getuigenis komt precies overeen met de chronologie van het archief. Het getto van Rome werd in 1555 ingesteld: op 12 juli 1555 trok paus Paul IV, van zijn naam Giovanni Pietro Carafa, door middel van de bul Cum nimis absurdum alle aan de Romersjoden verleende rechten in en beveal hij de instelling van het getto. Een familie "sinds de 16de eeuw uit het getto" is dus letterlijk een familie die aanwezig was vanaf het begin van de opsluiting — onder deze zevenduizend zielen opeengepakt in enkele steegjes aan de Tiber.

Het leven in het getto legde nauwe solidariteitsband op, tot in huwelijksallianties. De Romeinse herinnering vermeldt zonder omhaal dat de bevolking van het getto talrijk was, maar te klein om huwelijken tussen familieleden te vermijden; in de Oudheid trouwde men ook tussen volle neven en nichten. Uit deze gedwongen endogamie ontstond een volk van uitzonderlijke continuïteit: de Romeinse Joden vormen een van de weinige gemeenschappen ter wereld wier aanwezigheid sinds de Oudheid nooit werd onderbroken. Tot de Di Veroli behoren, betekent tot deze bijzondere nusach romana behoren, tot dit Italiaanse rite dat zich onderscheidt van zowel de Sefardische als de Asjkenazische, levend gehouden in precairiteit. De deugd hier ligt niet in glans, maar in volharding: het vermogen om een gemeenschap te blijven, elkaar wederzijds in kraapte te ondersteunen, van beperking de plaats zelf van trouw te maken.

De geschiedenis van de lignage Di Veroli is niet die van een dynastie van bankiers of grote rabbijnen, maar die van het arbeidende kleine volk van de getto en haar erfgenamen. Deze sociale bescheidenheid is zelf een onderdeel van historische waarheid: historici van de economie benadrukken dat de rol van Joden in de Italiaanse economische geschiedenis, vanuit het oogpunt van ontwikkeling, fundamenteel bescheiden was, vergelijkbaar met die van christenen uit de middenklasse en volkse klassen. Ver verwijderd van de mythe van de Joodse financier, was de werkelijkheid meestal die van de marskramer, de voddenhandelaar, de kleine ambachtsman.

Deze werkelijkheid is zelfs terug te lezen in de Di Veroli van vandaag. Op de markt van San Lorenzo, in Florence, oefent een familielid het nomadische beroep uit dat eeuwenlang het beroep van de Joden van Italië was. De verzamelde getuigenis is welsprekend: de meeste voorbijgangers, en veel Italianen, zouden nooit weten dat Di Veroli joods is; alle handelaren kennen elkaar, zij zijn samen opgegroeid en steunen elkaar in handel. In deze woorden glinsterend twee verbonden deugden door: solidariteit — gemilut hasadim, de concrete hulp tussen leden van dezelfde gemeenschap — en de bescheidenheid van een identiteit die zonder vertoon wordt geleefd.

De Florentijnse vestiging verwijst trouwens naar een gemeenschap waarvan de eigenlijke geschiedenis sinds de oorsprong is gereconstrueerd [Roberto G. Salvadori, Gli ebrei di Firenze, ref:12]. Maar de ziel van de Di Veroli blijft Romeins, en Romeins is deze manier van een kraam bemannen zoals men een post bezet: met het besef dat eerlijk werk, hoe bescheiden ook, op zichzelf een vorm van waardigheid is. De Joodse traditie heeft handarbeid nooit veracht; zij heeft er integendeel een pijler van rechtschapenheid van gemaakt. Hierin zijn de marskramers Di Veroli de trouwe erfgenamen van een millenia oude ethiek.

Elk verhaal van een Italiaanse Joodse familie uit de twintigste eeuw ontmoet noodzakelijk het jaar 1938 en wat erop volgde. De fascistische rassenswetten, uitgevaardigd in 1938, wierpen een gemeenschap die in emancipatie had geloofd in de vervolging. Deze breuk is nauwkeurig gedocumenteerd door de referentiegeschiedschrijving [Michele Sarfatti, Gli ebrei nell'Italia fascista, ref:6 ; Enzo Collotti, Il fascismo e gli ebrei, ref:5 ; Marie-Anne Matard-Bonucci, L'Italia fascista e la persecuzione degli ebrei, ref:4]. De volkstelling, de uitsluiting van scholen en beroepen, de administratieve bannering troffen alle Joodse families in Italië [Fabio Isman, 1938. L'Italia razzista, ref:2].

Voor de Romeinse gemeenschap bereikte de ramp zijn hoogtepunt op 16 oktober 1943, toen de razzia in de getto meer dan duizend Joden naar deportatie naar Auschwitz leverde. Het lot van de Joden die uit Italië waren gedeporteerd, is naam voor naam vastgesteld in het monumentale Libro della memoria van Liliana Picciotto [Liliana Picciotto, Il libro della memoria, ref:8], een tellingswerk dat, net als dat van Schaerf maar in het register van rouw, aan elk slachtoffer zijn identiteit herstelt. De stemmen van degenen die deze jaren ondergingen, worden bewaard in de verzamelingen dagboeken en brieven bijeengebracht door historici [Mario Avagliano, Marco Palmieri, Gli ebrei sotto la persecuzione in Italia, ref:3].

Nauwkeurigheid gebiedt : de hier gebruikte bronnen documenteren de algemene context en het lot van de Romeinse gemeenschap waarvan de Di Veroli deel uitmaakten, zonder dat het in de huidige stand mogelijk is om de naamlijst van de leden van deze familie op te stellen die door deportatie werden getroffen. Dit voorbehoud is geen leemte in het verhaal maar de voorwaarde van zijn eerlijkheid. Wat men echter kan stellen, is dat de lignée, geworteld in het getto van Rome sinds de zestiende eeuw, stond in het hart van het doelwit aangewezen in oktober 1943. De herinnering aan deze dagen roept een kardinale deugd van de traditie van Israël op : de getuigenis — de verplichting om te zeggen wat gebeurde, opdat de moord niet bovendien vergetelheid ontvangt.

Na de storm, doorgaan. Dat de naam Di Veroli nog steeds weerklonkt in het hedendaagse joodse Rome getuigt van een continuïteit die op zichzelf al een overwinning is op de vervolgers. Deze continuïteit belichaamt zich in diverse figuren. In de sport was Giovanni Di Veroli, geboren in Rome op 11 augustus 1932 en gestorven in dezelfde stad op 1 juni 2018, een Italiaanse professioneel voetballer die voor Lazio als verdediger speelde — de loopbaan van een kind van Rome dat opgroeide in dezelfde jaren van vervolging en lang genoeg leefde om zijn gemeenschap herboren te zien.

In het gemeenschapsleven neemt overdracht een meer expliciete vorm aan. Dino Di Veroli, gids van de Grote Synagoge, maakt zich tot drager van de herinnering aan de verdwenen ghetto, en legt bezoekers uit hoe de Tempio Maggiore zich verheft op de plek zelf van de opsluiting, en transformeert zo de plaats van schande in een monument van emancipatie [Meer, interview met Dino Di Veroli]. Tot op heden wonen dicht bij de helft van de dertigduizend Joden van Italië in Rome — en onder hen blijven de Di Veroli hun plaats behouden.

Deze dubbele aanwezigheid — op het sportveld en in de synagoge, op de markt en in het geheugen — spreekt van de diepste vervulling van de lignée : betrokkenheid bij het collectieve leven. Gids zijn, winkelier zijn die zijn soortgenoten ondersteunt, aan de voorbijgaande vreemdeling de geschiedenis van een heilige plaats overbrengen: zoveel discrete manieren om eer aan te doen aan wat de traditie klal Israël noemt, de gemeenschap van Israël als levend lichaam dat elke generatie de taak heeft voort te zetten.

Wat moet men onthouden, op het einde van deze route, van de Di Veroli-familie? Een familie zonder beroemde rabbijnse dynastie, zonder schitterende fortuin, zonder naam gegraveerd in de grote verdragen van het joodse denken. En toch een exemplarische lignée — precies door wat zij niet heeft van uitzonderlijks. Ontstaan, naar alle waarschijnlijkheid, uit de ontworteling van een kleine stad in het Latium, genoteerd door geleerden reeds in 1925, geworteld in de getto van Rome sinds de 16e eeuw, beproefd door de vervolging van de 20e, en nog steeds levend vandaag in de Eeuwige Stad: zij is het getrouwe portret van het Italiaanse judaïsme zelf, in zijn hardnekkige duur.

Onder alle deugden is het de volharding in trouw — het vermogen om te blijven, door te geven, een gemeenschap bijeen te houden door opsluiting, kramerij, razzia en wedergeboorte — dat de Di Veroli-lignée het best heeft uitgedrukt. Niet de schittering van de geleerde of de macht van de vorst, maar de nederige taaiheid van het kleine volk dat, generatie na generatie, heeft geweigerd te verdwijnen. Daarin nemen de Di Veroli volledig deel aan de grote collectieve deugd van Israël: die van geheugen tot kracht maken en continuïteit tot daad van geloof. Hun naam, die in wezen slechts de herinnering aan een stad is, is het monument van een trouw geworden. Zakhor — herinner u: dat is hun erfenis, en dat is hun grootheid.