Familie Di Porto

Het eerste volkomen geverifieerde feit betreffende de lineage Di Porto is het bestaan van zijn naam in het corpus van Italiaans-Joodse familienamen. Samuel Schaerf, in zijn referentiewerk I cognomi degli ebrei d'Italia gepubliceerd in Florence in 1925, inventariseert en classificeert de Joodse familienamen van het Schiereiland, en biedt een van de zeldzame systematische catalogi waarmee het verschijnen van een achternaam kan worden gedateerd en gelokaliseerd. In dit repertorium figureren Di Porto onder de namen die zijn gevormd op basis van een plaatsaanduiding.

De vorming van een Joodse achternaam in Italië gehoorzaamde aan logica's die door onderzoek goed zijn geïdentificeerd. In het hart van de Italiaans-Joodse cultuur van de Renaissance, beschreven door Robert Bonfil, leefden gemeenschappen in een vruchtbare spanning tussen integratie in de omringende samenleving en trouw aan de Wet, en de namen die zij droegen weerspiegelen deze dubbele verbondenheid [Bonfil, 1994]. De naam Di Porto — « van de Haven » — behoort tot een categorie waarin het Italiaanse locatieve di (« van ») voorafgaat aan een toponiemen. Een dergelijke constructie wijst vrijwel altijd op een herkomst: de familie die aldus werd aangeduid, was in haar gemeenschap bekend als afkomstig uit een plaats genaamd Porto, of uit een plaats waar zich een haven bevond.

Deze manier van naamgeving is niet neutraal. Zij getuigt van een discrete maar essentiële deugd van het Joodse geheugen: de trouw aan de plaats van herkomst, levend gehouden door de naam die van generatie op generatie wordt doorgegeven. Waar andere volkeren hun verplaatsingen vergeten, schrijft de Joodse nomenclatuur ze in in de familiestand van het geslacht. Deze hardnekkigheid om de herinnering aan de afkomst niet kwijt te raken sluit aan bij de roeping die Yosef Hayim Yerushalmi aan het judaïsme toewijst: die van een volk dat wordt opgedragen zich te herinneren, voor wie de zakhor — « gedenk gij » — zowel een gebod als een manier van zijn is [Yerushalmi, 1984]. Een plaatsnaam dragen betekent dat men reeds op huishoudelijk niveau deze plicht van herinnering vervult.

De meest voorkomende hypothese onder onderzoekers verbindt Di Porto met de joodse gemeenschap van Rome, de oudste van de westerse diaspora. Deze lezing steunt op een nauwkeurig geografisch feit: Rome bezat, aan de monding van de Tiber, een havencomplex — de antieke havens van Ostië en Portus, waarvan deze laatste haar naam gaf aan de plaats en het bisdom Porto. Een Jood afkomstig uit deze streek, of wiens familie daar activiteiten had uitgeoefend gerelateerd aan de rivier en de rivierhandel, zou natuurlijk zijn aangeduid als « die van de Haven ».

Deze hypothese sluit aan bij wat bekend is over de joodse bevolking van Rome. Vanaf 1555 opgesloten in de getto ingesteld bij de pauselijke bul Cum nimis absurdum van paus Paulus IV, ontwikkelde de joodse gemeenschap van Rome een dicht nomenclatuursysteem van toponymische achternamen — Di Castro, Di Segni, Di Nepi, Di Veroli, Di Porto — waarvan elk naar een stad of plaats in Latium en omgeving verwees waarvan de families naar de hoofdstad toe waren gestroomd. In de beklemde ruimte van de getto, waar beperkte plaats gedwongen samenleven oplegde en toegestane beroepen beperkt waren tot de handel in tweedehandse kleding, geldlening en klein ambachtelijke bedrijven, diende de plaatsnaam om families van elkaar te onderscheiden.

Hier komt een waarde aan het licht die deze gemeenschap en met haar familiën als de Di Porto koesterden: deelname aan het collectieve leven en onderlinge hulp, de enige bolwerken tegen onzekerheid. Het joodse leven in de getto van Rome steunde op een strak netwerk van broederschappen — de ḥevrot — gewijd aan liefdadigheid, hulp aan zieken, uitzetgiften voor arme meisjes, begrafenis van doden. In een wereld waarin het lidmaatschap van een liefdadigheidsbeurs het dagelijks bestaan structureerde [Bonfil, 1994], bescheiden zijn deel van de gemeenschappelijke solidariteit dragen was eerder een zaak van gedeelde ethiek dan van heldendom, namelijk van de tsedaqa, de gerechtigheid gemaakt tot liefdadigheid. De Di Porto-lijn, als zij inderdaad tot deze wereld behoorde, zou daarin hebben deelgenomen van die alledaagse goedheid die meer dan welke glorie ook, de eer van de Romeinse Joden uitmaakte.

De kruising tussen traditie en archief blijft echter gedeeltelijk: geen tot op heden bekend document stelt ons in staat een aaneengesloten familieband vast te stellen die een specifieke voorouder met de haven van de Tiber verbindt. De Romeinse hypothese is aannemelijk; zij is niet bewezen.

Een tweede spoor, onzekerder van aard, nodigt uit om naar het westen te kijken, naar de Portugese stad Porto. De joodse gemeenschap van Porto was in de Middeleeuwen een van de belangrijkste van het koninkrijk ; haar geschiedenis, bestudeerd door Elvira Mea, eindigde abrupt met het beleid van gedwongen conversies en de verwijdering van de Joden uit Portugal aan het einde van de vijftiende eeuw [Mea, 1997]. Veel gezinnen die uit Iberia waren verdreven, sloegen toen de weg van ballingschap in naar de gastlanden in de Middellandse Zee — het Osmaanse Rijk, Noord-Afrika en Italië.

Italië was juist een van de grote toevluchtsoorden van deze « Portugese Natie », zoals men de Sefardische diaspora uit het Iberisch Schiereiland noemde. Livorno, vrijstad van het groothertogdom Toscane, werd vanaf het einde van de zestiende eeuw het voornaamste brandpunt van deze handelsnatie, wiens buitengewone lot Lionel Lévy heeft geschetst van Amsterdam tot Tunis [Lévy, 1999]. Een banneling uit Porto die zich in Italië vestigde, zou daar kunnen zijn aangeduid met de naam van zijn oorspronkelijke stad — en zou in de mond van zijn Italiaanse geloofsgenoten « die van Porto » worden genoemd, Di Porto.

Deze Sefardische hypothese blijft gissingachtig. Sefardische Italiaanse familienamen behouden meestal hun Iberische vorm of een herkenbare italianisering, en niets getuigt formeel van de overgang van een Portugese « de Porto » naar een Italiaanse « Di Porto ». Maar de hypothese heeft de verdienste eraan te herinneren dat er een kardinale deugd is in de Italiaanse joodse geschiedenis : de gastvrijheid tegenover de vreemdeling en de banneling. Het Italië van de vrijsteden, en Livorno allereerst, wist van de vluchteling een burger van zijn gemeenschap te maken [Lévy, 1996]. Degene die Iberia had verworpen, opvangen, hem een naam teruggeven, een synagoge, een begraafplaats, een plaats in handel en studie — het is deze grootmoedigheid tegenover de vervolgde die de joodse traditie hakhnassat orḥim noemt, de gastvrijheid voor de gast, en die aansluit bij het herhaaldelijk gebod van de Torah om de vreemdeling lief te hebben, « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte ».

Welke ook de exacte geografische oorsprong van de lignée was, haar Italiaanse verankering plaatst haar in een goed gedocumenteerde sociale geschiedenis: die van de economische situatie van de Joden op het Schiereiland tussen de 16de en 19de eeuw. Na de instelling van de getto's werden de beroepen die voor Joden toegestaan waren drastisch beperkt. Te Rome leefde de overweldigende meerderheid van de handel in gebruikte textiel — de strazzaria, de handel in lompen en tweedehandskleding —, van kredietverstrekking tegen onderpand, van rondhandel en van enkele toegestane ambachten.

Deze economie van de noodzaak was niet alleen een ondergane beperking; zij werd de plaats van een vorm van discrete uitmuntendheid. De handel in stoffen vereiste een scherp oog voor waarde, scrupuleuze eerlijkheid in een beroep waar reputatie alles voor krediet betekende, en een guildsolidariteit die de zwaksten beschermde. De Italiaans-Joodse cultuur, zoals Bonfil die heeft beschreven, scheidde economische activiteit niet van ethische eis: eerbiediging van het gegeven woord, het verbod op fraude in gewichten en maten, de bescherming van de schuldenaar kwamen rechtstreeks voort uit de halakha, de Joodse Wet toegepast op wereldse zaken [Bonfil, 1994]. De economische activiteit van families als de Di Porto, hoe bescheiden ook, paste dus in een religieuze opvatting van arbeid waarin eerlijk je brood verdienen reeds God dienen was.

Bij deze dimensie kwam het onderwijs. Zelfs in de armste lagen van het getto bleef talmudische scholing een bereikbaar ideaal: de zoon van de eenvoudigste handelaar kon door kennis een gerespecteerd man worden. Het verlichte Hebreeuwse manuscript, waarvan Giulia Tamani de bloei in Italië heeft aangetoond, getuigt van de waarde die deze gemeenschappen aan de schoonheid van het boek en de overdracht van de tekst hechtten [Tamani, 2010]. Talmudische kennis was voor de families van het getto een rijkdom die geen enig decreet kon confisqueren.

De beslissende wending in de geschiedenis van de Italiaanse Joden — en dus van elke familie met een achternaam als Di Porto — was de emancipatie. Met de Italiaanse eenmaking en de doorbraak van de Porta Pia in 1870, die een einde maakte aan de wereldlijke macht van de pausen, vielen de muren van het getto van Rome en werden Joden volledige burgers van het nieuwe koninkrijk Italië. Italiaanse Joden engageerden zich toen massaal in het nationale leven — administratie, vrije beroepen, universiteit, leger, kunsten —, met een loyaliteit en erkentelijkheid tegenover de Staat die hen had bevrijd.

Deze intrede in de moderniteit werd belefd als de vervulling van een lange geduld. Na eeuwen van vergetelheid vertaalde de generatie van de emancipatie haar dankbaarheid in maatschappelijk engagement. Hier weer manifesteert zich een joodse waarde: betrokkenheid bij het collectieve leven, niet langer alleen dat van de gemeenschap, maar dat van de gehele stad. Het hedendaagse joodse denken, bij een Léon Askénazi evenals bij Armand Abécassis, heeft benadrukt dat de roeping van Israël niet is zich uit de wereld terug te trekken maar er getuigenis van af te leggen, het recht op rechtvaardigheid in het hart van het leven van de volkeren in te brengen [Askénazi, 1999] [Abécassis, 1987]. De joodse families in Rome werden, door volledig Italiaans te worden terwijl zij trouw bleven aan hun geloof, een belichaming van deze vruchtbare spanning tussen bijzonderheid en universaliteit.

De twintigste eeuw brak deze opmars. De fascistische rassenwetten van 1938 berooofden de Italiaanse Joden van hun rechten, en de Duitse bezetting van 1943 ontketende moorddadige vervolging. De razzia op het getto van Rome, op 16 oktober 1943, rukte meer dan duizend personen los die naar Auschwitz werden gedeporteerd, waarvan er maar weinigen terugkeerden; de achternamen van het oude getto — Di Porto onder hen — staan vermeld in de registers van deze tragedie [Natanson, 1997]. De plicht de slachtoffers bij naam te noemen, hun herinnering tegen de vergetelheid te bewaren, verlengde destijds de zakhor uit de Bijbel tot een imperatief dat de levenden bindt [Yerushalmi, 1984].

Buiten Italië kon de naam Di Porto — of zijn verwante vormen — worden aangetroffen in andere centra van de mediterrane diaspora, gedragen door de bewegingen van Sefardische en Livornese gemeenschappen. De Grana, deze Joden uit Livorno gevestigd in Tunis, brachten hun Toscaanse achternamen met zich mee, weefden een netwerk dat Italië met Noord-Afrika verbond [Lévy, 1999] [Lévy, 1996]. In het westen van Algerije ontvingen de gemeenschappen van Tlemcen en Sidi Bel Abbès, waarvan de rabbijnse archieven bekend zijn, in de loop der tijd families uit zowel Italië als Spanje [Botbol, 2000] [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès].

Deze vertakkingen berusten eerder op doorgegeven mémoire dan op voortdurend archiefbewijs: zij herinneren eraan dat de mediterrane Joodse wereld een ruimte van permanente circulatie was, waar een naam van de ene kust naar de andere kon reizen naargelang vervolgingen, huwelijksallianties en handelsroutes. De Joodse filosofie, zoals Maurice-Ruben Hayoun die nauwkeurig weergeeft, is zelf tot stand gekomen in dit heen-en-weer gaan tussen de centra van de diaspora — Spanje, Provence, Italië, Noord-Afrika —, waarbij elk verbanning een gelegenheid werd voor een nieuwe bloei van het denken [Hayoun, 2023].

Wat deze verspreiding leert, is de deugd van de mobiele wortelvastheid: het vermogen van een volk om zichzelf op elke plaats te blijven, om overal opnieuw de synagoge, de school en het rabbijnse gerechtshof op te bouwen, zonder ooit noch zijn Wet noch de hoop op terugkeer op te geven. De lignée Di Porto, voor zover zij aan deze migraties deelnam, behoort tot deze geschiedenis van een trouw die geen grenzen kent.

Aan het einde van deze reis openbaart de geslacht Di Porto zich minder door de glans van illustere figuren dan door zijn obscure en hardnekkige trouw aan een wijze van Joods-zijn in de wereld. Topografische naam, geattesteerd door Schaerf in 1925, waarschijnlijk geworteld in de Joodse gemeenschap van Rome en haar haven aan de Tiber, mogelijk ook gemarkeerd door de verre herinnering aan de Portugese stad Porto en zijn Sefardische ballingschap, condenseert deze patroniem in twee lettergrepen een hele geografie van de diaspora — de verlaten plaats, de drempel die is overschreden, de haven waar men aankomt.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, is degene die deze geslacht boven alles het best heeft uitgedrukt de trouw — trouw aan de herinnering van de plaats van herkomst, ingeschreven zelfs in de naam, en trouw aan het volk waarvan men het lot deelt. Want een havenaam dragen betekent de herinnering aan een herkomst en de ervaring van een passage dragen; het betekent de vergetelheid weigeren ten gunste van zakhor. In de bescheidenheid van de ghetto, in de eerlijkheid van de handel, in de onderlinge hulp van broederschappen, in de gastvrijheid voor de balling en in de trouw aan de bevrijdende stad hebben families als de Di Porto niet met groot geluid geschiedenis gemaakt: zij hebben haar gehouden, geduldig, zoals men een belofte houdt. Het is deze bescheiden vasthoudendheid die hun bijzondere lot verbindt met de collectieve herinnering van Israël, dat volk dat van haven tot haven en van ballingschap tot ballingschap nooit is opgehouden zich te herinneren waar het vandaan kwam en te geloven waar het naartoe ging.