Familie Di Laudario

De studie van Joodse achternamen in Italië rust op een solide documentaire basis. Schaerf verzamelde, uitgaande van gemeenschapsregisters, notariële akten en volkstellingen, duizenden namen waarvan hij de typologie probeerde vast te stellen: plaatsnamen, beroepsnamen, functienamen, bijnamen, gelatin­iseerde hebraïsmes [Schaerf, 1925]. In dit landschap behoort Di Laudario tot de voor de geschiedschrijver van de vroomheid meest interessante categorie: die van namen die verband houden met een functie of een cultusvoorwerp.

De laudario is geen neutraal object. In christelijk Italië duidden zij de verzamelingen van de broederschappen van laudesi aan; maar de Italiaans-Joodse cultuur kende ook een intense productie van liturgische en poëtische handschriften — mahzorim, verzamelingen van piyyutim (liturgische gedichten), rijkelijk verluchte seder van feesten. Het onderzoek van Giulia Tamani naar versierde Hebreeuwse handschriften in Italië heeft aangetoond dat het schiereiland van de dertiende tot de zestiende eeuw een centrum van uitmuntendheid was in het kopiëren en versieren van gebedboeken [Tamani, 2010]. Dat een familienaam zich rond de verzameling van lofprijzingen heeft gekristalliseerd, zegt volop dat het gebedboek in deze wereld geen accessoire was: het was het kloppende hart van de gemeenschap, het object waaromheen de beroepen van kopiist, illuminator, zanger en binder elkaar ontmoetten.

Dus, reeds in zijn naam, is de lignage Di Laudario — op zijn minst symbolisch — verbonden met die discrete maar stichtende deugd: de zorg voor de heilige tekst. Een lofprijzing correct doorgeven, die zonder fouten kopiëren, die volgens de ritus zingen, is reeds een vorm van bescheidenheid uitoefenen ten dienste van de gemeenschap: de naam verdwijnt achter het werk dat hij dient.

Om een Italiaanse joodse familie te begrijpen, moet men de wereld die haar heeft gevormd, reconstrueren. De gemeenschappen van het schiereiland — Rome, de oudste van West-Europa, vervolgens de centra in het Midden- en Noorditali̥e, Ferrare, Mantua, Venetië, Toscane — beleefden in de Renaissance een periode van intense intellectuele en spirituele creativiteit. Robert Bonfil heeft aangetoond hoe deze gemeenschappen, vaak minderheden onder toezicht, desondanks in staat waren een dicht joods leven op te bouwen, gearticuleerd rond de synagoge, studie en een opmerkelijke doordringbaarheid voor culturele vormen uit hun omgeving [Bonfil, 1994].

In dit kader ontplooien zich verschillende grote joodse waarden die de lignée, evenals soortgelijke families, kon verlichamen. De betrokkenheid bij het collectieve leven vooreerst: de Italiaanse gemeenschap organiseerde zich in liefdadigheidsbonden (hevrot) belast met de verzorging van zieken, de uittering van arme meisjes, de waardige begrafenis van de doden. De liefdadigheid — de tsedaqah, die in het Hebreeuws allereerst gerechtigheid betekent — was niet vrijblijvend maar constitutief voor het lidmaatschap. De talmudische kennis vervolgens, onderhouden door de academies en door het nauwe dialoog met rabbijnse autoriteiten; en deze bijdrage aan joods denken die Italië wist te verbinden met filosofie, zoals Colette Sirat heeft uitgewerkt door de verspreiding van filosofische teksten in handschriften van het schiereiland na te gaan [Sirat, 1983].

Een familie waarvan de naam lof oproept, vindt van nature zijn plaats in dit weefsel: waar men de dienst zingt, waar men waakt over de boeken, waar vroomheid zich tot diensten maakt. Wij weten niet welke precieze Di Laudario's deze functies vervulden; maar de context stelt met zekerheid vast dat het in deze wereld van synagoge, studie en onderlinge hulp is dat een dergelijke naam betekenis kreeg.

Hier spreken de herinnering van de naam en het archief van de cultuur elkaar toe. Als de onomastische hypothese klopt — een naam geboren uit een verzameling lofzangen —, dan neemt de lignée deel aan een van de schoonste roepingen van Italië joods: de fabricage en instandhouding van het boek.

De Italiaanse Hebreeuwse manuscripten behoren tot de meest weelderige die ons zijn overgeleverd. Tamani heeft deze gesierde mahzorim beschreven, deze verzamelingen piyyutim waar de kalligrafie de gebed dient, getuigen van werkplaatsen waar Joodse schrijvers en verluchters samen werkten [Tamani, 2010]. Het zingen van de laude van de synagoge — de lofzangen van de grote feesten, de zemirot van de Shabbat, de selihot van de angstaanjagende dagen — vereiste alle kennis: de melodieën (nusah) kennen, de taal beheersen, de sonore herinnering van de gemeenschap aan de kinderen overbrengen.

Deze overdracht raakt een waarde die de traditie zeer hoog stelt: de trouw van het ontvangen woord. Léon Askénazi herinnerde eraan dat het jodendom zich minder als een bevroren erfgoed voortplant dan als een levend woord, herzien bij elke generatie [Askénazi, 1999]. Een familie van lofzangers, symbolisch belast met het dragen van de lofzang, illustreert wat de herinnering van Israël te danken heeft aan zijn anonieme passanten — zangers, kopiisten, schoolmeesters — zonder wie de tekst zou zijn gezwegen. Hier wordt het vermoeden aanvaard: wij verbinden een naam met een roeping. Maar de roeping zelf is historisch vastgesteld, en zij eert de lignée met een waarschijnlijk licht.

De Joodse families van Italië bleven niet onbeweeglijk. De Iberische uitzettingen aan het einde van de vijftiende eeuw, en vervolgens de herstructurering van de vrije havens, tekenden een zich verplaatsende geografie uit, waarin Italië tegelijkertijd toevlucht en kruispunt was. Livorno werd in het bijzonder in de zeventiende eeuw de grote stad van de « Portugese Joodse Natie », middelpunt van een netwerk dat Amsterdam, Tunis en het gehele Middellandse Zeegebied verbond, zoals Lionel Lévy op magistrale wijze heeft aangetoond [Lévy, 1999] [Lévy, 1996].

Het zou onvoorzichtig zijn te stellen dat de Di Laudario deze of gene routes hebben gevolgd; het archief zegt ons dat niet. Maar het lot van de Italiaanse familienamen schrijft zich in in deze circulatie. De namen reisden mee met kooplieden, rondtrekkende rabbijnen, families die verdreven waren of aangetrokken door commerciële privileges. Sommigen bereikten Noord-Afrika, waar de gemeenschappen van Algerije en Tunesië Italiaanse invloeden opnamen: werken over Tlemcen [Botbol, 2000] of de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès tonen de dichtheid van deze uitwisselingen tussen oevers aan.

In deze beweging lezen wij een andere deugd: de verhouding tot het vreemde en tot de banneling. De halakha gebiedt de ger lief te hebben, degene die van elders komt, want « gij waart vreemdelingen in het land Egypte ». De gemeenschappen-toevluchtsoorden van Italië en de Middellandse Zee maakten van dit gebod een concrete praktijk, voorzien de nieuwkomers, openen de registers, integreren de familienamen van andere oevers. Indien de lijn Di Laudario aan deze migraties deelnam — wat waarschijnlijk is zonder bewezen te zijn — kende zij van binnenuit deze toestand van ontvangen en ontvanger die de diasporale ervaring bepaalt.

Voorbij de verspreide feiten moet men noemen wat de naam zelf overbrengt. Di Laudario is een naam van lof, en lof is, in de joodse spiritualiteit, een groot daad. Het boek der Psalmen — Tehillim, « de lofzangen » — is de basis van het dagelijkse gebed ; de traktaten van joods-middeleeuwse gedachte, die Maurice-Ruben Hayoun heeft samengevat in zijn geschiedenis van de joodse filosofie, maken van de lofprijzing van God het hoogtepunt van het spiritueel leven [Hayoun, 2023].

Armand Abécassis heeft aangetoond hoeveel het jodendom het menselijk verlangen articuleert met de roep van de transcendentie, stellende van het gesproken woord — gebed, zegen, lof — de plaats zelf van het verbond [Abécassis, 1987]. Een familie wier naam het spoor van laudario draagt, belichaamt, in de orde van het symbool, deze centraliteit van het lofzingend woord : zij herinnert eraan dat, voor Israël, loven niet vleien is maar erkennen, niet onderwerpen maar antwoorden.

Deze dimensie komt samen met de grote meditatie van Yerushalmi over de joodse herinnering : het volk Israël, schrijft hij in wezen, heeft zich niet alleen gevormd door de chroniek der feiten, maar door de plicht zich te herinneren, van generatie op generatie overgedragen door het ritueel en de liturgie [Yerushalmi, 1984]. Lof is een van de eerste voertuigen van deze herinnering : men herinnert zich in het zegenen, men draagt over in het zingen. De lignage Di Laudario, hoe bescheiden haar spoor ook zij, behoort rechtens tot deze economie van herinnering — zij draagt de naam ervan.

De lineage Di Laudario bereikt ons door een korte beschrijving en een betrouwbare naamaanduiding: die van een Joodse familie uit Italië geregistreerd door Samuel Schaerf in 1925 [Schaerf, 1925]. Rond dit ankerpunt hebben we uitvinding geweigerd en gepleit voor herstel van context: de wereld van Italiaanse gemeenschappen tijdens de Renaissance en moderne tijd [Bonfil, 1994], de kunst van het liturgische boek [Tamani, 2010], mediterrane migraties [Lévy, 1999], en deze cultuur van lofprijzing die heel de spiritualiteit van Israël doorkruist [Hayoun, 2023] [Abécassis, 1987].

Van alle deugden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is het de zorg voor lofprijzing en trouw aan overdracht die deze lineage, boven alles, het best heeft uitgedrukt — niet door een geïsoleerde prestatie, maar door haar naam zelf. De naam van de laudario dragen betekent het bescheiden en immense roeping van de doorgeevers incarneren: zij die het gezang bewaren, de tekst kopiëren, het gebed doorgeven, en zo toelaten dat de herinnering van Israël niet uitdooft. In deze verdwijning van de naam achter het werk dat hij dient, sluit de familie Di Laudario zich aan bij de lange rij van anonieme dienaren van het woord, zonder welke, zoals Yerushalmi eraan herinnert, het Joodse volk zijn eigen geschiedenis niet zou hebben overleefd [Yerushalmi, 1984].