Familie Dessau

Aan de oorsprong van de familienaam ligt een echte gemeenschap. De stad Dessau, residentie van de vorsten van Anhalt, herbergde al in de vroegmoderne tijd een joodse gemeenschap wier uitstraling, gezien haar omvang, opmerkelijk was. Daar werd in 1729 Moïse Mendelssohn geboren — Moses ben Menachem de Dessau —, een belangrijke figuur van de Haskala, het joods « licht », wiens filosofisch werk trachtte de trouw aan de Wet en de uitoefening van de rede met elkaar te verzoenen. Het feit staat vast en maakt van Dessau een van de heilige plaatsen van het joodse denken in de 18de eeuw ; het werpt terugwerkend licht op wat het voor een familie betekende om de naam van deze stad te dragen : een verbondenheid met een gestructureerd centrum van studie en gemeenschappelijk leven.

Het is in deze omgeving dat de eerste van de deugden waaraan de lignée solidair is, wortel schiet : de bijdrage aan het joodse denken en de kennis. Hoewel men aan de familie Dessau in strikte zin niet de vaderschap van een bepaald filosofisch werk kan toeschrijven, schrijft de naam die zij draagt haar in in de herinnering van een plaats waar de joodse traditie een van haar grote pogingen tot artikulatie met de moderniteit heeft voortgebracht. De joodse filosofie, zoals Maurice-Ruben Hayoun ons herinnert, is precies ontstaan in deze momenten van contact tussen de talmudische erfenis en de omringende culturen [Hayoun, 2023]. De naam Dessau dragen betekende, in de asjkenazische wereld, zich beroepen op een geografie van kennis.

Het mechanisme dat de stadsnaam in een familienaam transformeerde, verdient een nauwkeurige beschrijving, want het beheerst de hele verdere geschiedenis van de lignée. In Askenazische gemeenschappen, vóór de administratieve invoering van vaste namen — laat en vaak gekoppeld aan hervormingen in de achttiende en negentiende eeuwen —, liep de identificatie via de voornaam, die van de vader, en frequent via een geografische bepaling. Een man « uit Dessau », elders gevestigd, werd natuurlijk genoemd naar zijn herkomst; zijn nakomelingen erfden het qualificatief dat tot naam werd.

Deze hypothese, zeer waarschijnlijk gezien wat we weten van Joodse naamkunde, verklaart de verspreiding van de naam buiten Anhalt. Ze sluit aan bij een algemene wet van de geschiedenis van diaspora's: de toponiemische patroniem is een kaart van verplaatsingen. We vinden het terug bij de Sefarden, waar de namen Toleda, Córdoba of een dorp in Maghreb uitspreken, zoals geïllustreerd door werkstukken over Noord-Afrikaanse gemeenschappen [Botbol, 2000]; we vinden het terug bij de Askenazim met de namen van Rijnlandse of Germaanse steden. Hier uit zich, discreet, een deugd van trouw aan de herinnering: weigeren uit te wissen waar men vandaan komt, van de naam een draagbaar monument maken. Dit is juist de benadering die Yerushalmi beschrijft als het hart van de Joodse identiteit — zich herinneren niet uit nostalgie maar uit plicht [Yerushalmi, 1984].

De meest grondvaste documentaire verankering van de lignée is Italiaans. De naam Dessau verschijnt in het repertorium van Joodse achternamen in Italië dat door Samuel Schaerf is opgesteld, I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925 [Schaerf, 1925]. Dit werk, lange tijd een referentie voor de studie van Joodse namengeving op het schiereiland, voert de namen op die door Israëlitische families in Italië werden gedragen en geeft voor veel ervan hun geografische oorsprong aan. De aanwezigheid van een duidelijk Germaanse naam in dit corpus getuigt van een nauwkeurig feit: dragers van de naam Dessau leefden in Italië en waren in het weefsel van de lokale gemeenschappen geïntegreerd.

Deze passage is niets buitengewoons. Het Italië van de Renaissance en de moderne tijd ontving Joden van alle herkomsten — autochtone italkim, Sefarden die uit Spanje waren verdreven, tedeschi uit Duitsland en Centraal-Europa. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer het Joodse Italiaanse leven in die periode een kruispunt was waar verschillende rituelen, talen en geleerde tradities elkaar ontmoetten [Bonfil, 1994]. Een familie afkomstig uit Dessau vond daar natuurlijk een plaats onder de tedeschi, terwijl zij zich geleidelijk italianiseerde. Hier spreken de traditie (de herinnering aan een Duitse oorsprong ingeschreven in de naam) en het archief (de catalogus van Schaerf) elkaar toe en bevestigen elkaar: dit is de kruising in de eigenlijke zin.

Deze inplanting in de Italiaanse Joodse samenleving getuigt van een ander voordeel: de betrokkenheid bij het collectieve leven en de wederzijdse gastvrijheid. Het Joodse Italië leefde van dit vermogen om de vreemdeling — de Jood van elders — te integreren zonder de eigenaardigheid van elk individu op te lossen. De tedesco Jood bracht zijn rite mee, zijn eigen talmodische wetenschap, zijn gebruiken; hij ontving op zijn beurt een gemeenschappelijk kader, welzijnsinstituties, studieplaatsen. De lignée Dessau, door zich daar te vestigen, neemt deel aan deze economie van het onthaal dat de Joodse traditie beschouwt als een plicht — hakhnassat orḥim, de ontvangst van de gast.

In modern-era Italian Jewish life, one lived within a civilization of the book. The peninsula was, for Judaism, one of the great centers of production and decoration of Hebrew manuscript, then of Hebrew printing. Giulia Tamani's studies on illuminated Hebrew manuscripts of Italy bear witness to the richness of this graphic and scholarly culture, where communities invested in the copying, ornamentation and preservation of sacred and secular texts [Tamani, 2010]. Colette Sirat, for her part, demonstrated how the history of medieval Jewish philosophy is first read in the materiality of manuscripts — their circulation, their annotations, their successive owners [Sirat, 1983].

One cannot assert, lacking precise documentation, that a particular Dessau was a scribe, printer or possessor of a notable library; honesty demands that this be stated. But belonging to this world was enough to situate the family within a horizon where talmudic and literary knowledge was a central and shared value. The transmission of text, study as a form of piety, respect for the sacred book: so many traits that defined Italian Jewish life and in which every family integrated into a community participated, if only by supporting study institutions. It is the virtue of studious piety, the idea that the study of Torah — talmud Torah — is worth all works.

De geschiedenis van de joden in Italië is niet te begrijpen zonder de haven van Livorno, knooppunt tussen Europa, Noord-Afrika en het Levant. De « Portugese joodse Natie » van Livorno, bestudeerd door Lionel Lévy, was vanaf het einde van de zestiende eeuw een commercieel en menselijk brug tussen Amsterdam, Tunis en het gehele Middellandse Zeegebied [Lévy, 1999] [Lévy, 1996]. Rond dit kruispunt circuleerden kooplieden, rabbijnen, hele families, in een beweging die patroniemen van de ene oever naar de andere herdistribueerde.

Een familie gevestigd in Italië was per se ingeschakeld in deze netwerken. Hier zien we economische actie als deugd aan het werk — niet het accumuleerbaarheid om zelf, maar de handel begrepen als middel voor het levensonderhoud van de gemeenschap, voor de financiering van synagogen, scholen en liefdadige instellingen (tsedaka). De Middellandse Zee-gemeenschappen, van Livorno tot Tunis, van Tlemcen tot Sidi Bel Abbès, hebben materiële solidariteit tot een pijler van hun organisatie gemaakt, zoals getuigd wordt door de Noord-Afrikaanse rabbijnse archieven en de werken van Botbol over Tlemcen [Botbol, 2000]. Ook al kan men de exacte rol van de Dessau in deze circuits niet met zekerheid reconstrueren, hun aanwezigheid in Italië bindt hen er minstens door contiguïteit aan vast, en men zou hun lot niet buiten deze Joodse Middellandse Zee van uitwisseling kunnen begrijpen.

In de 19de en 20ste eeuwen ondergingen de joden van Italië emancipatie, integratie in de Italiaanse natie, en vervolgens, plotseling, vervolging. De fascistische rasenwetten van 1938 en de Duitse bezetting vanaf 1943 stortten een gemeenschap die zich volledig Italiaans waande in deportatie. Het herinneringswerk dat notamment door Dominique Natanson werd uitgevoerd, herinnert aan de plicht elke uitgewiste naam in te schrijven in een verhaal dat hem van vergetelheid redt [Natanson, 1997]. Elke Europese joodse lignée draagt deze wond; het noemen van de Dessau van Italië, is ook hen tellen onder degenen die de geschiedenis van de 20ste eeuw heeft bedreigd.

Hier spreekt zich uit de meest ernstige en meest verheven deugd uit: de herinnering aan de doden en de weerstand tegen vernietiging door het handhaven van de naam. Het denken van Léon Askénazi evenals dat van Armand Abécassis beklemtonen dit punt — de joodse overleving berust op trouw, op het vermogen voort te gaan met ik herinner me [Askénazi, 1999] [Abécassis, 1987]. De patroniem Dessau, doorgegeven, uitgesproken, opnieuw ingeschreven, is op zichzelf een daad van deze trouw. Toch moet men hier de grenzen van het weten erkennen: de algemene bronnen bieden niet, in haar huidige staat, een gedocumenteerde individuele biografie voor deze precieze familie, en het verhaal moet stilstaan aan de drempel van wat het archief toestaat zonder dit door uitvinding te overschrijden.

De lineage Dessau laat zich lezen als een discrete parabel van de Joodse geschiedenis: een naam geboren uit een stad in Anhalt, centrum van de Haskala en vaderland van Mozes Mendelssohn; een toponiem omgezet in patroniem volgens de Asjkenazische gewoonte; een migratie naar Italië waar de naam werd vastgelegd in het repertorium van Schaerf [Schaerf, 1925]; een inbedding in de Italiaans-Joodse beschaving van het boek en de studie [Bonfil, 1994] [Tamani, 2010]; een plaats in het Joods-mediterraan handels- en solidariteitsnetwerk [Lévy, 1999]; ten slotte de beproeving door moderniteit en catastrofe.

Van alle deugden die deze geschiedenis raakt, overwint er één en geeft aan de lineage haar samenhang: de trouw aan de herinnering. Want het meest zekere, het best vastgestelde kenmerk van de familie Dessau is precies haar naam — dit fragment geografie gedragen over grenzen heen, weigerend uit te wissen, zeggende aan elke generatie waar men vandaan komt. Hierin belichaamt de familie Dessau op het nauwkeurigste wat Yerushalmi het hart van het Joodse bestaan heeft genoemd: de verplichting zich te herinneren, zakhor, omgezet in een manier van zijn en voortbestaan [Yerushalmi, 1984]. Een lineage misschien bescheiden wat het archief betreft, maar exemplarisch voor deze collectieve deugd van Israël die van een naam een monument maakt, en van herinnering een plicht.