Familie Della Rocca

De hoeksteen van alle ernstige studie over Della Rocca blijft het werk van Samuele Schaerf. In 1925 publiceerde Schaerf in Florence een boek getiteld I cognomi degli ebrei d'Italia, voorzien van een aanhangsel over de adellijke joodse families van Italië. Deze tekst werd uitgegeven door de Casa Editrice « Israel » van Florence (5685 van de hebreeuwse kalender). Het werk, bescheiden in omvang — negenentachtig pagina's — maar ambitieus in zijn opzet, inventariseert de achternamen die door joodse families op het schiereiland werden gedragen. Het getuigt door zijn zeer conception van een fundamentele waarde : de zorg voor het behoud van het collectieve geheugen van een gemeenschap, de bescherming tegen vergetelheid van het weefsel van namen waarin de continuïteit van Israël op Italiaans grondgebied leesbaar is. Deze handeling van geleerdheid, voltrokken in de rust van een Florence dat nog gespaard was gebleven voor de ergste stormen van de eeuw, was, zonder dat de auteur zich hiervan volledig bewust was, een daad van filiale vroomheid jegens een volk en zijn sporen.

De context van publicatie verdient herinnering, want zij weegt op de betekenis van de lijst zelf. Het geloof dat er een antroponymisch erfgoed exclusief joods bestond, inspireerde de wet van juli 1939, die de Italiaanse joden aan een verachtelijke schandpaal blootstelde, waardoor een soort onomastische getto ontstond. De inventaris van Schaerf, ontworpen in een geleerde en gemeenschappelijke geest, werd dus tragisch verafd veertien jaar later door de fascistische wetgeving, die daarvan een middel van raciale identificatie meende te vinden. Deze dubbelzinnigheid — aan de ene kant geleerdheid-repertorium, aan de andere kant potentieel vervolgingsinstrument — maakt integraal deel uit van de geschiedenis van de naam. Zij herinnert eraan dat geen erfgoed veilig is voor misbruik, en dat de collectieve waakzaamheid — deze actieve vorm van geheugen — zelf een deugd is die de joodse traditie eeuw na eeuw heeft gedragen.

Della Rocca verschijnt in moderne inventarisaties van Italiaans-joodse achternamen die het werk van Schaerf voortzetten. De naam staat vermeld onder de achternamen beginnend met « D » in compilaties van Italiaans-joodse onomastiek, grenzend aan verwante vormen als Dalla Torre, Della Riccia, Dell'Ariccia, Della Seta, Della Torre, Della Volta. Deze reeks is instructief : zij onthult een type vorming zeer verbreid bij de joden van Italië, namelijk namen gemaakt met de deeltje « Della/Dalla » gevolgd door een geografische referent — een torre, een seta, een volta, een rocca. Della Rocca past volledig in dit morfologische paradigma, wat zijn waarschijnlijke oorsprong veel duidelijker maakt dan enig geïsoleerd familiale legende.

Men zal ook opmerken, in hetzelfde corpus, het nevenbestaan van de vormen Rimini, Rocca, Roccas, wat een grotere onomastische familie suggereert waar het wortelelement rocca zich volgens de regio's en migratieruten declineert : eenvoudige vorm (Rocca), vorm met deeltje (Della Rocca), vorm met sefardische uitgang (Roccas). De vaststelling van deze formele verwantschap vormt één van de meest solide resultaten van de beschikbare documentatie.

Het Italiaanse woord rocca duidt een vesting, een citadel, een versterkt rotsachtig voorgebergte aan — een terugkerend element in het middeleeuwse landschap van het schiereiland. Tientallen Italiaanse plaatsen dragen deze naam of ervan afgeleid: Rocca di Papa, Roccasecca, La Rocca, en veel anderen. De familienaam Della Rocca betekent dus letterlijk « van de vesting » of « afkomstig uit de Rocca », en behoort onweerlegbaar tot de categorie van geografisch bepaalde namen. Deze interpretatie stemt overeen met wat we weten van het algemene mechanisme van de vorming van Italiaans-Joodse familienamen, aangezien geografische geslachten onder de belangrijkste wortels van Italiaans-Joodse familienamen behoren.

Deze vorm van geografische naamgeving was in Italië een dominant kenmerk van de Joodse naamkunde. Een familie die gedwongen werd een plaats te verlaten — door verdrijving, economische migratie of concentratie in een getto — nam vaak de naam van haar plaats van herkomst mee, die voor de buren op haar nieuwe woonplaats tot familienaam werd. Zo ontstonden de Recanati, de Rieti, de Rimini, de Ravenna, de Reggio — zoveel stadsnamen die familienamen werden, die men overigens terugvindt in de onmiddellijke nabijheid van Della Rocca in de naamlijsten: Recanati, Reggio, Rieti, Rietti, Rignano, Rimini. Della Rocca gehoorzaamt dezelfde logica, met dit verschil dat de verwijzing ervan niet een grote stad is maar een type plaats — de vesting — wat het onmogelijk maakt een enkele moederplaats vast te stellen.

In deze toponymische logica zit een diepe menselijke dimensie: de naam hield de herinnering aan het vertrek, de plaats die verlaten was, vaak onder dwang, levend. Een dergelijke familienaam van generatie op generatie doorgeven was ook het doorgeven van een vorm van trouw aan de oorsprong — niet verlammende nostalgie, maar actieve herinnering aan de afgelegde weg. De Joodse traditie kent deze deugd goed: de zakhor, de « herinnering », is een gebod, een bevel om nooit te laten verzinken wat de kern van het collectieve bestaan heeft gevormd. Door de naam van een plaats te dragen, namen de Della Rocca op hun manier deel aan dit geheugengebod dat zich door de geschiedenis van Israël uitstrekt, van de babylonische deportaties tot de Iberische verdrijvingen.

Dit is het punt waar de historicus moet stoppen en de grenzen van zijn wetenschap moet toegeven. Geen enige geraadpleegde gezaghebbende bron stelt ons in staat de Joodse familie Della Rocca met zekerheid aan een bepaalde rocca op Italiaans grondgebied te verbinden. De naam is te verspreid, en de betekenis ervan te algemeen, om een vaste localisering toe te staan. De toponymische hypothese is stevig in beginsel; zij blijft gissing in haar toepassing op een bepaalde plaats. Iedere genealogie die zou willen beweren dat alle Joodse Della Rocca's van een enkele citadel afstammen, zou eerder onder naoorlogse reconstructie vallen dan onder archieven.

De vergelijkende analyse van de varianten werpt licht op de diasporische dimensie van de familienaam. De gedocumenteerde coëxistentie van de vormen Rocca en Roccas naast Della Rocca nodigt uit om te denken aan een verspreiding van de stam door verschillende takken van het mediterrane jodendom. Het achtervoegsel -s van Roccas verwijst naar Iberische en Sefardische naamgeving, terwijl het deeltje Della typerend Italiaans is en de onopgesmukte vorm Rocca het meest neutraal.

Nu is de joodse naamkunde van Italië precies de plaats van een ontmoeting tussen tradities. Joodse Italiaanse familienamen vertegenwoordigen de mengeling van Askenazische, Sefardische en Italiaanse componenten van de gemeenschap. De joodse gemeenschap van Italië is in dit opzicht een van de meest bijzondere van de gehele diaspora: zij is noch zuiver Romeins, noch zuiver Iberisch, noch zuiver Rijnlands, maar al deze dingen tegelijk, in opeenvolgende lagen gestapeld sinds de Romeinse Republiek tot aan de grote verdrijvingen van de vijftiende en zestiende eeuw. Deze veelheid wordt bevestigd door de verspreiding van joden met Italiaanse cultuur, die niet alleen in het schiereiland woonden, maar ook in de Ionische eilanden en het Dodecaanees, in Saloniki, op Korfu en op Rhodos, in Turkije en in het Heilige Land. Een familienaam als Della Rocca of Roccas kon in deze context van de ene kust naar de andere reizen, zich latiniseren of sefardiseren naar gelang van de opvanggende gemeenschappen.

Deze mengeling draagt zelf een waarde in zich: de verhouding tot de vreemdeling, tot degene die van elders komt en aan de deur van de gemeenschap klopt. De Italiaanse joodse traditie, sterker door zijn eigen ouderdom, wist over het algemeen deze opeenvolgende golven op te vangen — Askenazim die voor Rijnse gewelddaden vluchtten, Sefarden die uit Spanje en Portugal waren verdreven — door hen in de structuren van de gemeenschap in te schakelen en hun, meestal, hun eigen rituelen (nusah), hun eigen liturgische praktijken en hun eigen regelementen te laten behouden. Deze ontvankelijkheidscapaciteit, deze vorm van georganiseerde en gecodificeerde gastvrijheid, is een van de best gedocumenteerde deugden van het Italiaanse jodendom van de Renaissance en de volgende eeuwen. De dragers van de naam Della Rocca, in de steden waar zij zich vestigden, maakten deel uit van dezelfde communautaire structuren die hadden geleerd plaats te maken voor de ander zonder zich daarin op te lossen.

Moderne Sefardische repertoria getuigen van deze circulatie. De naam Della Rocca staat geregistreerd onder de familienamen die gedocumenteerd zijn door oude communautaire registers met betrekking tot Nieuw-Christenen, conversos en crypto-joden (marranen), evenals Italianen en Berberen, met hun geschiedenis in Spanje, Portugal en Italië. Een register verschaft de data van begravingen in de Bethahaim Velho — de oude begraafplaats — data aangegeven volgens de Hebreeuwse kalender. Hier corresponderen traditie (de naam doorgegeven van generatie op generatie) en archief (het begrafenisregister): het is deze kruising zelf die dit hoofdstuk probeert vast te stellen, zonder echter te beweren dat alle takken een enkele genealogisch continue linie vormen.

De geschiedenis van de dragers van de joodse naam Della Rocca staat ingeschreven in het bredere kader van het Italiaanse joodse leven, gekenmerkt door millenniumouds continuïteit en gewelddadige breuken. De joodse gemeenschappen in Italië behoren tot de oudste van West-Europa, zelfs ouder dan de middeleeuwse diaspora, en hun naamgeving heeft zich in de loop van deze lange aanwezigheid opgestapeld.

Zoals de meeste Italiaanse joodse families hebben de Della Rocca waarschijnlijk de ervaring van het getto gekend, dat in meerderheid van de Italiaanse staten tussen de 16e en 18e eeuw werd ingesteld — in Venetië al in 1516, in Rome in 1555 onder Paulus IV, in Genua in 1660, om alleen de best gedocumenteerde voorbeelden te noemen. De opsluiting van het getto was weliswaar aanvankelijk geweld en vernedering, maar zij bracht ook een intensivering van het gemeenschapsleven naar zich mee. De belastingregisters, de akten van de broederschap, de besluiten van de gemeenteraad, de vrome donaties aan zorgen en onderwijs: al dit gedocumenteerde leven getuigt van een opmerkelijke collectieve betrokkenheid, van een organisatie van solidariteit die zowel voortkwam uit religieuze verplichting — de tsedaka, de distributieve gerechtigheid, vaak vertaald met « liefdadigheid » maar waarvan de exacte betekenis het recht van de arme zowel als de plicht van de rijke aanwijst — als uit praktische overleving in een begrensd en gecontroleerd gebied.

Het is waarschijnlijk dat dragers van de naam Della Rocca in deze gemeentelijke registers voorkwamen, bijdroegen aan de tsedaka van hun getto, en deelnamen aan de broederschappen voor de verzorging van zieken (bikour holim) en begraving van doden (hevra kadisha) die de Italiaanse joodse gemeenschappen met opmerkelijke standvastigheid ontwikkelden. Deze instellingen — die erop toezagen dat geen enkele jood zonder begeleiding zou sterven of volgens het ritueel begraven zou worden — waren de concrete uiting van zorg voor de ander, een waarde die in de Hebreeuwse traditie niet beperkt is tot gevoelens maar zich vertaalt in juridische verplichting en georganiseerde structuur. De historicus kan, zonder precieze naamgeving in bronnen voor de Della Rocca-lijn, slechts deze waarschijnlijke aanwezigheid inschatten in het algemene beeld, zonder haar een individueel gezicht te geven dat zij niet bezit.

De geleidelijke emancipatie in de 19e eeuw, in het kielzog van de Napoleontische hervormingen en vervolgens van de Italiaanse eenwording van het Risorgimento, transformeerde diep de toestand van de joden in Italië. De definitieve vastlegging van erfelijke familienamen, vereist door de nieuwe wettelijke regelingen, stabiliseerde benamingen die voorheen van generatie tot generatie nog konden fluctueren. Voor de Della Rocca zoals voor andere joodse families was dit administratieve moment ook een identitair moment: de naam, nu ingeschreven in het burgerlijk register, hield op een flexibele aanduiding te zijn en werd een overdraagbare erfenis, een formele verbinding tussen generaties. Verschillende leden van de Italiaanse joodse gemeenschappen namen actief deel aan het Risorgimento, en het is niet ondenkbeeldig dat dragers van de naam Della Rocca onder deze Italianen van joodse geloof waren die voor de nationale eenheid vochten — zich aldus aansluitend, in de verhouding tot oorlog voor vrijheid, bij een traditie die het judaïsme nooit heeft verworpen maar altijd omvat heeft met aandacht voor vrede (shalom) als uiteindelijk doel.

De aanwezigheid van de naam in de aanhangsel van Schaerf over Italiaanse joodse adellijke families wordt niet door geraadpleegde bronnen aangetoond en mag niet lichtvaardig worden bevestigd; wat men kan vaststellen is dat het werk inderdaad deze aanhangsel bevat, en dat men het originele tekst rechtstreeks moet raadplegen om enig voornemen van dezen aard te verifiëren. Voorzichtigheid gebiedt zich des te meer op omdat de grens tussen joodse en christelijke families met dezelfde naam poreus was.

In de twintigste eeuw deelde de naam het tragische lot van het Italiaanse jodendom onder het fascisme. De instrumentalisering van de onomastiek door de wet van juli 1939 bracht voor alle joodse dragers van een geregistreerde familienaam de bedreiging van identificatie en vervolging met zich mee. De geschiedenis van de naam Della Rocca kan niet los worden gezien van deze context, waarin de onomastiek onder de dictatuur een kwestie van overleven werd.

De tragische ironie is treffend: het werk van Schaerf, voortgesproten uit een drang van geleerde vroomheid tegenover de gemeenschappelijke traditie, kon tegen zijn eigen onderwerpen worden gebruikt. Deze perverstie van herinnering in een instrument van dood is een van de diepste wonden die de twintigste eeuw aan de Italiaans-joodse cultuur heeft toegebracht. Het herinnert eraan dat collectieve herinnering, hoe waardevol ook, nooit automatisch beschermend is: zij moet gepaard gaan met politieke waakzaamheid, met een gevoel voor gerechtigheid — din en mishpat — dat weigert dat registratie ten dienste van onderdrukking wordt gesteld.

Tegenover de rasvetten van 1938 en de deportatie die volgde op de Duitse bezetting van september 1943, voerden de Italiaanse joodse gemeenten verschillende overlevingsstrategieën uit: vlucht naar Zwitserland of naar het zuiden, verberging van identiteit, hulp van buren en priesters — en soms verraad. In deze context ontstonden solidariteitsnetwerken die joden en niet-joden verbonden in dezelfde morele weerstand tegen barbarij. Hoewel men geen specifieke daden uit deze periode aan benoemde en gedocumenteerde leden van de Della Rocca-lineage kan toewijzen, kan men stellen dat de naam behoorde tot diegenen die door de raslijsten werden bedreigd, en dat de dragers van deze familienaam, zoals hun geloofsgenoten, de beproeving van het onderduiken of de ballingschap meemaakten.

De Shoah vernietigde een belangrijk deel van de Italiaanse joodse gemeenten. Van de ongeveer vijfenveertigduizend joden die Italië in 1938 telde, stierven meer dan zevenhonderdvijftig in de kampen. Elke naam in de lijsten van Schaerf is potentieel een rouw. Het Grote Boek der Della Rocca eert, door dit donkere hoofdstuk vast te leggen, diegenen wier identiteit, gesmeed in eeuwen van traditie en gemeenschappelijk leven, ooit tot een deportatienummer werd herleid. Het is juist omdat de joodse traditie de tsedaka — de aan ieder toekomende gerechtigheid — in het hart van haar morele verplichtingen plaatst, dat de herinnering aan deze ongerechtigheid zelf een plicht is.

De hedendaagse interesse in Italiaanse Joodse familienamen heeft aanleiding gegeven tot een rijke genealogische literatuur, waar de meest rigoureuze eruditie soms naast meer avontuurlijke reconstructies staat. Della Rocca komt er regelmatig in voor, opgenomen in databases en handleidingen voor genealogen, vooral in onlinebronnen zoals Sefardische genealogie-archieven of catalogi van namen uit Italiaanse getto's.

Voor wie vandaag de dag een Della Rocca-lignée probeert te reconstrueren, dringen zich verschillende methodologische principes op. Allereerst het raadplegen van primaire bronnen: gemeentelijke registers, burgerlijke standsregisters van de vroegere getto's, grafschriften op Joodse begraafplaatsen in Italië. Vervolgens de systematische vergelijking met referentiecatalogi — Schaerf allereerst — om de naam in zijn netwerk van varianten in te passen. Ten slotte het scherpe besef dat gemeenschappelijke naam nooit gemeenschappelijk bloed impliceert: twee Della Rocca-families van de twee uiteinden van het schiereiland kunnen geen gemeenschappelijke voorouder hebben, de naam voortkomend uit dezelfde generieke rocca.

Ook moet de groeiende betekenis van digitale hulpmiddelen in dit onderzoek worden benadrukt. Online beschikbare genealogische databases maken het nu mogelijk om duizenden parochie-, gemeentelijke en burgerlijke registers te doorzoeken die gisteren nog jaren handmatige inspectie van stoffige archieven zouden hebben vereist. De digitalisering van de burgerlijke standsregisters van de vroegere getto's — Rome, Venetië, Livorno, Florence, Ferrara, Ancona — opent ongekende perspectieven voor het identificeren van daadwerkelijke dragers van de naam Della Rocca in gedateerde, geolocaliseerde akten, soms vergezeld van beroeps- of familiegegevens. Dit werk moet voor het grootste deel nog worden voltooid: het vormt het onderzoeksprogramma dat dit boek uitnodigt voort te zetten.

Deze uitnodiging is niet puur academisch. Ze is ook, op haar manier, een daad trouw aan de Joodse traditie van kennis — de overtuiging dat studie (talmud Torah, in de brede zin van elk rigoureus onderzoek naar menselijke en goddelijke zaken) zelf een vorm van aanbidding en eerbied jegens de schepping is. Een naam in een register terugvinden, betekent een voorouder weer een gezicht geven, betekent zich verzetten tegen een tweede keer de uitwissing die vervolging definitief had willen maken. Het is in deze ruimte, tussen de doorgegeven naam en het teruggevonden document, dat de authentieke geschiedenis van elke lignée zich afspeelt.

De beschikbare documentatie voor de lineage Della Rocca maakt het op dit moment van het onderzoek niet mogelijk om individuele figuren aan te duiden die voldoende gedocumenteerd zijn voor een volledige biografische notitie. De geraadpleegde bronnen — het werk van Schaerf, de onomastische compilaties, de registra van de oude Sefardische begraafplaats en genealogische databases — bevestigen de werkelijkheid van de naam als Joods familienaam uit Italië, maar bieden niet, binnen de grenzen van het momenteel beschikbare corpus, identificeerbare dragers met hun voornamen, precieze datums en individuele daden.

Deze afwezigheid is geen leegte: zij is zelf een historisch feit. Zij weerspiegelt het gemeenschappelijk lot van vele Joodse families op het schiereiland waarvan de individuele sporen zijn opgeslokt door de verwoestingen van oorlogen, de branden in de archieven, de verstrooiing van gemeenschappen en, in de twintigste eeuw, de moordadige voornemen van wie wilde uitwissen tot de namen toe.

De dragers van de naam Della Rocca in Italië (bevestigde aanwezigheid in Joodse gemeenschappen, 16e–20e eeuw, individuele datums onbekend) — De familienaam Della Rocca is gedocumenteerd als Joodse familienaam uit Italië in de catalogus van Samuele Schaerf (I cognomi degli ebrei d'Italia, Florence, 1925) en in de onomastische compilaties die eruit voortkomen. Dragers van de naam figureerden waarschijnlijk in de gemeenschappen van de getto's op het schiereiland — Rome, Venetië, Livorno, Ferrara, Ancona — tussen de 16e en 20e eeuw, participerend aan het gewone gemeenschapsleven: bijdragen aan de tsedaka, lidmaatschap van broederschappen (hevrot), handelstijvigheid, liturgische praktijken volgens het ritueel van hun thuisgemeenschap (Romeins ritueel, Venetiaans ritueel, Livornees of Sefardisch ritueel naar gelang van het geval). Hun collectieve herinnering, nog niet geduldig gemaakt door documentair onderzoek, behoort tot de gehele herinnering van de Joden van Italië.

Samuele Schaerf (geboorte- en sterfdata onbekend, actief in Florence in de eerste decennia van de twintigste eeuw) — Florentijnse Joodse geleerde, auteur van I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925 door Casa Editrice « Israel ». Hoewel Schaerf zelf geen Della Rocca was, is hij de stichtende figuur van elke studie over deze naam: het is in zijn catalogus dat de aanwezigheid van de familienaam binnen het Italiaanse judaïsme voor het eerst op systematische wijze is gedocumenteerd. Zijn werk, ontworpen in een geest van geheugenbewarig, vormt tot op heden de voornaamste primaire referentiebron voor de lineage. Het blijft onmisbaar voor iedereen die de onomastische geschiedenis van Joodse families op het schiereiland tracht na te gaan.

De naam Della Rocca blijkt zich, aan het einde van dit onderzoek, te manifesteren als een exemplarische getuige van de Italiaans-joodse onomastiek: geworteld in de aardrijkskunde van het schiereiland door zijn betekenis van "vesting", aangetoond in de referentiecatalogus van Samuele Schaerf, geïntegreerd in een familie van varianten — Rocca, Roccas — die de mediterrane en diasporische dimensie ervan onthult. De geschiedenis ervan illustreert de grote krachtknooppunten van het Italiaans jodendom: de oudheid van de aanwezigheid op het schiereiland, de toponiemische vorming van familienamen als herinnering aan verlaten plaatsen, de mengeling van Asjkenazi, Sefardisch en Italiaans, betrokkenheid bij het gemeenschapsleven van de ghetto's, en tenslotte de beproeving van moderne vervolging, toen de wet van 1939 de onomastiek in een instrument van ghetto transformeerde.

Zou men, onder al de deugden die deze lignage het best zou hebben uitgedrukt — of in elk geval het best zou hebben vertegenwoordigd in haar verhouding tot de naam en tot de geschiedenis — moeten aanwijzen, dan is het de herinnering als daad van gerechtigheid die zich opdringt. Een naam met geografische oorsprong dragen, betekent de spoor van een onder dwang verlaten plaats levendig houden; deze naam in een gemeenschapsregister inschrijven, betekent weigeren dat het geweld van de verwijdering het laatste woord heeft; deze familienaam door de generaties van de ghetto en daarna voortzetten, betekent het zakhor — het geboden herinneren — incarneren, dat in de traditie van Israël onlosmakelijk verbonden is met gerechtigheid: men herinnert zich opdat niet herhaald wordt, opdat onrecht wordt benoemd, opdat herstel wordt geëist. Daarin participeren de Della Rocca's in een deugd die het jodendom heeft gedragen van de ballingschap van Babylon tot aan de kampen van de twintigste eeuw: het vermogen om verlies in herinnering om te zetten, en herinnering om te zetten in grondslag voor een waardig en rechtvaardig leven.

De eerlijkheid van de historicus gebiedt ook af te sluiten met wat men niet weet. Geen gezaghebbende bron stelt in staat de Della Rocca-lignage aan een unieke vesting te verbinden, noch deze als continue genealogie van een geïdentificeerde voorouder te constitueren. De naam is, door zijn aard zelf, gedeeld tussen joodse en christelijke families, en zijn aanwezigheid in Schaerfs lijst getuigt slechts ervan dat hij door Italiaanse joden werd gedragen, niet dat hij hun eigendom was. Het Grote Boek der Della Rocca's blijft dus in wezen een open boek: een uitnodiging tot onderzoek van registers en grafstenen, waar de overgedragen herinnering eindelijk kan dialogeren met het archief, en waar de begraven namen, een voor een, het gezicht en lot kunnen terugvinden die hun toebehoren.