Familie Del Medigo

Het eiland Kreta, dat de Venetianen Candia noemden naar haar hoofdstad, herbergde gedurende de gehele late Middeleeuwen een van de levendigste Joodse gemeenschappen van de oostelijke Middellandse Zee. Gelegen op de wegen die Italië met het Byzantijnse en Ottomaanse Oosten verbonden, was het een kruispunt waar de romaniote, Sefardische en Italiaanse tradities elkaar kruisten. Het was daar, in de Joodse wijk van Candia, dat het huis Del Medigo wortel schoot en dat zich van generatie op generatie een reputatie van geleerheid vormde.

De traditie hecht aan de naam de herinnering aan een familie van artsen en geleerden — de achternaam zelf getuigt daarvan. Men kan, zonder de bronnen geweld aan te doen, geen continue genealogie van de eerste Del Medigo opstellen; de registers van de Candiote gemeente zijn ons slechts in fragmenten bewaard gebleven. Maar de omgeving waarin Élie Del Medigo geboren werd, was die van een insulaire, geleerdde judaïsme, waar de beheersing van het Hebreeuws, Grieks, Italiaans en filosofisch Arabisch niets uitzonderlijks was. Volgens de biografen werd Élie Delmedigo rond 1460 in Candia, op Kreta, geboren, in dit gezin waar de dubbele cultuur, joods en Greco-Latijns, eerder erfenis dan verworvenheid was.

Deze geleerdde insulairiteit was voor de lignee een school van verdraagzaamheid en openheid. In Venetiaans Kreta wonen, betekende wonen aan de grenzen van verschillende werelden en leren met de vreemdeling te spreken zonder jezelf op te geven. In deze bereidwilligheid om de gedachte van anderen — die van de Grieken, die van de Arabieren, die van de Latijnse christenen — te omarmen om deze bij het licht van de Wet te toetsen, herkent men een van de deugden die de Joodse traditie voortdurend heeft gepeinsd: de vertrouwde en kritische verhouding tot de wijsheid der volken, die ḥokhma ba-goyim die de wijzen zonder afgodij mochten verzamelen. Het huis Del Medigo zou hiervan zijn blazoen maken.

Geen enkele figuur domineert deze lineage zoals die van Elie Del Medigo (rond 1458-1493, volgens andere bronnen rond 1460-1497). Opgeleid in Candia en gevestigd in Noord-Italië, werd hij een van de diepste kenners van de filosofie van Averroes van zijn tijd, en een van de zeldzame Joden die openbaar aristotelische filosofie aan christenen onderwees.

Zijn belangrijkste werk, geschreven in het Hebreeuws, blijft verbonden met de herinnering van het joodse filosofische denken. Elie Delmedigo is bekend om zijn Beḥinat ha-dat (« Onderzoek van de Religie »), waarin hij kritiek uitoefende op de Kabbala; hij vertaalde ook enkele van de commentaren van Averroes en schreef een Latijns commentaar op de Fysica van Aristoteles. Dit kleine traktaat had een aanzienlijke nawerking: Delmedigo is vooral bekend om zijn korte traktaat Beḥinat ha-Dat (« Het Onderzoek van de Religie »), een filosofisch-religieus werk dat onder anderen Spinoza beïnvloedde, en waarin hij bepaalde sleutelvragen uit Averroes' Decisieve Verhandeling herschreef.

In de Beḥinat ha-dat stelt Del Medigo zich tot doel de respectieve domeinen van filosofische rede en geopenbaard geloof af te bakenen, stellende vragen over wat de Torah van geloven eist en wat zij aan het vrije onderzoek van het verstand overlaat. Zijn voorbehoud jegens de Kabbala — waarvan hij de oudheid en autoriteit betwijfelde — rangschikt hem onder de onverzoenlijke rationalisten; maar het is een voorbehoud voortgesproten uit zorg voor waarheid en intellectuele eerlijkheid, niet uit verachtting. Daarin geeft Del Medigo krachtig uiting aan een kardinale deugd van het joodse denken: de moed tot kritisch onderzoek in dienst van de Wet, de eis dat het geloof niet tegen illusies bestand is.

Zijn invloed reikte ver buiten de joodse kring. Het moderne onderzoek heeft de impact van zijn averroïstische onderwijs op de cultuur van de Italiaanse Renaissance gemeten: geleerde werken hebben aldus Elie del Medigo's averroïstische onderwijs en zijn rol in bepaalde bronnen van Giovanni Pico della Mirandola's Conclusiones nongentae uit 1486 bestudeerd. Elie was inderdaad de Hebreeuwse leermeester van Pico della Mirandola, deze jonge wonderkind die alle menselijke wijsheid wilde omarmen; hij vertaalde en legde hem de commentaren van Averroes uit, ontsluitende de schatten van de Arabisch-joodse filosofie. Dat de meest universele van christelijke humanisten zich wilde voegen aan de voeten van een joodse geleerde uit Candia, zegt genoeg over de plaats die Del Medigo innam in de grote dialoog der culturen. In dit onderwijs dat aan buitenlanders werd gegeven, in deze gift van kennis voorbij confessionele grenzen heen, uit de lineage de roeping van Israël uit zich te zijn, volgens het woord der profeten, een licht aangeboden aan de volkeren.

Als Candia de wieg van de lignée was, was Padua zijn tweede vaderland. De universiteit van Padua, juweel van de Republiek Venetië, had iets onwennigs in Europa: zij liet joodse studenten toe, met name in haar beroemde faculteiten van geneeskunde en filosofie. Voor een familie wier naam zelf geneeskunde verkonddigde, was dit een plaats van voorkeur.

Het is hier dat het tweede grote hoofdstuk van het huis zich ontknoot, met de figuur van Joseph Salomon. Geboren op Kreta in 1591, stamde hij af van deze illustere lignée: geboren op Kreta in een onderscheiden Sefardische familie, Delmedigo was de zoon van Rabbi Élie Delmedigo. Zijn illustere vorming toont op bewonderenswaardige wijze het genie van het huis, geheel gericht op de verbinding van traditionele kennis en nieuwe wetenschappen: na een traditionele joodse opvoeding ontvangen te hebben, werd hij op vijftienjarige leeftijd tot de universiteit van Padua toegelaten, waar hij wiskunde en astronomie onder Galilei bestudeerde.

Dit detail is kapitaal voor de geschiedenis van de ideeën: een Kretenzische rabbi, erfgenaam van een talmudische lignée, gezeten onder de toehoorders van de grootste astronoom van zijn eeuw, aan de vooravond van de wetenschappelijke revolutie. Joseph Solomon Delmedigo (1591-1655) was een rabbi, arts en polymaat van Kretenzische oorsprong; te Padua studeerde hij geneeskunde en woonde hij in 1609-1610 de astronomielessen van Galilei bij. De leerling verrried zijn meester niet: Delmedigo werd een van de allereerste verspreiders, in de Hebreeuwse taal, van de ontdekkingen van de nieuwe wetenschap.

In deze gezamenlijke trouw aan de Torah en aan de waarneming van de hemel brengt de lignée een deugd tot zijn hoogtepunt die de joodse traditie zeer hoog schat: wetenschappelijke kennis begrepen niet als rivaal van het geloof, maar als contemplatief bekijken van het werk van de Schepper. Voor een Delmedigo was het bestuderen van de sterren nog steeds een manier om de Naam heilig te maken door de orde van de wereld te doorgronden.

Het leven van Joseph Salomon Delmedigo is een roman van kennis en ballingschap. Afgestudeerd van Padua, kende hij nooit de rust van een leerstoel noch de zekerheid van een duurzaam verblijf. Zijn nieuwsgierigheid en de omstandigheden maakten hem tot een eeuwige reiziger, die de moderne wetenschappen van de ene gemeenschap naar de andere verspreidde, zoals anderen handelswaar verspreidden.

De bronnen reconstrueren deze tocht. In 1613 keerde hij naar Kreta terug om daar geneeskunde uit te oefenen, maar bleef er niet lang en hervatte zijn reizen. Zijn route voerde hem door een uitgestrekt mediterraan en oosters gebied: na een kort verblijf in Venetië doorkruiste hij het Nabije Oosten, voordat hij zich uiteindelijk vestigde. Van Candia naar Venetië, van Egypte naar Constantinopel, van Polen naar Litouwen, hij doorkruiste de sefardische, Italiaanse, Ottomaanse en Asjkenazische werelden, overal arts, overal geleerde, overal leraar.

Het was in Amsterdam, hoofdstad van het Joodse toevluchtsoord en van de Hebreeuwse boekdrukkunst, dat zijn werk zijn duurzame vorm kreeg. De nomadische polyhistor Rabbi Joseph Salomon Rofe — del Medico / Delmedigo — uit Candia (1591-1655) kwam in de zomer van 1626 naar Amsterdam en sloot vriendschap met Menasseh ben Israël. Uit deze ontmoeting werd zijn groot boek geboren.

De rondtocht van Delmedigo is niet slechts een bewogen biografie: het is een figuur van het lot van het verspreide Israël, maar ook een les. Overal waar hij kwam, bracht hij genezing aan het lichaam en licht aan de geest; hij maakte van de ballingschap niet een schipbreuk maar een missie van overdracht. In deze arts die zonder onderscheid zorgde en kennis van stad tot stad zaaide, uit de lignée twee tweelingdeugden die de traditie dierbaar zijn: de zorg voor de ander — de refuah, de geneeskunst geacht als een heilige plicht — en de vrijgevigheid van de overdracht, want wie anderen onderwijst, zeggen de wijzen, geeft hem het leven.

Het meesterwerk van Joseph Salomon Delmedigo, de Sefer Elim, verdient een eigen hoofdstuk, want het kristalliseert al wat de lignée aan nobels bezit: de universaliteit van kennis in dienst van dialoog.

Het boek verscheen in Amsterdam in 1628-1629, onder de pers van de grote Menasseh ben Israël. De ontstaan ervan is op zich al opvallend: het werk bestaat uit twaalf algemene vragen ("bronnen") en zeventig bijzondere vragen ("palmen") gesteld door de karaitische geleerde Zerah bar Nathan van Troki aan Delmedigo, alsmede diens antwoorden. Dat de rabbanische meester zich bereid verklaarde lang, geduldig en geleerd in te gaan op de vragen van een Karaitische ondervrager — een lid van die stroming die het rabbijnse jodendom lang op afstand had gehouden — getuigt van een ongewone openheid van geest. Dit is waar traditie en archief elkaar antwoorden: de herinnering aan een tolerante lignée vindt in de titel van het gedrukte boek zelf haar documentaire bevestiging.

De inhoud van de Sefer Elim ontvouwt een encyclopedie van wetenschappen. Delmedigo behandelt daarin vele onderwerpen, waaronder algebra, trigonometrie, natuurkunde, metafysica, Kabbala, astrologie, astronomie en kosmologie. Bovendien markeert het werk een mijlpaal in de geschiedenis van de Joodse wetenschappen: de Sefer Elim behandelt vraagstukken van wiskunde, natuurfilosofie en metafysica, en bevat de eerste uitleg in het Hebreeuws van de theorieën van de Poolse astronoom Copernius.

Aldus ontving de taal der Bijbel door de pen van een Delmedigo voor het eerst het copernicaanse heliocentrisme. Men weet echter wat de grenzen van deze verspreiding waren: de diepgaande analyse die Delmedigo aan de copernicaanse theorieën wijdde, bleef ongepubliceerd en is vandaag verloren gegaan, maar zijn beperkte verwijzingen in de Sefer Elim zijn desalniettemin veelzeggend. Deze schaduw — een verdwenen werk, een gedeeltelijk voorzichtige durf — maakt ook deel uit van de eerlijkheid van het verhaal: Delmedigo leefde op het keerpunt van twee tijdperken, dragend de nieuwe kennis met het zelfvertrouwen van de geleerde en de voorzichtigheid van de tradittioneman.

Het boek verleidde door zijn schoonheid evenzeer als door zijn wetenschap. De Sefer Elim wordt voorafgegaan door een fraai portret van Delmedigo, in 1628 door Ben Israël bij W. Delff naar een schilderij van W. C. Duyster besteld, en het is rijkelijk geïllustreerd. Dit gegraveerde portret, een van de eerste van een Joodse geleerde, zegt op zichzelf al welke plaats Delmedigo in de Republiek der letteren innam. In dit werk aangeboden aan een gesprekspartner uit een ander courant, in deze wil om het volledige erfgoed van de menselijke wetenschappen te delen, uit de lignée haar bijdrage aan het Joodse denken en de liefde voor de Wet uitgebreid naar de afmetingen van universele kennis.

Wat blijft er, voorbij de twee grote figuren, over van het huis Del Medigo ? Haar directe nazaten verdwijnen in de schemering van de archieven ; de gemeenschappen van Candia, Venetië en Padua waar zij straalden, hebben lang geleden de wisselvalligheden van de geschiedenis ondergaan, en de val van het Venetiaanse Kreta in handen van de Osmanen in het midden van de 17de eeuw verstrooide wat er nog restte van het eilandse jodendom. Maar het erfgoed van een geslacht wordt niet alleen gemeten aan het aantal zonen : het wordt gemeten aan de indruk die op het denken is achtergelaten.

Welnu, deze indruk was blijvend. De Beḥinat ha-dat van Élie bleef gelezen, becommentarieerd, herzien, en haar ontvangst tot Spinoza toe maakt hem tot een van de geheime schakels van de filosofische moderniteit. De Sefer Elim van Joseph Salomon bleef voor generaties joodse studenten een openstaande deur tot de exacte wetenschappen. In beide gevallen heeft het geslacht dezelfde rol gespeeld : die van een brug. Brug tussen Averroës en Pico della Mirandola ; brug tussen Galileï en de Hebreeuwse taal ; brug tussen het rabbijnisme en het karaïsme ; brug tussen het Italië van de Renaissance en het Litouwen van de yeshivot.

Men moet hier de brutaliteit en de vruchtbaarheid van deze houding meten. In een tijd waarin veel kringen zich op zichzelf terugtrokken, hielden de Del Medigo het omgekeerde betoog : dat de joodse waarheid niets hoeft te vrezen van de confrontatie met de kennis van de wereld, en dat zij daarentegen juist voordeel heeft door zichzelf beter te begrijpen. Deze stellingname droeg haar spanningen in zich — het wantrouwen van rationalisten jegens de Kabbale, de voorzichtigheid tegenover hemelvernieuwingen, de stiltes opgelegd door de autoriteiten — en het zou oneerlijk zijn deze te verzwijgen. Maar juist deze spanningen zijn de prijs van een wakkere intelligentie.

Door deze deugd te belichamen neemt het geslacht Del Medigo deel aan een onheuglijke traditie van Israël : die van de wijzen die, van Saadia de Gaon tot Maimonides, meenden dat God dienen ook betekent zijn werk verstaan, en dat onwetendheid nooit piëteit is. Het huis van Candia zal, op haar plaats en in haar tijd, een van de wachttorens van deze overtuiging zijn geweest.

Aan het einde van deze route blijkt dat de lineage Del Medigo, van alle deugden die de joodse traditie heeft gedragen, de heiligmaking van kennis het best heeft uitgedrukt — deze overtuiging dat studie, in al haar omvang, van de Talmud tot de astronomie, een voorname vorm van goddelijke dienst is en een goed dat zonder voorbehoud moet worden gedeeld.

Deze deugd declinereerde het huis van Candia in drie onafscheidelijke modi. In Elia kreeg zij het gezicht van intellectuele moed: het kritisch onderzoek durven ondernemen, met Averroës in gesprek gaan, een christelijke prins onderwijzen, het geloof meten naar de maatstaf van de rede zonder ooit de Wet te verlaten. In Joseph Salomon kreeg zij het gezicht van de gulheid van kennis: lichamen verzorgen en geesten verlichten van stad tot stad, de joodse wereld de eerste hebreeuwse stem van de nieuwe wetenschap aanbieden, geduldig antwoorden aan de vraagsteller uit een ander stromingen. En in de hele lineage kreeg zij het gezicht van openheid voor de vreemdeling, deze insulaire geaardheid, geboren in Candia en rijp geworden in Padua, om wijsheid van waar ook vandaan op te nemen om haar aan het licht van Israël te beproeven.

De naam die zij droegen — Del Medigo, « van de arts » — paste hun beter dan zij zich wellicht realiseerden. Want zij waren, in de breedste zin, geneesheren: van onwetendheid door wetenschap, van beperktheid door dialoog, van vergetelheid door het boek. En als het collectieve geheugen van Israël hun nagedachtenis bewaart, is het omdat zij, over eeuwen en continenten heen, herinneren aan deze waarheid die de traditie niet heeft opgehouden te overdenken: wie kennis verbreidt, verarmt haar niet, hij vermenigvuldigt haar, en hij wordt op zijn beurt, voor wie na hem komen, een bron van levende wateren onder de palmen van Elim.