Familie De Paz

Het uitgangspunt moet noodzakelijk de naam zelf zijn. Paz is een gemeenschappelijk Iberisch woord, betekenend « vrede », en het komt voor onder de patroniemen die Joden uit het schiereiland aannamen of toebedeeld kregen, met name in de context van de massale conversies die volgden op de vervolgingen van 1391 en de uitwissing van 1492. Veel nieuwe-christenen ontvingen bij de doop namen van deugd, devotie of omstandigheid — waaronder Paz, Paço, of Kastiliaanse en Portugese plaatsnamen. De woorddeeltje De verwijst ofwel naar een geografische oorsprong, ofwel naar een vorm van onomastische adeling die frequent voorkwam bij marraanse families die zich in de christelijke samenleving wilden mengen.

Deze dubbele herinnering — Hebreeuwse door de betekenis (shalom), Iberisch door de vorm — plaatst de familie De Paz vanaf het begin in het Sefardische drama. Het behoud of de reconstructie van een Joodse identiteit onder een christelijke naam van « vrede » zegt iets over de veerkracht van deze gemeenschappen: onder dwang behielden zij in het geheim de Wet van hun vaderen. Dit is een van de eerste deugden die het jodendom door de eeuwen heen heeft gedragen en die de geschiedenis van de naam illustreert: de trouw, doorgegeven in stilte, aan een bedreigde identiteit. Colette Sirat en de historici van het middeleeuwse Joodse denken hebben aangetoond hoeveel de Sefardische cultuur, zelfs vóór de ballingschap, een unieke synthese had geweven tussen rabbijnse kennis, filosofie en wetenschap [Sirat, 1983] — erfgoed dat families uit Iberia met zich meenamen.

De context waarin een familie als De Paz opkomt, is die van het, ruim gedocumenteerde, Portugese marrannisme. Na de gedwongen bekering van de Joden van Portugal in 1497 bleef een hele bevolking van « christenen-nieuw » in uiteenlopende mate clandestien het jodendom praktiseren, onder de permanente bewaking van de Inquisitie die in 1536 werd ingesteld. Voor velen werd vlucht de enige weg naar een open terugkeer naar het geloof van hun voorouders. Lionel Lévy heeft nauwkeurig beschreven hoe zich, uit deze vluchtelingen, de « Portugese Joodse Natie » vormde — een transnationale netwerk dat Lissabon, Antwerpen, Amsterdam, Venetië, Livorno en Noord-Afrika met elkaar verbond [Lévy, 1999].

Het is in dit kader dat de familie De Paz moet worden geplaatst, waarvan de naam zich leent voor klassieke marraanse trajecten. De terugkeer naar openlijk jodendom, eenmaal voorbij de grenzen van de inquisitoriale christenheid, was een daad die zowel religieus als existentieel was: het veronderstelde de moed om een moeizaam verworven sociale veiligheid op te geven om opnieuw aan te sluiten bij de halakha. Deze dimensie — de eisende relatie met de Joodse Wet, gekozen en niet meer alleen erfelijk — vormt een belangrijke spirituele trek van deze families. Robert Bonfil heeft aangetoond hoe Italië van de Renaissance aan deze vluchtelingen een ruimte bood waar het Joodse leven zich kon herschikken, tussen vorstelijke tolerantie en beperkingen, in een vruchtbare dialoog met de omringende cultuur [Bonfil, 1994].

Indien de naam De Paz in Italië wordt aangetroffen, is het zeer waarschijnlijk in Livorno dat men moet zoeken naar zijn meest betekenisvolle verankering. De Toscaanse stad kende, vanaf de Livornine — de octrooimachtiging verleend door de Medici in 1591 en 1593 — een uitzonderlijke ontwikkeling van haar Sefardische joodse gemeenschap. Deze edictaten waarborgen aan de marranen afkomstig uit Spanje en Portugal de vrijheid om het judaïsme openlijk uit te oefenen, amnestie voor hun verleden als conversos, en ruime commerciële voorrechten. Lionel Lévy heeft aan deze gemeenschap werken gewijd die verankerd zijn geraakt als referenties, aantonend dat zij één van de meest welvarende en meest beschaafde van de westelijke Middellandse Zee was [Lévy, 1996] [Lévy, 1999].

Livorno was een draaischijf: vrijhaven, kruispunt van handel tussen het christelijke Europa en Maghreb ottomaan, centrum van Hebreeuwse boekdrukkunst en rabbijnse kennis. De Portugese families combineerden hier economische actie — handel in koraal, textiel, specerijen — met maatschappelijk engagement, financiering van synagogen, talmudische scholen en liefdadigheidswerk (sedaqa). Het is in dit milieu dat men het best kan begrijpen wat een lignage als De Paz heeft kunnen verlichamen: de articulatie tussen commercieel succes en collectieve verantwoordelijkheid. De livornese gemeenschap praktiseerde op voorbeeldige wijze geïnstitutionaliseerde wederzijdse hulp, broederschappen van liefdadigheid zorgden voor de bruidsschat van arme meisjes, de bevrijding van gevangenen en de zorg voor zieken. Liefdadigheid was hier niet een geïsoleerd gebaar maar een sociale structuur — een van de hoogste vertalingen van het gebod van gerechtigheid (tsedeq) in het judaïsme.

De aanwezigheid van de familienaam De Paz in de inventaris van Samuel Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia (Florence, 1925), vormt het meest solide documentaire ankerpunt van dit verhaal. Schaerf inventariseerde methodisch de joodse familienamen van het schiereiland, onderscheidend hun oorsprong — autochtoon Italiaans, Ashkenazisch en Sefardisch geïmporteerd door golven van ballingschap. Het feit dat De Paz tot deze laatste groep behoorde, bevestigt de hypothese van een familie afkomstig uit de Iberische diaspora, geïntegreerd in het Italiaanse gemeenschapsleven tussen de zestiende en negentiende eeuw.

Het Joodse Italië van deze periode was geen homogene eenheid maar een mozaïek: de gemeenschappen van Venetië, Ferrara, Ancona, Rome, Florence en Livorno hadden elk hun riten, hun juridische status en hun evenwicht met de macht. Bonfil heeft benadrukt de intellectuele vitaliteit van deze wereld, waar rabbijnen, artsen, uitgevers en geleerden een Joodse cultuur in dialoog met het humanisme van de Renaissance in stand hielden [Bonfil, 1994]. De verluchte Hebreeuwse manuscripten geproduceerd of bewaard in Italië — bestudeerd door Giulia Tamani — getuigen van deze verfijning, waar de zorg voor het heilige boek zowel een vorm van vroomheid als een kunst was [Tamani, 2010]. Een familie met een Sefardische naam en gevestigd in Italië nam deel aan deze dubbele verbondenheid: erfgenaam van het Sefardisme, acteur van de Joodse Italianiteit. Het is in deze vervlechting dat de bijdrage aan het collectieve leven, de overdracht van talmudische kennis en het respect voor het boek als voertuig van de herinnering van Israël zich voltrekken.

Het netwerk van de Portugese Natie stopte niet bij Italiaanse havens: het strekte zich uit over de zuidelijke oever van de Middellandse Zee. Tunis ontving in het bijzonder een belangrijke livornese gemeenschap — de Grana —, wier continuïteit met Italiaanse en Nederlandse centra Lionel Lévy heeft gereconstrueerd [Lévy, 1999]. Sefaradische families circuleerden, handelden en allianties aangaande over beide oevers, waardoor zij een coherente diaspora weefden voorbij politieke en confessionele grenzen.

In Algerije behielden de gemeenschappen van Tlemcen en Sidi Bel Abbès een dicht rabbijns leven, respectievelijk beschreven door Eliahou-Éric Botbol en door lokale rabbijnse archieven [Botbol, 2000] [Archieven van Sidi Bel Abbès]. Hoewel men geen precieze vestiging van de familie De Paz in een bepaalde stad kan stellen, behoort haar naam tot het onomastische type dat op deze wegen circuleerde. Wat zich hier uit, is de deugd van de verhouding tot de vreemdeling en de gastheer: de sefaradische diaspora wist overal waar zij zich vestigde nuttig voor de stad te zijn terwijl zij haar Wet bewaarde, en op haar beurt armer ballingen welkom heette. De hakhnasat orḥim, de gastvrijheid verschuldigd aan de reiziger en de vluchteling, was een konstante van deze havensgemeenschappen — concrete uitdrukking van de goedheid en de zorg voor de ander die de traditie in het hart van het rechtvaardige leven plaatst.

Voorbij de archieffeiten is het belangrijk om de lignée De Paz opnieuw in te plaatsen in de lange geschiedenis van het Joodse denken, waarvan de Sefardische families bevoorrechte dragers waren. Maurice-Ruben Hayoun heeft eraan herinnerd hoezeer de Joodse filosofie, van Maimonides tot aan moderne denkers, haar wortels in de Iberische wereld had voordat zij zich via de ballingschap verspreidde [Hayoun, 2023] ; Armand Abécassis en Léon Askénazi hebben elk op hun manier aangetoond hoe deze traditie studie, ethiek en trouw aan de Wet met elkaar verbindt [Abécassis, 1987] [Askénazi, 1999].

Een familie wier naam zelf « vrede » betekent, kan niet los worden gezien van deze spirituele dimensie. In het Joodse denken is vrede — shalom — niet slechts de afwezigheid van conflict maar de volheid, de voltooiing, de naam van God zelf volgens bepaalde rabbijnse tradities. Deze naam door de generaties heen dragen, door ballingschap en wederopbouw, komt neer op het dragen van een streven : dat van verzoening en integriteit. Dit is zonder twijfel het deel van geheugen dat meer wordt overgedragen dan geschiedenis die kan worden bewezen, maar het werpt licht op de manier waarop een lignée zichzelf begrijpt. Dominique Natanson heeft aangetoond hoezeer de geheugenoverdracht in Joodse families een plicht van trouw aan de overledenen is, evenzeer als onderwijs voor de levenden [Natanson, 1997]. De naam De Paz is in dit opzicht een erfenis zowel als een identiteit.

Van Iberia's geforceerde conversies tot Italië der Medici's, van de vrije havens van Livorno tot de Maghrijnse gemeenschappen, het naam De Paz tekent de baan uit van een Sefardische lignage meegevoerd door de grote bewegingen van de joodse geschiedenis. De documentaire zekerheden zijn voorzichtig: de naam wordt door Schaerf bevestigd als joods cognome van Italië, zijn etymologie en vorm verbinden hem met de Iberische wereld, en het milieu van de Portugese Natie biedt het meest waarschijnlijke kader. Rond deze vastgestelde kern stelt de geschiedenis van de gemeenschappen — Livorno, het Italië der Renaissance, de Tunesische en Algerijnse verlengingen — ons in staat om, zonder ervan te fabuleren, de sfeer waar te nemen waarin deze familie heeft geleefd.

Van alle deugden die de traditie van Israël heeft gedragen, is het de trouw die de lignage De Paz van allemaal het best tot uitdrukking heeft gebracht: trouw aan het judaïsme behouden onder een christelijke naam in het marrano-geheim, trouw teruggevonden in de open terugkeer tot de Wet eenmaal de ballingschap voltooid, trouw ten slotte aan een aspiratie ingeschreven in de naam zelf — de vrede, shalom, volheid en verzoening. Door deze doorzettingsvermogen in te karneren, neemt de familie deel aan een deugd die de collectieve herinnering van Israël van het ene continent tot het ander heeft gedragen: die van het volk dat, verstrooid, zich nooit heeft laten uitwissen, en dat van trouw aan zijn Wet de rode draad van zijn voortbestaan heeft gemaakt. Het Grote Boek De Paz is dus niet slechts het verhaal van een familie, maar een fragment van het grote verhaal van de joodse verspreiding en standvastigheid.