Familie Dadia

De eerste hypothese die door onomastici wordt aanvaard, maakt van Dadia een naam van Aramese oorsprong. Volgens Joseph Toledano zou de familienaam de verfrancing zijn van een vorm dadia', waarvan de betekenis « vriend van de wetenschap » zou kunnen zijn [Toledano, 1999]. Deze interpretatie past in een goed vastgestelde traditie in Noord-Afrika, waar veel Joodse namen een Aramees of Hebreeuws kernmotief behouden, taal van de liturgie, de Talmoedische studie en rabbijnse acta. Het Aramees, voertuig van het Babylonisch jodendom en matrix van de Talmoed, heeft de cultuur van de Maghrébijnse gemeenschappen duurzaam doorweven, waarvan de geleerden regelmatig de formuleringen ervan gebruikten in huwelijkscontracten, responsa en gemeenschappelijke documenten [Hirschberg, 1981].

De toekenning van een waarderende betekenis — « vriend van de wetenschap » — is niets uitzonderlijks in de Joodse onomastische wereld, waar de studie van de Thora het sociale ideaal bij uitstek vormde. Namen die een relatie tot wetenschap, vroomheid of deugd uitdrukken, zijn talrijk, en weerspiegelen een samenleving waar prestige minder werd gemeten aan rijkdom dan aan geleerdheid. Men moet echter onderstrepen dat deze etymologie slechts als een geleerde veronderstelling wordt gepresenteerd en niet als een zekerheid : Toledano zelf gebruikt de voorwaardelijke wijs, en geeft aan dat de betekenis « zou kunnen » die zijn [Toledano, 1999].

Het is opvallend dat de best gedocumenteerde lid van de Dadia-lignée tot dusver juist een man is geweest die van studie en overdracht zijn levenswerk heeft gemaakt. Indien de naam inderdaad « vriend van de wetenschap » betekent, zal Joseph Dadia daarvan, op de drempel van de 21e eeuw, een opmerkelijk trouwe incarnatie zijn geweest — zonder dat dit natuurlijk als etymologisch bewijs mag gelden.

Deze methodologische voorzichtigheid is essentieel. De Noord-Afrikaanse Joodse onomastiek, zoals Abraham Laredo deze in zijn referentiewerk heeft gesystematiseerd, toont hoezeer namen door opeenvolgende Arabische, Hebreeuwse en Franse transcripties hebben kunnen vervormen, waardoor de etymologische sporen werden verward [Les Noms des Juifs du Maroc, Laredo, 1978]. Een zelfde naam kan aldus verschillende concurrerende interpretaties krijgen, zonder dat er één zich definitief doorzet. Het werk van de historicus bestaat dan niet uit het kunstmatig beslissen, maar uit het eerlijk presenteren van de aanwezige hypothesen en het evalueren van hun relatieve waarschijnlijkheid. Het feit zelf dat de naam waardig werd geacht van een artikel in de grote naslagwerken, getuigt van zijn werkelijke inzeteling in het Maghrébijnse naamlandschap [Toledano, 2003].

Naast de Aramaïsche hypothese is een tweede spoor, aanzienlijk spectaculairder, naar voren gebracht. Volgens een interpretatie die Toledano toeschrijft aan Shimon Abitbol, zou Dadia een etnische benaming zijn, dat wil zeggen een naam afgeleid van een plaats van herkomst: die van Adea, gepresenteerd als een oud joods koninkrijk gelegen op de handelsroute die de Sahara met Soedan verbond, en dat rond de 12de eeuw zou zijn vernietigd [Toledano, 1999]. Deze hypothese voert de naam in tot de verbeeldingswereld van grote tradities over verloren joodse koninkrijken in de woestijn en de Sahel.

Hier is het nodige voorzichtigheid geboden. Het motief van het joodse koninkrijk in de Sahara of Sahel behoort tot een register waarin Geheugen, legende en geschiedenis nauw verstrengeld zijn. De Noord-Afrikaanse joodse traditie heeft lang de herinnering aan gemeenschappen zeer ver in het zuiden bewaard, aan de randen van de bekende wereld, en het bestaan van gejudaïseerde stammen of joodse vorstendommen in de Sahara en Sahel heeft verhalen en speculaties gevoed. Sommige van deze tradities verwijzen naar gedeeltelijk gedocumenteerde realiteiten — aanwezigheid van joodse kooplieden op de transsaharische handelspaden, gemeenschappen van Touat, Gourara, Zuid-Marokko — terwijl anderen meer aan de stichtingsmythe [Hirschberg, 1981] toebehoren.

De transsaharische handel vormt echter een werkelijke historische achtergrond. Joodse kooplieden hebben actief deelgenomen aan de handelsuitwisselingen die het Maghreb met de rijken van West-Soedan verbonden, waarbij zij zout, stoffen, goud en slaven door de woestijn vervoerden. Deze commerciële inbedding, voor de Middeleeuwen vastgesteld, maakt in ieder geval het bestaan van joods bewoningscentra langs de handelsroutes aannemelijk [Chouraqui, 1985]. De aangegeven destructiedatum, « rond de 12de eeuw », valt overigens samen met de almohadische periode, verschrikkelijk voor de Joden en christenen van het Maghreb, gekenmerkt door vervolgingen, gedwongen conversies en de ondergang van veel gemeenschappen [Hirschberg, 1981].

Desalniettemin zou het onvoorzichtig zijn Adea als een vastgesteld historisch feit voor te stellen. Geen gemakkelijk toegankelijke directe bron bevestigt het bestaan ervan in deze vorm, en de toewijzing zelf berust op een autoritaire doorverwijzing — Toledano verwijst naar Abitbol. Wij bevinden ons hier in het register van doorgegeven Geheugen, waardig om te worden opgetekend en gerespecteerd, maar dat duidelijk moet worden onderscheiden van het gearchivieerde vastgestelde [Toledano, 1999].

Ongeacht de waarheid van zijn etymologie, past de naam Dadia in de lange geschiedenis van het Noord-Afrikaans jodendom, een van de oudste en meest aaneengesloten in de diaspora. De joodse aanwezigheid in de Maghreb gaat terug tot de Oudheid, lang voor de islam, zoals aangetoond door de werken bijeengebracht door Carol Iancu over het Noord-Afrikaans jodendom in de Oudheid en de vroege Middeleeuwen [Iancu, 1985]. Inscripties, overblijfselen van synagoges en literaire getuigenissen betuigen van gemeenschappen die al sinds de Romeinse periode waren gevestigd in de kuststeden en diep het binnenland in.

Deze ouderdom wordt versterkt door een opmerkelijk vermogen om wortels te schieten in Amazigh-milieus. André Chouraqui benadrukte de diepte van de joodse vestiging in de Amazigh-wereld, waar bepaalde stammen het jodendom zouden hebben aangenomen en waar joodse gemeenschappen taal, gewoonten en leefwijzen deelden met hun omgeving [Chouraqui, 1985]. Het is in deze context dat de tradities over de zuidelijke gemeenschappen, in de grensgebieden van de woestijn, hun betekenis krijgen, waarbij families met namen van zuidelijke of Saharaanse inslag het geheugen hiervan zouden kunnen bewaren.

Deze organische relatie tussen de Joden en de Amazigh-wereld van de Atlas en de Souss vormt precies een van de grote assen van het geheugen van de familie Dadia zoals Joseph Dadia dit reconstrueert in Regards sur l'Atlas. Als de legende van Adea onverifieerbaar is, is de werkelijkheid van een joodse vestiging in de bergachtige en voorwoestijnse grensgebieden van Zuid-Marokko volop gedocumenteerd. De familie Dadia schrijft haar meest tastbare worteling hier in.

De geschiedenis van de Noord-Afrikaanse Joden werd vervolgens gekenmerkt door grote breuken: de Arabische verovering en de instelling van de status van dhimmi, de vervolgingen der Almohaden in de twaalfde eeuw, daarna de massale aankomst van de ballingen uit Sefarad na 1492, die de demografie en cultuur van de Maghrebijnse gemeenschappen omwentelde [Yerushalmi, 1998]. Michael Abitbol, die over lange duur de relaties tussen Joden en Arabieren uiteenzet, heeft aangetoond hoezeer deze gemeenschappen hun identiteit hebben weten te handhaven ondanks de juridische onzekerheid en de politieke wisselvalligheden [Abitbol, 1999]. Het is deze structuur — gemaakt van continuïteit en breuken, van lokale worteling en mediterrane openheid — die de bakermat vormt van families als de Dadia.

Als de Dadia-lineage inderdaad de Middeleeuwse Maghreb heeft doorstaan, moet ze onvermijdelijk het lot van Joodse gemeenschappen hebben gedeeld in het aangezicht van grote beproevingen. De Almohaden-periode, waarnaar de legendarische datering van de val van Adea verwijst, was bijzonder verwoestend. Haim Z. Hirschberg heeft de strengheid van deze Berbersche dynastie beschreven die, in naam van een onverzoenlijke orthodoxie, aan Joden bekering, ballingschap of dood oplegde, wat tot de verdwijning van hele gemeenschappen en de vlucht van andere naar milder of afgelegen gebieden leidde [Hirschberg, 1981]. Het is niet onredelijk om aan te nemen dat een zuidelijk centrum, slecht beschermd en ver verwijderd van de grote centra, in deze periode had kunnen bezwijken.

De veerkracht van de overlevende gemeenschappen is echter even opvallend als hun kwetsbaarheid. Na het Almohaden-terugtij herleefde het Joodse leven zich in de steden van de Maghreb, en de Sefardische toestroom aan het einde van de 15de eeuw bracht een aanzienlijke intellectuele, economische en religieuze vernieuwing. De megorashim, ballingen uit Spanje, vermengden zich met de toshavim, autochtonen, niet zonder liturgische en sociale spanningen, maar in een wederzijdse verrijking die het Joodse leven in de Maghreb duurzaam herdefineerde [Yerushalmi, 1998]. Oude familienamen als Dadia vonden zich, mochten zij hebben overleefd, dan geïntegreerd in dit nieuwe gemeenschappelijke landschap.

André Goldenberg beschreef in zijn omvattende werk over de Joden van Noord-Afrika de verscheidenheid van familiale trajecten voortvloeiend uit deze herstructurering: sommige lineages floreerden in handel en ambachten, anderen onderscheidden zich in rabbijnse studies, nog andere bleven bescheiden, verankerd in hun thuisregio [Goldenberg, 2014]. Deze verscheidenheid verbiedt elke eenzijdige reconstructie van de geschiedenis van een naam: zonder specifieke naamgeving archieven kan de historicus slechts de familie in de grote collectieve bewegingen plaatsen die onvermijdelijk de hare moeten zijn geweest.

Tussen de legendarische herinnering van Adea en de hedendaagse documentatie, verschijnt een tussenfiguur uit de geschriften van Joseph Dadia: die van Shawil Dadia, vaderlijke voorvader wiens lot op de schaal van een enkel leven de grote interne migraties illustreert die de menselijke aardrijkskunde van Marokkaans jodendom aan het begin van de twintigste eeuw hebben herschikt.

Shawil Dadia was afkomstig uit een landelijke plaats, vermoedelijk in de Souss of de voethills van de Atlas. Zijn weg naar de toekomst voerde langs een kruispunt: zich vestigen in Casablanca, dat toen volop in aanbouw was en dat hij al regelmatig bezocht tijdens ritten op zijn ezel, of zich bij Marrakech aansluiten. Hij koos voor Marrakech. De uitgesproken reden voor deze keus, zoals Joseph Dadia die rapporteert, lag minder in economische perspectieven dan in de gemeenschapsrealiteit: in Marrakech bestonden een georganiseerde gemeenschap en verschillende synagogen; hij trof daar bekenden, vrienden en naasten aan. Deze keus zegt iets essentiëels over de manier waarop de Joden van het platteland van Marokko hun vestiging in de stad begrepen: de synagoge en de gemeenschap eerst, de economische situatie daarna. Het is een discrete maar werkelijke vorm van betrokkenheid bij het collectieve leven die, in de joodse traditie, de kehila bepaalt, de gemeenschap als gemeenschappelijk goed en overlevingsstructuur.

De tantes van vaderszijde van Joseph Dadia — Zhor en Hbiba — werpen licht op een ander aspect van de integratie van de familie in het maatschappelijk weefsel van de stad. Bekwame naaisteressen, zij bezaten elk een naaimachine en vervaardigden kleding voor de Berbers die de Place des Ferblantiers bezochten. Deze nabijheidshandel tussen joodse ambachtslieden en Muslimse en Berberse klantèle belichaamt een goed gedocumenteerde werkelijkheid van het pre-koloniale en koloniale Marokko: de economische onderlinge afhankelijkheid en de dagelijkse nabijheid, die de religieuze grenzen niet opzegden maar hun een levende textuur gaven, bestaande uit uitwisselingen en wederzijdse diensten. Het naaierwerk gehouden door vrouwen van de familie Dadia op het meest levendige plein van de mellah-souk vormt aldus een concreet getuigenis van de houding tegenover de vreemde — de goy, de arabe, de amazigh — die deze lignage heeft gekweekt niet als een leer maar als een levenspraktijk.

De moderne geschiedenis van Joodse families uit Noord-Afrika, waaronder die met namen van oude afkomst als Dadia, werd diepgaand getransformeerd door de Franse kolonisatie. Vanaf de negentiende eeuw, en vooral na het decreet Crémieux van 1870 dat de Franse burgerschap aan Joden in Algerije verleende, ondergingen de gemeenschappen een versnelling van hun integratie in de westerse moderniteit, gekenmerkt door scholing, verfrancisering van namen en sociale stijging [Laskier, 1994]. Het is zeer waarschijnlijk dat de spelling « Dadia » zich in deze periode in zijn verfranciseerde vorm heeft vastgesteld, zoals naamkundigen vermelden [Toledano, 1999].

In Marokko, dat vanaf 1912 onder Frans protectoraat stond, speelde de Alliance israélite universelle een doorslaggevende rol in de transformatie van de Marokkaanse Joodse wereld. Voor de mellah van Marrakech was de school Yeshoua Corcos een van de brandhaarden. Joseph Dadia, die er een van de leerlingen was, liet hiervan een precies getuigenis achter: hij beschrijft daarin een instituut waar de seculiere onderwijs hand in hand ging met religieuze studie, en waar Rabbi Nessim Bénisty op school lesgaf terwijl hij zijn lessen in de sla — de synagoge — voortzette. Het is in de evoking van deze schooldagen dat de titel van Joseph Dadia's eerste boek zijn bron vindt: « Na schooltijd, in de avondlucht, gaven we ons over aan eindeloze ontmoetingen rond de ronde voetbal aan de kant van de begraafplaats ». Dit beeld — de jongens van de mellah voetballend in de schemerring, tussen de synagoge en de begraafplaats, tussen het levende en het heilige — is een van de mooiste dat het geheugen van deze gemeenschap heeft voortgebracht.

Michael Laskier analyseerde in detail de transformaties van het Noord-Afrikaanse Jodendom in de twintigste eeuw, tussen modernisering, stijging van nationalismen en verzwakking van de status van minderheden [Laskier, 1994]. Deze mutaties bereidden, vaak pijnlijk, de grote vertrekken voor in de tweede helft van de eeuw. Het tragische intermezzo van de Tweede Wereldoorlog, met de toepassing van de Vichy-antijoodse wetten in Noord-Afrika, herinnerde stijf aan de wankelbaarheid van de emancipatoire winsten. Michel Abitbol documenteerde deze donkere periode waarin de Joden van Algerije, Marokko en Tunesië getroffen werden door uitsluiting en onteigening [Abitbol, 1983].

Na de oorlog, dekolonisatie en de oprichting van de Staat Israël veroorzaakten uiteindelijk de massale verspreiding van de Magrebijnse gemeenschappen naar Frankrijk, Israël, Canada en andere bestemmingen. Zoals teruggegeven in de Universele Geschiedenis der Joden onder redactie van Élie Barnavi, was dit het einde van een tweeduizendjarige aanwezigheid en het begin van een nieuwe diaspora, waarin de Magrebijnse families hun namen, rituelen en geheugen met zich meenamen [Barnavi, 1992]. De dragers van de naam Dadia bevinden zich vandaag zeer waarschijnlijk verspreid tussen deze polen, erfgenamen van een geschiedenis waarvan zij, door louter het dragen van hun familienaam, het tweeduizendjarige spoor voortzetten.

De meest gedocumenteerde figuur van de Dadia-lignage is tevens de meest recente en, paradoxaal genoeg, de meest beslissende voor het voortbestaan van deze mémoire. Joseph Dadia, geboren in Marrakech in 1938, hebraïcus van opleiding — hij was leerling van de Yechiva College Montefiori in Ramsgate, Engeland —, activist van de Noord-Afrikaanse studentenbeweging Oded in Parijs in het begin van de jaren 1960, oprichtend voorzitter van de Vereniging van oorspronkeling uit Marrakech in Frankrijk, is vooral de man die besloten heeft op te schrijven wat zijn geheugen bewaarde van het joods leven in de mellah van Marrakech en in de berggebergte van de Atlas [moreshet-morocco.com ; Corpus Zakhor id:4c87d2c2-9ad0-4513-a27e-68a4fdf62b0c].

Zijn eerste boek, Le Souffle vespéral, gepubliceerd in 1994 door de Vereniging van Joden van Marrakech, is een verslag van jeugdherinneringen in de mellah : de school Yeshoua Corcos, voetbal aan de rand van de begraafplaats, de synagoge, de vroege ochtendwakingen, de persoonlijkheden van de wijk, de religieuze feesten. Het is een getuigenis van binnenuit, gedragen door een stem die de precisie van de memoralist verbindt met de tederheid van het kind dat zich herinnert. De waarde van overdracht — een van de meest fundamentele geboden van het jodendom, zakhor, « herdenk » — vindt hier haar literaire uitdrukking : wat niet meer bestaat levend houden, opdat kinderen en kleinkinderen weten waar zij vandaan komen.

Regards sur l'Atlas, gepubliceerd in 1997 en opnieuw uitgegeven in 2011, verbreed het perspectief naar de presaharische en bergachtige zone die de familie Dadia rechtstreeks kende : Agadir, Qaddich, de Atlas. Het boek is opgedragen aan zijn vader, Jacob Dadia, wiens figuur het verhaal doorkruist. Joseph Dadia roemt hierin met name de arts Légey, deze uitzonderlijke vrouw die in Marokko werkzaam was en wiens twee werken volgens hem een onvervangbaar deel van het culturele erfgoed van de Amazigh, Arabische en joodse bevolking van Marrakech en de Atlas vormen. De eerbied waarmee hij over een niet-joodse figuur spreekt — een christelijke vrouw van wetenschap in dienst van de Marokkaanse bevolkingen — illustreert een vorm van goedheid en openheid voor de ander die de grenzen van geloof overstijgt.

In zijn geschriften, ook gepubliceerd in tijdschriften en op geheugenplaatsen als Moreshet Yahadout Maroko (Erfgoed van het Marokkaanse jodendom), heeft Joseph Dadia de Marokkaanse joodse heiligen, de schoonheid van Marrakchische joodse vrouwen, het feest van Tu Bichvat, brood en zout behandeld — onderwerpen die een intieme en genegenvolle ethnografie van een verdwenen beschaving schetsen. Dit verspreide, naar zijn aard fragmentarische werk is onlosmakelijk verbonden met zijn associatieve engagement : voorzitter zijn van de Vereniging van oorspronkeling uit Marrakech in Frankrijk is ook het organiseren van herenigingen van ouden, het voortduren van rituelen, het overbrengen naar de jongeren van de herinnering aan een verdwenen wereld. De betrokkenheid bij het collectieve leven verlengt en verwezenlijkt hier het literaire gebaar.

Het blijft zaak om als historicus de twee verhalen die deze naam in zich draagt, tegenover elkaar te stellen. Enerzijds de voorzichtige en sobere hypothese van een Aramese etymologie die « vriend van kennis » betekent, behorend tot het linguïstische domein en coherent met Joodse naamgeving [Toledano, 1999]. Anderzijds de traditie van een etnische oorsprong verbonden met het verdwenen Joodse koninkrijk Adea in de Sahara, een verhaal dat deel uitmaakt van het mnemisch erfgoed van de Joden uit het zuidelijk Maghreb [Toledano, 1999]. Deze twee lezingen sluiten elkaar niet noodzakelijk uit, maar bevinden zich niet op hetzelfde epistemologische niveau.

De Aramese etymologie is voorzichtig en moeilijk verifieerbaar, ontbreken oude attestaties van de naam in deze precieze vorm. Het spoor van Adea daarentegen heeft aanzienlijke evocatieve kracht maar berust op een reeks gezagsdragers en niet op primaire documenten. Nu vergt de geschiedschrijving van de Joden van Noord-Afrika, zoals Robert Attals bibliografische werkwijze ons herinnert, een nauwkeurige onderscheiding tussen documentaire bronnen en retrospectieve reconstructies, alsmede een beoordeling van de betrouwbaarheid van elk getuigenis [Attal, 1993].

Het werk van Joseph Dadia voert een derde dimensie in in dit documentaire landschap: niet langer etymologie noch legende, maar de geleefde en vormgegeven herinnering. Le Souffle vespéral en Regards sur l'Atlas beantwoorden niet de vraag naar de oorsprong van de naam; zij stellen echter vast dat de familie Dadia inderdaad heeft bestaan, op een precieze plaats — Marrakech en zijn bergachtige omgeving — in een preciese tijd — de twintigste eeuw, vanaf de grote plattelandsstedelijke migratie van Shawil Dadia tot aan de verstrooiing van de gemeenschap in de jaren 1950–1960. Dit zijn primaire, onvervangbare bronnen te dien aanzien.

De meest juiste houding bestaat daarom erin deze drie dimensies tezamen vast te houden zonder ze op ongerechtvaardigde wijze te hierarchiseren. De herinnering aan Adea zegt iets waarachtigs over de ouderdom en zuidelijke uitbreiding van de Joodse bevolking, het bewustzijn van een historische diepte die zich buiten de koloniale grenzen uitstrekt. De voorzichtige etymologie verankert de naam in de studiecultuur eigen aan het jodendom. En het werk van Joseph Dadia geeft tot slot deze naam een gezicht, stemmen, geuren, het avondlicht op de mellah. Tussen het zwijgende archief, de legendarische herinnering en de getuigenisliteratuur, dringt de naam Dadia zich op als een vruchtbare raadsel, uitnodigend tot onderzoek eerder dan tot overhaaste conclusie [Toledano, 2003].

Shawil Dadia (dates onbekend, actief eind 19de – begin 20ste eeuw) — Patrilineaire voorvader van Joseph Dadia, genoemd in Le Souffle vespéral en Regards sur l'Atlas. Afkomstig uit een plattelandsgebied in zuidelijk Marokko, maakte Shawil Dadia regelmatig de reis naar Casablanca op zijn ezel om in de behoeften van de zijnen te voorzien, voordat hij zich definitief in Marrakech vestigde — vanwege de aanwezigheid van een georganiseerde gemeenschap en verschillende synagogen. Zijn vestiging in de rode stad markeert het gedocumenteerde startpunt van de Marrakech-tak van de familie. Zijn besluit illustreert het overwicht van de gemeenschapsbinding boven puur economisch rekenen in joodse interne migraties in Marokko.

Jacob Dadia (dates onbekend, actief midden 20ste eeuw) — Vader van Joseph Dadia, dedicataris van Regards sur l'Atlas (1997). Zijn figuur loopt door het verhaal van zijn zoon zonder dat precieze biografische gegevens beschikbaar zijn in de geraadpleegde bronnen. Het gebaar zelf van de dedikatie — « à mon père » — spreekt voor het belang van erfenis als drijfkracht van het memoriaalwerk. Verankerd in de wereld van Marrakech en de Atlas, behoort hij tot de generatie die het einde van de joodse aanwezigheid in Marokko heeft meegemaakt, tussen protectoraat, onafhankelijkheid en emigratie.

Joseph Dadia (geboren 1938 in Marrakech) — Hebraïcus, oud-leerling van Yechiva College Montefiori in Ramsgate, Engeland. Activist van de Noord-Afrikaanse studentenbeweging Oded in Parijs in het begin van de jaren zestig. Oprichtend voorzitter van de Vereniging van oorspronkelijke inwoners van Marrakech in Frankrijk. Auteur van Le Souffle vespéral (1994, Vereniging van joden van Marrakech) en Regards sur l'Atlas (1997; heruitgave 2011), twee fundamentele werken voor kennis van het joodse leven in de mellah van Marrakech en in de Marokkaanse Atlas in de 20ste eeuw. Regelmatige medewerker van de website Moreshet Yahadout Maroko. Centrale figuur in het geheugen van zijn gemeenschap.

Dutch Translation

Aan het einde van deze reis onthult de naam Dadia zich als een exemplarische samenvatting van de Noord-Afrikaanse joodse geschiedenis, met zijn beperkte zekerheid en zijn vruchtbare schaduwzones. Twee hoofdhypothesen structureren de etymologie: die van een Aramese wortel die liefde voor kennis suggereert, en die van een geografische oorsprong verbonden aan het legendarische koninkrijk van Adea, op de karavaneroutes tussen Sahara en Soedan [Toledano, 1999]. Geen van beide kan als definitief vastgesteld worden beschouwd.

Maar dit Grote Boek heeft nu een steviger verankering dan de vorige versies hem konden bieden. Dankzij de twee boeken van Joseph Dadia — Le Souffle vespéral en Regards sur l'Atlas — en de beschikbare biografische informatie krijgt de Dadia-dynastie vorm in een precieze tijd en plaats: Marrakech, zijn mellah, zijn straatjes, zijn synagogen, het avondlicht dat valt op de jongens die voetballen in de buurt van de begraafplaats. Shawil Dadia arriveert er uit de Atlas of de Souss, een familie met zich meedragend; Jacob Dadia wordt er geboren en leeft er; Joseph Dadia brengt zijn jeugd er door voordat hij vertekt naar Engeland, Parijs, en uiteindelijk Frankrijk, waar hij een organisatie zal oprichtend opdat niets verloren gaat.

Wat deze dynastie boven alles het best zal hebben uitgedrukt, is misschien dit: de waarde van zakhor, de actieve en doorgegeven herinnering, die in het judaïsme veel meer is dan een nostalgische plicht — een daad van trouw tegenover de levenden en de doden. Joseph Dadia heeft niet simpelweg zijn herinneringen opgeschreven; hij heeft een archief samengesteld, een organisatie opgericht, samengewerkt met platforms van collectief geheugen, zijn boeken opgedragen aan zijn vader en zijn gemeenschap. Hij heeft gehandeld, volgens de uitspraak van de wijzen, als iemand die niet wil dat Jeruzalem wordt vergeten voor het voordeel van zijn eigen vreugde. En achter hem, Shawil Dadia die Marrakech kiest voor zijn synagogen in plaats van Casablanca voor zijn zaken, de tantes Zhor en Hbiba die naaien op het Metaalsplein terwijl ze met de Amazighers spreken, Jacob Dadia wiens naam aan de bovenkant van een boek staat ingeschreven: allen, op hun stille manier, hebben deze zelfde deugd van overdracht en betrokkenheid bij het collectieve leven gedragen.

De joodse traditie heeft aan al haar verspreide gemeenschappen geleerd dat ballingschap niet vernietigt wat het geheugen bewaart. De dynastie Dadia, van de legendarische sahararoutes tot de mellah van Marrakech en de organisaties van de Franse diaspora, biedt daarvan een levende en ontroerende illustratie.