Familie da la Reina

De achternaam da la Reina — die ook in de vormen de la Reina, della Reina of, in veritalianiseerde registers, Delareina voorkomt — behoort tot de familie van namen sefaradisch als zodanig geclassificeerd [List of Sephardic Jewish surnames — Wikipedia]. De voorzetsels da/de en het lidwoord la verraden een hispanofoon of luso-hispanofoon oorsprong, consistent met het gebied vanwaar de Joden van het Iberische schiereiland aan het einde van de 15e eeuw werden verbannen.

De meest waarschijnlijke interpretatie van de naam is tweeledig. Het kan enerzijds verwijzen naar een toponiëm: verschillende plaatsen en landgoederen in Kastilië en Andalusië droegen de naam La Reina (« de Koningin »), aanduiding van landen die tot de bruidsschat van de koningin of van de regerende koningin behoorden; een Jood afkomstig uit deze gebieden zou op basis van deze herkomstplaats kunnen zijn aangeduid. Het kan anderzijds voortkomen uit een naam van devotie of functie — de nabijheid van een geslacht met het huis van een koningin, een dienst aan het hof, een ambt van intendant. Deze tweede hypothese is niet onwaarschijnlijk: de aanwezigheid van hofJoden, financiers, artsen en belastinginners bij de Iberische vorsten is goed vastgesteld door onderzoek, en het Hispanisch jodendom kende figuren wier lot nauw verbonden was met de vorsten — van Samuel ha-Naguid in Granada tot Isaac Abravanel aan het hof van Kastilië.

Wat voor de historicus belangrijk is, is dat de naam onmiddellijk een deugd belichaamt die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen: het helder besef van de tijdelijke macht. Een koningin dienen zonder zich met haar te vermengen, een ambt bij de troon bekleden terwijl men trouw blijft aan de Wet van Mozes, was de gevaarlijke oefening van generaties Iberische Joden. De naam da la Reina bewaart het spoor van deze riskante nabijheid tot de macht — een nabijheid die zich in 1492 omkeerde in catastrofe toen dezelfde vorsten het uitwijzingsedict ondertekenden.

De toebehoring van de naam da la Reina tot het sefaradische corpus [List of Sephardic Jewish surnames — Wikipédia] plaatst hem in het gemeenschappelijk lot van de verbannen uit 1492. Het decreet van de Alhambra, afgekondigd door de Katholieke Koningen Ferdinand en Isabella, dwong de Joden van Spanje tot bekeringof vertrek. De dragers van Spaanse namen verspreidden zich toen langs de grote wegen van de sefaradische diaspora: Portugal eerst — van waaruit een tweede verjaging hen reeds in 1497 verdreef —, vervolgens de gastrijke landen van het Osmaanse Rijk (Saloniki, Constantinopel, Izmir, Sarajevo), Noord-Afrika (Fez, Tetuan, Algiers), Italië (Livorno, Venetië, Ferrara) en later de Verenigde Provincies.

In deze verspreiding ligt de verklaring voor de grafische variabiliteit van de naam: het Castiliaanse de wordt da onder invloed van het Portugees of Italiaans, het artikel la handhaaft zich overal als Romaanse handtekening. Elke vorm getuigt van een schakel in de reisroute.

De lignee zal, aangenomen dat zij het lot van zoveel sefaradische families gevolgd heeft, aldus de kardinale deugd van het volk der ballingschap hebben belichaamd: de trouw aan de identiteit ondanks de ontworteling. Afstand doen van huis, wijngaarden, graven van voorouders liever dan van de Wet — deze keus heeft de joodse traditie geheiligd onder de naam kiddoush ha-Shem, heiligmaking van de Naam. De families die de weg verkiezen boven de afval, droegen hun afstammelingen een taal over, het Judenspaans, die zelf een draagbare reliekschrijn van het verloren vaderland werd. De naam da la Reina, onvertaald behouden in de nieuwe gastlanden, neemt deel in deze memoriale volharding.

Indien het archief van de lignage diskcreet blijft, straalt de koningin die in de naam wordt gedragen echter uit in de hele Sefardische mondelinge traditie. Geen enkele figuur is daar levendiger dan koningin Esther, heldin van de Poerimrol, gevierd in de Romansa de la Reina Ester [Tradisión oral sefardí, Romansa de la Reina Ester]. Deze romance, doorgegeven van mond tot oor in de Judeospaanse huishoudens van het Oosten en de Maghreb, speelt zich af rond de jonge Jodin die koningin van Perzië is geworden, die haar leven riskeerde om haar volk te redden van de uitroeiing die door Haman was gepland.

De keuze van Esther als koningin bij uitstek van het Sefardische geheugen is niet willekeurig. Esther is de verborgen koningin — degene die haar bijbehorend verbergt tot het beslissende moment, voordat ze het openbaart om tussenbeide te komen. De Joden van Spanje die marranen waren geworden, gedwongen hun judaïsme in het geheim te leven, herkenden zich innig in deze figuur van verlossende onthulling; het feest van Poerim en de vastendag van Esther kregen bij hen een bijzondere weerklank. De Romansa de la Reina Ester viert dus een dubbele deugd: de moed van tussenkomst en de zorg voor het voortbestaan van het collectief. Esther belichaamt degene die, geplaatst bij de troon, niet geniet van haar rang maar deze geheel in dienst stelt van de haren.

Voor een lignage waarvan de naam zelf « van de koningin » betekent, fungeert deze figuur als memorieel beschermvrouw. Ze verbindt het lot van een patroniem met een van de grondverhalen van Joodse weerstand: het vertrouwen dat de Voorzienigheid werkt door de hand van wezens die schijnbaar zonder macht zijn, naar het hof gevoerd voor een doel dat zij niet kennen. De traditie drukt dit uit met de formule uit het boek van Esther — « wie weet of je niet juist voor een tijd als deze tot het koningschap bent gekomen ». Deze deugd van het engagement op het kritieke moment heeft het Sefardische geheugen in het hart van zijn zangrepertoire ingeschreven.

Naast Esther spookt een ander koninginne door het Judeo-Spaanse repertoire: de koningin van Shevá, wiens komst bij koning Salomon wordt gezongen in de kantiga epische Selomó i la Reina de Shevá [Tradisión oral sefardí, Selomó i la Reina de Shevá — Kantiga Épika]. Dit stuk, dat het bijbels verhaal uit het Boek der Koningen voortzet, zet de vorstin uit de verte in scene die komt om de wijsheid van Salomon op de proef te stellen met raadsels en vol verbazing terugkeert van de pracht van zijn hof.

De kantiga leert een waarde die de traditie van Israël op het hoogtepunt van haar schaal plaatst: de wijsheid als uitstraling. De koningin van Shevá komt niet om oorlog te voeren noch om tribut op te eisen; zij komt zich onderrichten, beproeven, erkennen. Het verhaal brengt de vredezame verhouding tot de vreemdeling aan het licht — de vorstin van elders wordt ontvangen, geëerd, en keert huiswaarts terug verrijkt. In de Sefardische verbeelding, vaak gevoed door mystiek, werd de ontmoeting van Salomon en de koningin van Shevá ook het symbool van een ontmoeting van wijsheden, het Oosten dat de geopenbaarde Wet komt erkennen.

Dat deze twee koninginnen — Esther de Jodin die vreemdeling aan het Perzische hof is geworden, de koningin van Shevá de vreemdeling die kwam om de wijsheid van Israël te erkennen — het geheugen rond de naam da la Reina insluiten is niet onverschillig. Tezamen tekenen zij een figuur van het Joodse koningschap gericht niet op dominatie maar op tussenkomst, ontvangst en kennis. De lignage die deze naam draagt erft zo, niet door bloed maar wel door taal en gezang, een erfgoed waarbij de koningin altijd bemiddelaarster is — nooit tiran.

Waar het notariële archief tekortschiet, hield het lied register. De romancero en de kantigas in het Judaïsch-Spaans vormen voor Sefardische families een werkelijk mondeling archief: zij hebben, door generaties van ballingschap heen, het middeleeuws Castiliaans, de bijbelse verhalen en de emoties van een verspreid volk behouden. De Romansa de la Reina Ester en Selomó i la Reina de Shevá behoren tot deze schat, van moeder op dochter doorgegeven in het huishouden, bij feestelijke waken, in de huiselijke intimiteit.

Hier beantwoorden traditie en geschiedenis elkaar. De historicus beschikt niet over akten die de daden en handelingen van een bepaalde familie da la Reina bewijzen; maar hij stelt vast dat de naam en het repertoire hetzelfde centrale motief delen — de bemiddelende koningin — en dezelfde taal, dit Judaïsch-Spaans dat de cement van de Sefardische natie in de diaspora was. Deze convergentie, hoewel geen genealogisch bewijs waardig, werpt licht op de manier waarop een naam betekenis krijgt: het wordt drager van een collectief verhaal dat verder gaat dan simpele afstamming.

De deugd die hier zich uit spreekt, is die van de overdracht — masoret, deze ononderbroken keten die in het judaïsme de generaties verbindt. Sefardische vrouwen waren vooral de bewaarders van dit gezongen erfgoed: zij waren het die, vaak ongeletterd, tientallen romances uit het hoofd kenden en aan hun kinderen naliefen. Een lineage waarvan de naam zelf een koningin eert, vindt in deze vrouwelijke overdracht een juiste resonantie. De herinnering van Israël dankt evenveel aan deze huiselijke stemmen als aan de geschriften van de dokters der Wet; het Grote Boek mag dit niet vergeten.

In modern times, Sephardic surnames such as da la Reina experienced the common fate of the diaspora: retention in Ottoman communities until the upheavals of the twentieth century, migrations to Western Europe, the Americas, and, after 1948, to the State of Israel. The forms of the name became fixed according to national civil registers — Frenchified, Italianized, Hispanicized depending on the host countries.

The listing of the name among Sephardic surnames [List of Sephardic Jewish surnames — Wikipedia] testifies to its documented survival, when so many others were lost to assimilation or erased by persecutions. The catastrophe of the Shoah, which struck hard the Sephardic communities of Salonika, Sarajevo and the Balkans, is part of the silences that honesty demands we name: many Sephardic lineages were annihilated there, and we cannot assert, for lack of archives, what part the da la Reina family took in it. The duty of Memory imposes that we leave this silence open rather than fill it with invented narratives.

What the persistence of the name manifests, on the other hand, belongs to a tenacious virtue: fidelity to the name as fidelity to oneself. In a tradition where the name carries the soul and the memory of ancestors, preserving da la Reina across five centuries of dispersion is to refuse erasure. It is, at the scale of a family, what the People of the Book accomplishes at the scale of History: to endure.

Aan het einde van deze reis verschijnt de lignée da la Reina als meer een naamdraagster dan als een gedocumenteerde dynastie. Het archief geeft ons daarvan het essentiële feit — haar toebehoren tot het Sefardisch onomastisch erfgoed [List of Sephardic Jewish surnames — Wikipédia] — terwijl het geheugen, door het romancero van de Reina Ester en de kantiga van Selomó i la Reina de Shevá, de symbolische rijkdom ervan ontvouwt. Tussen het dunne draadje van het archief en de brede stroom van de mondelinge traditie, vindt de naam haar waarheid : die van een patroniem dat, rond de figuur van de koningin, enkele van de hoogste waarden van het jodendom samenperst.

Van al deze deugden overwint er één en geeft aan de naam haar eenheid : de medlerend voorbede. De koninginnen waarvan deze lignée het echo draagt — Esther die haar leven waagt voor haar volk, de koningin van Saba die komt erkennen dat de wijsheid van Israël — heersen niet voor zichzelf ; zij stellen zich op het scharnier, tussen de troon en het volk, tussen de vreemdeling en de Wet, en laten zaligheid, wijsheid of erkenning voorbijgaan. Dit is daar, boven alles, wat deze lignée het best zal hebben uitgedrukt : de overtuiging, diep joods, dat ware grootheid niet bestaat uit heersen maar uit bemiddeling dienen — dat degene die dicht bij de macht wordt geplaatst daar alleen voor een tijd en voor anderen is. Daarin sluit een bescheiden naam zich aan bij het collectieve geheugen van Israël, dit volk dat, door ballingschap, bewaarde taal en doorgegeven gezang heen, altijd de verborgen koningin die redt boven de zichtbare koning die heerst heeft verkozen.