Familie Czatkis

Het documentaire ankerpunt van de Czatkis-lignée is een nauwkeurig werk, waarvan het bereik moet worden gemeten. Samuele Schaerf publiceert in 1925, in Florence, I cognomi degli ebrei d'Italia, een baanbrekend onderzoek naar de verzameling van joodse familienamen op het schiereiland. Dit werk behoort tot een project dat eigen is aan de joodse geleerdheid van die tijd: geheugen een methodische basis geven, de mondelinge overdracht van namen in een controleerbare catalogus omzetten. Dit is precies het gebaar dat Yosef Hayim Yerushalmi in het hart van zijn reflectie over de plicht van herinnering zal plaatsen, zakhor — « herinner je » — als structurerende imperatief van het joodse bewustzijn [Yerushalmi, Zakhor, 1984]. Een naam registreren is reeds een daad van trouw aan dit gebod vervullen.

Dat de naam Czatkis in dit repertorium voorkomt, betekent dat op het moment van het onderzoek één of meer families deze naam op Italiaans grondgebied droegen. Deze inschrijving, schijnbaar bescheiden, getuigt van een discreet maar essentieel goed van het jodendom: de zorg voor de herinnering van namen. In een traditie waar het herdenken van een persoon plaatsvindt door behoud van zijn naam, vertegenwoordigt het bestaan van zo'n catalogus een dienst aan de gemeenschap. Men kan echter Schaerf niet meer geven dan hij geeft: noch genealogie, noch biografie, noch precieze vestigingsplaats. Historische eerlijkheid gebiedt te zeggen dat, voorbij de bevestiging van de naam, alles wat volgt betrekking heeft op context en waarschijnlijkheid, niet op gevestigde biografie.

De naam zelf spreekt, op voorwaarde dat men hem met terughoudendheid bevraagt. De grafische sequentie cz is vreemd aan het Italiaanse orthografische systeem, waar het corresponderende geluid gewoonlijk c voor e of i geschreven wordt. Het is daarentegen kenmerkend voor het Pools, waar cz de affricaat aangeeft die het Frans zou weergeven als « tch ». Het achtervoegsel -kis roept op zijn beurt de patroniemen op van de Litouwse gebieden en de « Zone van Vestiging » van het Russische Rijk, waar namen op -kis, -kes, -vitz volop voorkwamen. Het geheel wijst dus eerder naar een Oost-Ashkenazische, Pools-Litouwse oorsprong dan naar het italkim-fonds of Sefardische achtergrond van het schiereiland.

Deze lezing sluit aan bij wat de Joodse naamkunde leert: veel van de familienamen van de Joden van Italië zijn toponiemen, gevormd naar een plaats van oorsprong of doorgang, die het spoor van migraties dragen. Als Czatkis, zoals zijn vorm suggereert, aan een toponiem in Midden-Europa — een dorp, een stad waarvan de Slavische wortel nog in de stam Czat- leesbaar is — kan worden gekoppeld, dan zou de naam zelf een levend archief van de ballingschap zijn: het familienaam van een familie die, na de Pools-Litouwse gebieden verlaten te hebben, de schiereiland afgedaald zou zijn om op te gaan in het Italiaanse jodendom. Zo'n trajectorie heeft niets uitzonderlijks: Bonfil herinnert eraan hoezeer de Italiaanse gemeenschappen sinds de Renaissance Ashkenazische stromingen uit het Noorden en Oosten ontvangen en geïntegreerd hebben [Bonfil, 1994]. Hier antwoorden het archief (de attestatie van Schaerf) en het linguïstische aanwijzing elkaar zonder elkaar wederzijds te bewijzen: vandaar de aangenomen gissingsachtige status van dit hoofdstuk.

Indien de Czatkis-dynastie inderdaad van oosten-Asjkenazische oorsprong is en in Italië is gevestigd, dan situeert haar geschiedenis zich in een van de hoogste deugden die de joodse traditie heeft gedragen: de ontvangst van de vreemdeling, hakhnassat orḥim, en de plicht jegens de migrant die de Torah zonder ophouden herhaalt — « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte ». De joodse gemeenschappen van Italië hebben deze waarde concreet belichaamd door hun instellingen voor nieuwkomers open te stellen.

Het treffendste geval is dat van Livorno. Lionel Lévy heeft aangetoond hoe de « Portugese joodse Natie » daar vanaf het einde van de 16e eeuw een uitzonderlijke pool van ontvangst en vrijheid vormde, ondersteund door de voorrechten verleend door de Medici's, die van Amsterdam tot Tunis uitstraalden [Lévy, La Nation juive portugaise, 1999]. Livorno werd een model van samenleven en gemeenschappelijke gastvrijheid, tot op zijn laatste vertegenwoordigers waarvan Lévy het geheugen heeft verzameld [Lévy, La Communauté juive de Livorno. Le dernier des Livornais, 1996]. Een familie uit het Oosten zou daar, zoals in de gemeenschappen van Venetië, Ferrara of Ancona, een kader hebben gevonden waar zij haar geloof kon praktiseren en haar beroepen kon uitoefenen. Door zulke ballingen in te voegen, drukte het Italiaanse jodendom, op schaal van zijn steden, het collectieve geheugen uit van een volk dat weet wat het betekent vreemdeling te zijn — en maakt van deze ervaring een plicht tot gastvrijheid. Voorzichtigheid is echter geboden: geen enkele bron verbindt de Czatkis namentlijk aan Livorno, en men kan hun geen rol toedichten die geen enkel document bewijst.

Italië Joods was, bovenal, een beschaving van het boek. Misschien is dit precies de plek waar men zich het best kan voorstellen, zonder het te bewijzen, hoe een familie zich in het geestelijk leven inscreef. Het schiereiland produceerde een belangrijk deel van de verlichte Hebreeuwse handschriften uit de Middeleeuwen en de Renaissance: Giulia Tamani heeft de rijkdom van deze manoscritti ebraici decorati in Italia beschreven, waar de kunst van de kopiist en de verluchter zich met de overdracht van de heilige tekst verenigde [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010]. Colette Sirat heeft aan haar kant een gehele methode voor de geschiedenis van de middeleeuwse Joodse filosofie gebouwd op minutieuze studie van handgeschreven en gedrukte teksten, stellende dat Joodse kennis zich nooit van haar schriftelijke materialiteit scheidt [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983].

Deze boekcultuur draagt een kardinale deugd met zich mee: de talmud Torah, studie als de hoogste vorm van goddelijke dienst. Men kan niet stellen dat de Czatkis kopisten, drukkers of geleerden waren — geen enkele bron zegt dit. Maar elke Joodse familie die in het Italië van die tijd geïntegreerd was, leefde in de invloedssfeer van deze eis: leren, doorgeven, behouden. Het enkele feit dat een naam waardig werd geacht door Schaerf te worden opgenomen, bindt hem in zijn mate aan deze economie van het geschrevene en de herinnering, waar het behoud van een spoor een daad van intellectuele vroomheid oplevert.

De geschiedenis van de joden in Italië kan niet op zichzelf worden begrepen: zij behoort tot een uitgebreid mediterraan netwerk. De gemeenten in Noord-Afrika — Tlemcen, Sidi Bel Abbès, Tunis — waren met Livorno en Italië verbonden door handel, familiebanden en de circulatie van rabbijnen. Eliahou-Éric Botbol heeft het leven en het lot van de gemeenschap van Tlemcen nader onderzocht [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000], terwijl de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès getuigen van de intensiteit van het religieuze leven in deze Algerijnse randen [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès]. De « Portugese Natie » van Livorno breidde zich uit tot Tunis, zoals Lévy heeft gedocumenteerd [Lévy, 1999]. Een Italiaanse familie kon dus door haar vertakkingen deel uitmaken van deze vergrote mediterrane wereld.

Maar het interbellum, juist het moment waarop Schaerf de namen optelde, voorafgegaan aan de ramp. De Italiaanse rassenbepalingen van 1938 en vervolgens de deportaties braken hele geslachtslijnën. Dominique Natanson heeft zijn pedagogisch werk gewijd aan de overdracht van deze herinnering, opdat de uitgewiste namen niet een tweede keer door de vergetelheid worden uitgewist [Natanson, Mémoire Juive & Éducation, 1997]. Als dragers van de naam Czatkis rond 1925 in Italië leefden, blijft hun lot in de volgende decennia, gezien de geraadpleegde bronnen, onbekend. Deze stilte is zelf een historisch gegeven: zij spreekt van de kwetsbaarheid van sporen en de plicht om deze te bewaren.

Aan het einde van de documentaire reis, wat overblijft van een lignée waarvan het archief slechts een naam bewaart, is de waarde van de transmissie zelf. Het hedendaagse Joodse denken heeft van deze trouw een centraal thema gemaakt. Léon Askénazi onderwees dat het denken over traditie vandaag betekent het draad van het woord en het geschrevene opnieuw aanknoopen zonder ooit met de ontvangen erfenis te breken [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. Armand Abécassis heeft deze stichtende beweging beschreven die gaat « van de woestijn naar het verlangen », van de ervaring van ballingschap naar de hunkering naar betekenis [Abécassis, La pensée juive, 1987]. Maurice-Ruben Hayoun heeft in zijn synthese over Joodse filosofie eraan herinnerd hoezeer deze intellectuele traditie eeuwen en talen doorloopt zonder zich op te lossen [Hayoun, La philosophie juive, 2023].

Voor de lignée Czatkis, waarvan we noch gezicht noch biografie bezitten, krijgt deze dimensie een bijzondere betekenis. De naam zelf is de laatste bewaarder van de geschiedenis; hem verzamelen, bevragen, hem in zijn context terugplaatsen — dat is het gebaar vervullen dat Yerushalmi aanduidt als de zenuwen van de Joodse identiteit: geheugen als verplichting [Yerushalmi, 1984]. De deugd die de lignée hier draagt is geen glansrijke handeling getuigd door akten, maar de blijvende persistentie van een doorgegeven naam — bescheiden, taai, waardig om voor uitwissing te worden gered.

De lineage Czatkis presenteert zich aan de historicus in de dunste vorm die maar mogelijk is: een naam, slechts één wetenschappelijke vermelding — die van Samuele Schaerf in 1925 —, en de uitgestrekte horizon van het Italiaanse jodendom om haar te verlichten. Alle eerlijkheid gebiedt niet in te verzinnen wat de bronnen verzwijgen. Wat men kan zeggen past in slechts enkele zekere woorden: een Joods gezin uit Italië, dragend een naam waarvan de morfologie wijst op een herkomst uit het oostelijke Asjkenazische gebied, geregistreerd op de vooravond van de donkere jaren.

En toch, uit deze dunne documentaire spaarheid is geboren de deugd die deze lineage onder alle beter heeft uitgesproken: de trouw aan de herinnering van de naam. Waar andere gezinnen akten, werken of rabbijnse bepalingen nalaten, laten de Czatkis het essentiële na gereduceerd tot zijn zuiverste vorm — een naam gered uit de vergetelheid door geleerdheid, opnieuw geplaatst in de lange keten van verbannissen en ontvangsten, van boeken en middellandse havens. Daarin sluit hun bijzonder lot zich aan bij de collectieve herinnering van Israël: dit volk dat, meer dan enig ander, van de herinnering een gebod en van de doorgegeven naam een overwinning op uitwissing heeft gemaakt. De naam Czatkis bewaren, is deelnemen aan deze immemoriële deugd — zakhor, herdenk je — die de Joodse traditie door de eeuwen en continenten heeft gedragen.