Familie Cusin

Het enige referentiedocument dat expliciet het patroniem Cusin als Joodse familienaam van Italië vaststelt, is het werk van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, uitgegeven in Florence in 1925 [Schaerf, 1925]. Dit werk, dat lange tijd een van de zeldzame systematische repertoria van de Italiaans-Joodse onomastiek bleef, inventariseert de namen die door Israëlitische families op het schiereiland werden gedragen en biedt, voor zover mogelijk, aanwijzingen over hun oorsprong — toponymisch, Hebreeuws, beroepsmatig of vernaculair. De aanwezigheid van Cusin in dit corpus stelt het fundamentele feit vast: het gaat om een naam die door de geleerdentradities als behorend tot het Italiaans-Joodse judaïsme is geïdentificeerd.

De interpretatie van de naam daarentegen berust op hypothese. Op linguïstisch vlak roept Cusin onmiddellijk de term op die de verwantschapsband aanduidt — cousin in het Frans, cugino in het Italiaans, cousin/cusin in verschillende gallo-Romaanse en Occitaanse dialecten van noordwest-Italië en de Alpenlanden. Een relationele of affectieve oorsprong van dit type zou niets uitzonderlijks hebben in de vorming van patroniemen; maar zonder directe attestatie blijft deze interpretatie conjecturaal en kan zij niet als een feit worden gepresenteerd.

Om het belang van zo'n vermelding te begrijpen, moet men de context herhalen waarin Joodse familienamen in Italië zich vormden. De Italiaans-Joodse gemeenschap — de Italkim — is een van de oudste en meest continu geattesteerde van de westerse diaspora. Zoals Robert Bonfil heeft aangetoond, ontplooide het Joodse leven van de Italiaanse Renaissance zich in een mozaïek van staten, steden en juridische statussen waarin bevolkingen van diverse oorsprong naast elkaar bestonden: autochtone Italiaans-Joden, Ashkenazim uit het noorden, Sefardim die na 1492 uit Spanje waren verdreven, en 'Ponentijnen' en 'Levantijnen' die rond de grote havenplaatsen graviteerden [Bonfil, 1994]. Deze pluraliteit verklaart de rijkdom en heterogeniteit van de patroniemen die door Schaerf zijn opgetekend.

De familienaam in Joodse Italiaanse kringen kristalliseert zich vaak laat en volgens meerdere logica's: binding aan een plaats van herkomst, aan een beroep, aan een naamgevende voorouder, of aanpassing van een Hebreeuwse naam aan het lokale vernaculaire. De vermelding Cusin van Schaerf, afzonderlijk van enig uitgebreid commentaar in de mededeling die tot ons is gekomen, dient daarom als een merkteken te worden gelezen: zij bewijst het bestaan van de naam zonder de geschiedenis ervan uit te putten. Dit is de basis waarvan uit de volgende hoofdstukken, met de vereiste voorzichtigheid, de milieus verkennen waarin zo'n familie kan hebben geleefd en zich kan hebben voortgeplant.

De Cusin's plaats in het Italiaanse Jodendom bepalen, betekent hen inschrijven in een geschiedenis die meerdere eeuwen beslaat en waarvan Robert Bonfil een van de meest doordringende syntheses heeft geleverd. Ver verwijderd van het beeld van een gesloten gemeenschap, verschijnt het Joodse leven van de Italiaanse Renaissance als diep ingebed in de omringende maatschappij, terwijl het zijn eigen instellingen behield — synagogen, broederschappen, rabbijnse rechtbanken en scholen [Bonfil, 1994]. De Joden van Italië namen deel aan het economische leven van de steden, met name door pandgeven en handel, en onderhielden een geleerde cultuur van opmerkelijke vitaliteit.

Deze intellectuele en artistieke vitaliteit kwam onder meer tot uiting in de productie van Hebreeuwse handschriften. Het onderzoek van Giulia Tamani naar verlichte Hebreeuwse handschriften van Italië onthult het bestaan van ateliers waar de technieken van christelijke verluchting samenkwamen met Joodse liturgische en tekstuele eisen [Tamani, 2010]. Bijbels, mahzorim, verluchte huwelijkscontracten (ketubbot) getuigen van een esthetisch raffinement dat gepaard ging met de overdracht van heilige teksten. Een Italiaanse Joodse familie, hoe bescheiden ook, leefde in dit universum van boek en brief, waar geschrift een centrale plaats innam.

De versnipperde politieke structuur van het Italië vóór de eenheid — hertogdommen, republieken, Pauselijke Staten — stelde Joodse gemeenschappen voor wisselende omstandigheden: soms welkom en contractuele bescherming, soms gettoisering en beperkingen. Het getto, ingesteld in Venetië in 1516 en vervolgens uitgebreid naar andere steden, definieerde de Joodse leefruimte opnieuw zonder haar creativiteit uit te doven. Bonfil benadrukt hoe de Italiaanse Joden voortdurend hun plaats onderhandelden, een identiteit ontwikkelend die tegelijk diep Joods en cultureel Italiaans was [Bonfil, 1994].

Het is in deze context dat men zich de waarschijnlijke loopbaan van de dragers van de naam Cusin dient voor te stellen. Zonder naamgevende documenten voorbij Schaerf, kan men hun geen specifieke feiten toeschrijven; maar men kan wel stellen, op basis van het erkende onderzoek, dat een Joodse familie uit Italië deelnam aan dit bijzondere evenwicht tussen integratie en trouw, tussen de volkstaal van het dagelijks leven en het Hebreeuws van gebed en studie. De herinnering aan zo'n familie, indien zij was vastgelegd, zou zijn vastgelegd in gemeentelijke registers, de pinqassim, en in notariële akten van de steden waar zij woonde — bronnen die, voor de Cusin, nog moeten worden geïdentificeerd.

Onder de milieus waarin een Italiaanse Joodse familie met de naam Cusin zich kon vestigen, neemt de havenstad Livorno een vooraanstaande plaats in. Gesticht als vrijstad door de Medici, werd Livorno, dankzij de privileges van de Livornine toegekend aan het einde van de 16de eeuw, een belangrijk toevluchtsoord voor Sefardische en « Portugese » Joden — deze conversos die naar het jodendom waren teruggekeerd. Lionel Lévy heeft aan deze gemeenschap twee essentiële werken gewijd die de vorming, commerciële bloei en Mediterrane uitstraling ervan beschrijven [Lévy, 1996] [Lévy, 1999].

De « Portugese Joodse natie » van Livorno was geen geïsoleerde gemeenschap: zij vormde het centrale punt van een netwerk dat Amsterdam, Noord-Afrika en het Levant verbond. Lévy laat zien hoe de families uit Livorno zich verspreidden, met name naar Tunis, waar zij hun taal, instellingen en handelspraktijken meebrachten [Lévy, 1999]. Deze diaspora binnen de diaspora — de Grana van Tunis, afkomstig uit Livorno — illustreert de extreme mobiliteit die deze handelskringen kenmerkten. Een achternaam die in Italië werd geatesteerd, kon zo van de ene naar de andere oever van de Middellandse Zee reizen.

De verbinding van de Cusin met dit netwerk berust eerder op een waarschijnlijke hypothese dan op een bewezen feit. Niets in de notitie van Schaerf stelt ons in staat hen met zekerheid onder de families uit Livorno in te delen. Echter, de logica van de Italiaans-Joodse naamgeving zelf en de aantrekkingskracht van Livorno maken het aannemelijk dat dragers van deze naam op een bepaald moment in de invloedsfeer van de Toscaanse stad of haar kolonies konden circuleren. Lévy benadrukt dat de gemeenschap van Livorno tot haar uitsterving een levend conservatorium van Joods-Iberische en tegelijk Italiaanse cultuur was [Lévy, 1996].

Dit hoofdstuk, meer conjecturaal van aard, pretendeert niet een vastgestelde woonplaats in Livorno voor de Cusin aan te wijzen. Het beoogt de mogelijkheden in kaart te brengen: de milieus waarin een mobiele Italiaans-Joodse familie zich kon vestigen en tot bloei kon komen. De moderne Middellandse Zee was geen barrière maar een ruimte van circulatie, en de geschiedenis van een naam wordt des te beter begrepen naarmate men deze in deze stromen replaceert. Wat het archief voor de Cusin nog niet heeft opgeleverd, heeft het rijkelijk gedocumenteerd voor hun medegenoten van natie — en het is aan de hand van deze medegenoten dat men voorzichtig hun mogelijk lot kan ophelderen.

Het lot van Italiaans-Joodse families eindigde niet aan de kusten van het schiereiland. Via het kanaal van Livorno en andere wegen droegen velen van hen bij aan het weefsel van gemeenschappen in Noord-Afrika, waar Italiaanse herinnering en Magrebijnse inwortelding elkaar beantwoorden. Het is hier dat de doorgegeven traditie en het archief in dialoog treden, zonder dat men ze altijd perfect samen kan laten vallen.

De grote Algerijnse gemeenschappen — Tlemcen, Sidi Bel Abbès, Oran — bieden voorbeelden van deze hergroeperingen. Eliahou-Éric Botbol stelt in zijn studie over de Joodse gemeenschap van Tlemcen de historische diepte van een stad ter sprake, waar zich Joodse bevolkingsgroepen van verschillende herkomsten hebben afgelagerd, inheemse en van elders afkomstige [Botbol, 2000]. Te Sidi Bel Abbès getuigen de bewaarde rabbijnse archieven van het religieuze en administratieve leven van een gestructureerde gemeenschap, met haar burgerlijke registers, haar akten en besluiten [Rabbijnse Archieven van Sidi Bel Abbès]. Deze bronnen vormen precies het type fond waarin men sporen van een familienaam als Cusin zou zoeken, indien deze zich in Algiers zou hebben voortgezet.

De hypothese van een Noord-Afrikaanse tak moet met uiterste voorzichtigheid worden gehanteerd. Geen van de verstrekte elementen verbindt de Cusin rechtstreeks aan deze gemeenschappen; de overeenkomst blijft gissing. Maar het algemene fenomeen is stellig vastgesteld: de families uit Livorno — de Grana — vestigden zich in Tunesië en straalden uit naar de Maghreb, waar zij Italiaanse familienamen en Livornese gewoonten introduceerden, zoals Lionel Lévy heeft aangetoond [Lévy, 1999]. De confrontatie van de familieherinnering, wanneer die bestaat, met deze Noord-Afrikaanse archieffonden vormt precies de plaats van het « snijpunt »: waar het doorgegeven verhaal kan worden bevestigd, genuanceerd of weersproken door het document.

Deze methodologische voorzichtigheid is zelf een erfenis van de Joodse historische traditie. Het onderscheid dat Yerushalmi maakt tussen de herinnering, die selecteert en heiligt, en de geschiedenis, die ordent en verifieert, is hier volledig van toepassing [Yerushalmi, 1984]. Voor de Cusin zou het familieverhaal — indien aanwezig — als herinnering moeten worden gehoord, en vervolgens op de proef worden gesteld aan het contact met de registers van Tlemcen, Sidi Bel Abbès en elders. Zolang deze confrontatie niet heeft plaatsgevonden, blijft het Noord-Afrikaanse voortbestaan een open mogelijkheid, eerlijk als zodanig aangeduid.

Buiten de geografie is de geschiedenis van een Joodse familie onlosmakelijk verbonden met een cultuur van schriftelijke en mondelinge transmissie. De Cusin begrijpen betekent begrijpen van de intellectuele en spirituele wereld waarvan elke Joodse familie in Italië en rond de Middellandse Zee onderdeel uitmaakte. Deze wereld is in de hedendaagse tijd het onderwerp van een rijke wetenschappelijke literatuur die de diepe structuren ervan weergeeft.

De handschriftproductie was allereerst het hart van deze cultuur. Colette Sirat heeft aangetoond hoe de middeleeuwse Joodse filosofie in eerste instantie via handschriftelijke teksten werd overgedragen, vóór de drukpers, in een keten van kopieën en commentaar die de generaties verbond [Sirat, 1983]. De verlichte handschriften uit Italië die door Giulia Tamani zijn bestudeerd, zijn de meest glanzende materiele uitdrukking hiervan: elk codex was het fruit van collectief werk van schrijvers, verluchters en opdrachtgevers [Tamani, 2010]. Een Joodse familie nam deel aan deze boekeneconomie, als lezer, kopist of bezitter van boeken die van vader op zoon werden doorgegeven.

Het denken structureerde vervolgens de identiteit. Maurice-Ruben Hayoun heeft de grote fasen van de Joodse filosofie getraceerd, van haar antieke bronnen tot haar moderne ontwikkelingen, en toonde de continuïteit aan van een reflectie die het religieuze leven begeleidt [Hayoun, 2023]. Armand Abécassis heeft in zijn meditatie over Joods denken het dynamisme van verlangen en taal als drijvende krachten van de traditie geïllustreerd [Abécassis, 1987]. Léon Askénazi tenslotte heeft de articulatie tussen het levende woord en het vastgestelde geschrift benadrukt, het hart van de Joodse wijze van transmissie [Askénazi, 1999]. Deze drie hedendaagse stemmen werpen licht op het spirituele substraat waaruit een lignage als de Cusin zijn identiteit putte.

Deze cultuur was niet alleen het privilege van de geleerde élites. De dagelijkse liturgie, de bestudering van de tekst binnen de familie en gemeenschap, het vieren van feesten en het gedenken van voorouders vormden een gedeeld weefsel. Isaiah Berlin analyseerde in zijn essays over de Joodse voorwaarde hoe het Joods-zijn trouw aan een erfenis combineert met een confrontatie met de veelvoudige betrekkingen van de moderniteit [Berlin, 1973]. Voor een familie waarvan de naam door de eeuwen heen en misschien over verschillende oevers reist, is deze spanning tussen erfenis en aanpassing precies wat betekenis geeft aan haar geschiedenis. De achternaam Cusin, hoe bescheiden zijn documentair spoor ook is, neemt deel aan deze grote beweging van transmissie die het jodendom bepaalt.

Aan het einde van deze onderzoeksweg blijft de familienaam Cusin wat hij aanvankelijk was: een geverifieerde naam, maar waarvan de concrete geschiedenis grotendeels nog moet worden geschreven. Het vastgestelde feit past in één regel — zijn aanwezigheid in het repertorium van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, dat hem identificeert als joods familienaam van het schiereiland [Schaerf, 1925]. Rond deze kern hebben we niet fabrieksmatig vervaardigde zekerheden ontvouwd, maar een bundel van waarschijnlijke contexten: het joods Italië van de Renaissance en het baroktijdperk, beschreven door Bonfil; de wereld van het manuscript en het boek, verlicht door Tamani en Sirat; het Livornese knooppunt en zijn mediterrane verlengstukken, bestudeerd door Lévy; de mogelijke Noord-Afrikaanse vertakkingen, voor andere families gedocumenteerd door Botbol en de archieven van Sidi Bel Abbès.

De gehanteerde methode was die van epistemische eerlijkheid. We hebben op elk moment onderscheiden wat betrekking heeft op het vastgestelde archief, op de waarschijnlijke hypothese, en op de herinnering die met het document moet worden geconfronteerd. Deze discipline is zelf trouw aan de les van Yerushalmi over de afstand en de verbinding tussen herinnering en geschiedenis [Yerushalmi, 1984]. Het Groot Boek der Cusin is daarom niet het gesloten verhaal van een gereconstrueerde lignée, maar een open kader: een uitnodiging om in de Italiaanse pinqassim, in de Livornese akten en in de Maghrébijnse registers, de naamsporen te zoeken die op een dag zullen preciseren wat we vandaag slechts kunnen schetsen.

Wat blijft er dan over? Een naam, een bron, en de immense achtergrond van een beschaving van herinnering en geschrift waarin deze naam betekenis krijgt. Dat is al, voor de historicus, een kostbaar uitgangspunt — en voor degenen die deze naam dragen, de belofte van een geschiedenis die nog moet worden ontdekt.