Familie Crémieux

De etymologie van de familienaam is een van de zeldzame punten waar traditie en archief duidelijk samenkomen. De naam Crémieux — die men ook aantreft onder de spellingen Crémieu, Cremieux, Carmieu — is afgeleid van de plaatsnaam Crémieu in Dauphiné. Zoals de meeste Comtadijnse Joodse namen wijst hij op een geografische oorsprong: de Joden die in de veertiende eeuw uit het koninkrijk Frankrijk werden verdreven, brachten als naam de herinnering mee aan de plaats waarvan zij waren verdreven. Dit onomastische mechanisme — de naam als herinnering aan ballingschap — is een constant kenmerk van de Westerse Joodse gemeenschappen, en men vindt een weergalm ervan in de repertoria van familienamen van het zuidelijk en Noord-Afrikaans judaïsme [Toledano, 2003].

De Comtat Venaissin en Avignon boden van de veertiende tot de achttiende eeuw een uitzonderlijk toevluchtsoord. Onder de wereldlijke gezag van de pausen werden de Joden er in een restrictieve status gehouden — huisarrest in de carrières (de steegjes van de Joodse wijk), verplicht dragen van de gele hoed, onderworpen aan zware belastingen en geforceerde prediking — maar zij werden er ook beschermd tegen definitieve uitzettingen. Deze tolerantie onder dwang heeft een Provençaalse Joodse cultuur van opmerkelijke continuïteit gevormd, met haar eigen ritus, de Comtadijnse ritus, haar synagogen in Carpentras en Cavaillon, haar geleerden en haar kooplieden.

De deugd die deze periode draagt is niet allereerst die van een individu, maar die van een gemeenschap: de volharding in trouw aan de Wet binnen een opsluiting. In de krappe carrières bewaarde de gemeenschap haar talmoedische kennis, haar feesten, haar bijzondere liturgie, stellende van generatie op generatie wat de traditie van Israël de handhaving van studie en observantie in ballingschapsland noemt. Men moet zich hoeden voor idealisering: het leven in de carrière was evenzeer één van dagelijkse vernedering als van veerkracht. Maar uit deze koppige uithoudingsvermogen werden de mannen geboren die, zodra de deuren door de Revolutie werden geopend, zich onmiddellijk de burgerschap toe-eigenden.

De Franse Revolutie veranderde in één slag deze eeuwenoud statut. Het decreet voor de emancipatie van de Joden — voor de Sefardische Joden en de Joden uit het Zuiden op 28 januari 1790, voor alle Joden van Frankrijk op 27 september 1791 — maakte de inwoners van de comtadijnse carrières tot volwaardige burgers. De annexatie van het Comtat Venaissin en Avignon aan Frankrijk in 1791 integreerde deze gemeenschappen definitief in de natie.

Het is op dit moment van wending dat Isaac Moïse Crémieux wordt geboren, op 30 april 1796 in Nîmes, afkomstig uit een handelaarsfamilie uit het Comtat die zich in de Gard had gevestigd. De loopbaan is exemplarisch voor zijn generatie: de zoon van een gisteren nog gemarginaliseerde gemeenschap volgt rechtenstudies in Aix-en-Provence, zweert als advocaat in — na geweigerd te hebben de more judaico, de vernederende speciale eed waarvan Joden werden geëist en waarvan hij later de afschaffing zal verkrijgen — en vestigt zich als advocaat. De strijd tegen deze discriminatoire eed is een van de eerste openbare daden van Crémieux: hij voert er vanaf de jaren 1820-1830 een verdediging van Joodse waardigheid mee, juist in naam van de republikeinse gelijkheid.

We zien hier een deugd tot uitdrukking komen die de gehele lignée, zoals deze is gedocumenteerd, zal doorkruisen: gerechtigheid als roeping, begrepen in de dubbele betekenis van het juridisch beroep en van de kardinale waarde van het judaïsme — tsedek. Bij Crémieux is de verdediging van het recht niet los te maken van de verdediging van de zijnen; de advocaat die voor de vervolgden pleit, verlengstuk van de profeet die recht eist voor de weduwe en de wees. Deze continuïteit tussen het Joodse ideaal van gerechtigheid en de Franse burgerlijke inzet is een van de kenmerken waarmee de lignée deelneemt aan het collectieve geheugen van Israël.

De carrière van Adolphe Crémieux volgt alle schommelingen van de Franse negentiende eeuw. Als gerenommeerd advocaat, beroemd om zijn welsprekendheid, wordt hij een van de grote politieke sprekers van zijn tijd. Gekozen tot afgevaardigde, liberale tegenstander van de Julimonarchie, speelt hij een hoofdrol in de Revolutie van 1848: lid van de voorlopige regering van de Tweede Republiek, oefent hij de functies uit van minister van Justitie en draagt hij bij tot de afschaffing van de slavernij in de koloniën en tot die van de doodstraf in politieke aangelegenheden.

Na de Staatsgreep van 1851, tegenstander van Louis-Napoléon Bonaparte, ondervindt hij afzijding en keert daarna terug naar het openbare leven onder het eindigende Tweede Keizerrijk. De val van het Keizerrijk in september 1870 brengt hem terug naar het ministerie van Justitie binnen de Regering van de Nationale Verdediging. Het is vanuit deze functie, uitgeoefend vanuit de gouvernementale delegatie die zich terugtrok naar Tours en vervolgens Bordeaux, dat hij het decreet ondertekent dat naar hem genoemd zal worden.

Twee deugden kruisen hier elkaar. De betrokkenheid bij het collectieve leven, eerst en vooral: Crémieux beschouwt zichzelf nooit als een teruggetrokken notabele, maar als een actor in de stad, zijn woord engagerend voor de grote oorzaken van zijn eeuw — de Republiek, de afschaffing van de slavernij, de politieke vrijheid. De goedheid en de zorg voor de ander, vervolgens, niet als gevoel maar als wettelijke handeling: de slavernij afschaffen betekent in de slaaf een medemensch erkennen, een gebaar dat de Joodse traditie verbindt met het herhaalde gebod van Deuteronomium — « gedenk dat gij slaaf geweest zijt in Egypteland ». Dat een afstammeling van een lange tijd gemarginaliseerde gemeenschap zich inzet om andere onderdrukte mensen te bevrijden, geeft aan deze handeling een resonantie die de biografie overstijgt.

Het decreet van 24 oktober 1870, ondertekend door Crémieux, verleende collectief de Franse nationaliteit aan de inheemse Joden van de departementen van Algerije. Deze maatregel maakte ongeveer vijfendertigduizend personen tot volwaardige Franse burgers, waardoor zij van de status van « inheemsen » onderworpen aan een speciaal regime overgingen naar die van volwaardige onderdanen [Allouche-Benayoun, 2012].

De reikwijdte van dit decreet was enorm en werd duurzaam betwist. Het sloot aan bij het verlengde van het emancipatieve werk van de Revolutie, stellende toe aan de Joden van Algerije wat 1791 aan hen in het moederland had toegestaan. Maar het stelde ook een verschillend behandeling in met de moslims, die onderworpen bleven aan de status van het inheemsendom, en werd om deze reden een voorkeur doelwit van het koloniale antisemitisme aan het einde van de eeuw, met name tijdens de gewelddadigheden van de periode van de Dreyfus-affaire [Ansky, 1950] [Ayoun & Cohen, 1982]. De intrekking van het decreet door het Vichy-regime in oktober 1940 beroofd de Joden van Algerije bruut van hun burgerschap voordat dit werd hersteld [Stora, 1997].

Historici hebben aangetoond hoezeer dit decreet de identiteit van de Joden van Algerije diepgaand transformeerde, hun verfrансing, schoolopleiding en sociale mobiliteit versnellende, terwijl zij een nieuwe afstand tot de moslimomgeving creëerden [Stora, 2006] [Valensi, 2016]. Deze complexe geschiedenis, gemaakt van emancipatie en breuk, vormt een van de « drie exilen » waardoor Benjamin Stora het lot van de Joden van Algerije heeft beschreven [Stora, 2006], en blijft centraal staan in de meervoudige herinneringen die deze gemeenschappen nog dragen [Allouche-Benayoun & Bensimon, 1998] [Association Morial, 2024].

De deugd hier is die van inclusie en zorg voor de verre broer: Crémieux, een Jood uit het moederland, werkende voor coreligionisten die hij niet kende, in naam van de solidariteit van Israël over de zeeën heen. Maar de eerlijkheid van het verhaal gebiedt om de schaduw ervan te zeggen: dit gebaar van Joodse broederschap was ook een instrument van de koloniale logica, inclusief van de enen door anderen uit te sluiten. De lignée raakt hier de grenzen en tegenstrijdigheden van de emancipatie zelf.

Verder dan Franse politiek wijdde Adolphe Crémieux een groot deel van zijn leven aan de verdediging van Joden over de hele wereld. Al in 1840 bracht de affaire van Damaskus — een lasterlijke beschuldiging van rituele moord tegen de Joden van de stad — hem ertoe samen met de Britse filantroop Moïse Montefiore op de Ottomaanse en Egyptische autoriteiten in te werken om de vrijlating van de beschuldigden te verkrijgen. Deze reis markeerde Crémieux' entree in de diplomatie van internationale Joodse solidariteit.

Vanaf 1863 en opnieuw na 1868 werd hij voorzitter van de Alliance israélite universelle, een organisatie opgericht in 1860 om de rechten van Joden overal waar zij bedreigd werden te verdedigen en hun onderwijs te bevorderen. Onder zijn moreel gezag ontplooide de Alliance een netwerk van scholen door het Middellandse-zeegebied en het Oosten, onderwijs brengende aan Joodse gemeenschappen in Noord-Afrika, het Nabije Oosten en de Balkan.

Het is misschien hier dat de lignée het zuiverst een eigenlijk Joodse deugd uitdrukt: de kol Israël arevim ze la-ze — « heel Israël is verantwoordelijk voor elkaar ». De liefdadigheid (tsedaka) en de zorg voor onderwijs, die de traditie beschouwt als één van de hoogste vormen van weldadigheid, krijgen bij Crémieux een institutionele en transnationale dimensie. Scholen openen voor arme kinderen in Tétouan, Bagdad of Salonique, onschuldigen in Damaskus verdedigen: dat is het oude gebod van solidariteit dat de verspreide gemeenschappen verbindt vertalen in moderne daden. Hierin voegt de staatsman zich bij de zoon van de Comtadin-carrières: wat zijn gemeenschap van oorsprong had ontvangen — de bescherming om te overleven — gaf hij terug, veelvoudigd, aan heel Israël.

De naam Crémieux wordt niet gereduceerd tot zijn beroemdste lid. Hij wordt nog steeds gedragen, in het hedendaagse Frankrijk, door families die hun oorsprong in Comtat en Zuid-Frankrijk opeisen, en hij heeft zich onderscheiden in de kunsten en literatuur — men denkt aan de criticus en schrijver Benjamin Crémieux (1888-1944), figuur uit het literaire leven van het interbellum, gestorven door deportatie naar Buchenwald, wiens lot tragisch herinnert dat emancipatie de Joden van Frankrijk niet had beschermd tegen barbarij.

De familiale en collectieve Mémoire heeft van het decreet van 1870 een identitair oriëntatiepunt gemaakt voor de Joden van Algerije en hun nakomelingen, gerepatrieerd naar het moederland na 1962. De historische werken en geheugenisassociaties — zoals Association Morial — blijven deze trajecten verzamelen en doorgeven [Association Morial, 2024], terwijl documentaire archieven de beelden van deze verdwenen gemeenschappen bewaren [CDHA].

Hier antwoorden Mémoire en Histoire elkaar zonder altijd samen te vallen. Voor velen van de nakomelingen is « Crémieux » niet meer alleen een familienaam maar de naam van een stichtingsmoment — dat van hun toetreding tot het Franse burgerschap. Het historisch onderzoek nuanceert en complexificeert dit verhaal; de Mémoire houdt het voor een erfenis. De deugd die in deze nazatenschap opblinkt is die van de transmissie (massoret): de weigering een geschiedenis uit te laten wissen, de plicht van herinnering die de joodse traditie onder de geboden plaatst — zakhor, « gedenk ».

Van de steengroeve van Carpentras tot aan de tribune van de Assemblée, van de steeg van het pauselijke getto tot aan de scholen van de Alliance verspreid over drie continenten, trekt de lignée Crémieux een traject van opgang en verantwoordelijkheid. Ze vertelt, in één naam, het verloop van een gedulde en afgescheiden judaïsme naar een geëmancipeerd, burger- en betrokken judaïsme — met zijn grootsheid en zijn dubbelzinnigheden.

Indien men moet aanwijzen wat deze familie, onder al de deugden, het best heeft uitgedrkt, dan is het de gerechtigheid in dienst van de solidariteit van Israël. Bij Adolphe Crémieux scheidde de tsedek — het recht verdedigd aan de balie, de gelijkheid ingeschreven in de wet, de vrijgelaten slaaf — zich nooit af van de tsedaka — de verre broeder bijgestaan, het kind onderwezen, de beschuldigde van Damascus bevrijd. Hij maakte van zijn Franse overheidsfunctie een instrument van de oude joodse verantwoordelijkheid: dat elkeen voor allen verantwoording aflegt. Deze verweven van burger en zoon van Israël, van rechtsgeleerde en weldoener, verbindt het bijzondere lot van de lignée met de collectieve herinnering van een volk dat gerechtigheid en solidariteit altijd beschouwd heeft als twee gezichten van eenzelfde gebod.

Eerlijkheid gebiedt dit verhaal niet af te sluiten met een onverdeelde lofprijzing. Het decreet van 1870 emancipeerde de een ten koste van de uitsluiting van de ander; de emancipatie zelf beschermde niet tegen Vichy noch tegen deportatie. De lignée Crémieux draagt aldus, met haar glansrijke zijden, de tegenstellingen van haar eeuw. Juist omdat zij de complexiteit ervan op zich neemt, blijft zij, vandaag nog steeds, een spiegel van het lot van de Joden van Frankrijk.