Familie Crema

De joodse aanwezigheid in Lombardije en in het dal van de Pô wordt vanaf het einde van de Middeleeuwen geatesteerd, gestructureerd rond kredietactiviteiten en kleine handel, in een weefsel van kleine steden die om beurten onder heerschappij van Milaan, Venetië en lokale heerschappijen vielen. De Joden leefden daar onder het regime van de condotte, deze contracten met bepaalde duur waarmee een stedengemeenschap enkele families toestond zich te vestigen, geld uit te lenen en hun cultus uit te oefenen tegen betaling van belastingen en strikte voorwaarden. Robert Bonfil heeft aangetoond hoe precair en onderhandeld de toestand van de Joden in de Italiaanse Renaissance was, waarbij bankieren op pand zowel de economische grondslag van de joodse aanwezigheid als het terugkerende motief van haar verwerping vormde [Bonfil, 1994].

Het is in dit kader dat de naam Crema zich kon vormen. Wanneer een familie de stad aan de Serio verliet — verdreven, of elders op zoek naar een gunstiger condotta — nam zij de naam van haar stad mee, die een identiteitsteken werd in de ogen van de ontvangende gemeenschappen. Aldus getuigt de familienaam minder van een ingeworteldheid dan van een vertrek: hij bewaart in de naam het spoor van een verloren plaats. Deze manier om van het toponiem een draagbare herinnering te maken behoort tot een discrete maar diepe deugd van de Israëlitische traditie — de trouw aan de plaats van herkomst, de weigering van vergetelheid, de inschrijving van de herinnering in de naam zelf die men aan zijn kinderen doorgeeft. Hierin nemen de Crema deel aan een constant kenmerk van de collectieve joodse herinnering, die van de naamgeving een daad van verzet tegen uitwissing maakt [Yerushalmi, 1984].

Crema, in het bezit van de Venetiaanse terraferma-staat, had het lot van de Joden die deze naam droegen onlosmakelijk verbonden met dat van de Republiek. Venetië had vanaf 1516 de eerste getto van Europa ingesteld, waarin zijn Joodse bevolking in een afgesloten wijk werd opgesloten, terwijl deze nuttig werd gehouden voor de economie en het aanzien van de stad. De Serenissima onderscheidde verschillende Joodse « naties »: de Tedeschi (Duitsers en Noord-Italianen), de Levantini en de Ponentini (Sefarden uit het Ottomaanse Levant en het Iberische Westen). Een familie van Lombardse oorsprong zoals de Crema behoorde van nature tot de Noord-Italo-Asjkenazische stroming, die van bankiers en handelaren uit kleine steden van de terraferma, verbonden aan de « natie » tedesca of Italiaanse.

Venetië was ook in de zestiende en zeventiende eeuw een van de grote centra van Hebreeuws drukwerk en de productie van verlichte handschriften, waar Asjkenazische, Italiaanse en Sefardische tradities elkaar kruisten. Giulia Tamani heeft de rijkdom van verfraaide Hebreeuwse handschriften in Italië onderzocht, waar de verfijning van de versiering het belang aangaf dat werd gehecht aan de schoonheid van het heilige boek en schriftelijke overdracht [Tamani, 2010]. In zo'n milieu vormden de liefde voor studie en de zorg voor tekst — de talmud torah als kardinale waarde — het hart van het gemeenschapsleven. Dat leden van een familie Crema kopisten, correctoren van drukwerk, boekhandelaren of eenvoudige intekenaren van werken waren, behoort tot het waarschijnlijke meer dan tot het gedocumenteerde; maar de context maakt hun onderdompeling in deze boekcultuur, die het Joodse lidmaatschap in het Italië van de Renaissance en het barokke tijdperk definieerde, zeker [Bonfil, 1994].

De activiteit van loodgieterslening, waartoe de Joden uit Noord-Italië vaak werden beperkt, kan niet alleen worden gelezen als een beperking die werd opgelegd door de uitsluiting van christelijke beroepen. Het was ook een plaats van ethiek. De halakha omschreef leningen tegen rente strikt, waarbij onderscheid werd gemaakt tussen leningen tussen Joden — onderworpen aan het bijbelse verbod op woeker — en leningen aan niet-Joden, toegestaan maar moreel onder toezicht. De meest nauwgezette joodse bankiers hielden hun boekhouding met een nauwkeurigheid die zowel door burgerlijke wet als religieus geweten werd geëist, en velen wijdden een deel van hun winsten aan communautaire liefdadigheid, de tsedaka.

Want de loodgietersbank was ook, paradoxaal genoeg, een instrument van solidariteit: in veel Italiaanse steden waren het de joodse bankiers die, onder druk van franciscaanse predikers die de Monti di Pietà stichtten, een dienst vergeleken kregen die de christelijke samenleving zelf niet op een ander manier kon waarborgen. Robert Bonfil heeft deze ambivalentie onderstreept, waarbij de joodse geldverstrekker tegelijk onmisbaar en gestigmatiseerd is, verplicht een functie uit te oefenen die de dominante moraal veroordeelde terwijl men ervan gebruik maakte [Bonfil, 1994]. De deugd die hier wordt uitgedrukt, is die van een economische rechtschapenheid gehouden onder het oog van de Wet: het geld van anderen beheren zonder het te stelen, de arme helpen door tsedaka, het gegeven woord in het contract eren. Deze joodse opvatting van economische activiteit als morele verantwoordelijkheid — en niet als simpele winst — doortrekt de geschiedenis van de koopmansfamilies van Italië, en de lignée Crema, door haar waarschijnlijke inschrijving in deze wereld, was daar onderdeel van.

Italiaanse plaatsnaamhoudende geslachtsnamen bleven niet beperkt tot het schiereiland. De grote beweging van de Portugese en Italiaanse joodse "naties", tussen de zestiende en negentiende eeuw, verspreidde families uit Noord-Italië naar de grote havens van het Middellandse-Zeegebied — Livorno in de eerste plaats. Lionel Lévy heeft de geschiedenis van de Portugese en Livornese joodse natie getraceerd, dit netwerk van kooplieden en gemeenschap dat Livorno verbond met Amsterdam, Tunis en Noord-Afrika, en dat door de hele Middellandse-Zeeruimte namen uit heel Italië verspreidde [Lévy, 1999] [Lévy, 1996]. Livorno, vrije haven zonder getto, bood Joden zeldzame vrijheid en werd een centraal knooppunt waarvan mannen, goederen en boeken naar de Maghreb uitstraalden.

Via deze kanalen bevonden dragers van Italiaanse namen zich in de volgende eeuwen in de gemeenschappen van Noord-Afrika — Tunis, maar ook de steden van Frans-Algerije, waar de studies van Eliahou-Éric Botbol over Tlemcen en de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès getuigen van de rijkdom van deze samengestelde gemeenschappen, mengeling van autochtone fondsen, Sefardische inbreng en families van Italiaanse afkomst Gorneyim (Livornezen) genoemd [Botbol, 2000] [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. Bij gebrek aan specifieke archieven die de aanwezigheid van een Crema-familie in deze gemeenschappen aantonen, zal men zich onthouden van het stellen van meer dan wat het spoor toelaat; maar het Italiaans-Livornese migratiepatroon maakt een dergelijke verspreiding aannemelijk, en het werpt hoe dan ook licht op het milieu waarin zulke namen circuleerden. Wat hier verschijnt, is de deugd van wederzijdse gastvrijheid: Maghrebijnse gemeenschappen die de vreemdeling van het Noorden ontvangen, en Italiaanse ballingen zich integreren in een judaïsme dat niet het hunne was — exemplarische figuur van deze verhouding tot de vreemdeling die de joodse traditie, gemarkeerd door de herinnering aan Egypte, tot gebod verheft.

Italiaans-Joodse denken en de familie Crema

Italië was, naast middeleeuws Spanje en de Provence, een van de grote laboratoria van het Joodse denken. Colette Sirat heeft aangetoond hoe middeleeuws Joods filosofie zich allereerst leest in handschriften, die levende materie waarin Maimonides, bijbelcommentaren en filosofische speculatie zich voortplanten, en hoe Italië een kruispunt van deze transmissie was [Sirat, 1983]. Maurice-Ruben Hayoun heeft de continuïteit van deze reflectie onderstreept, van middeleeuwse falsafa tot aan het moderne Joodse denken, waarbij Italië het doorgangspunt naar het verlichte Europa verzekerde [Hayoun, 2023].

In dit intellectuele landschap deelde een Italiaanse familie zoals de Crema een gemeenschappelijk erfgoed: de praktijk van het Hebreeuws, de studie van de Talmoed in de jesjieva's van de Noord-Italiaanse gemeenschappen, de vertrouwdheid met de grote teksten van de halakha en de mystiek. Léon Askénazi en Armand Abécassis hebben beiden benadrukt wat de Joodse traditie studeren noemt — een vorm van gebed en trouw aan het Verbond: de traditie doordenken is niet haar herhalen, maar haar levend maken in elke generatie [Askénazi, 1999] [Abécassis, 1987]. Hoewel men geen naamelijk geïdentificeerde Crema een precieze geleerde werk kan toekennen — voorzichtigheid gebiedt dit zonder een katalogus die dit bevestigt —, kan men stellen dat de lignée in deze studiercultuur doordrenkt was, waar bescheidenheid tegenover de tekst en intellectuele eis hand in hand gingen. Dit is een deugd die geen familie in eigendom toebehoort, maar die elke Joodse familie de plicht heeft te dragen: kennis als dienst aan de gemeenschap en niet als sieraad voor zichzelf.

De emancipatie in Italië was laat en progressief: zij eindigde met de nationale eenheid van 1861 en de erkenning van volledige burgerlijke gelijkheid van de Joden, die toen massaal in het leven van het land traden — vrije beroepen, openbaar bestuur, leger, kunsten en wetenschappen. Deze integratie, lange tijd beschouwd als voorbeeldig, werd brutaal verbroken door de fascistische rasseawetten van 1938, die de Joden van het Italiaanse openbare leven uitsloten, vervolgens door de deportaties die volgden op de Duitse bezetting van 1943.

De herinnering aan deze ramp, voor alle Joodse families in Italië, leest zich nu door middel van het werk van registratie van slachtoffers en pedagogische overdracht. Dominique Natanson, door middel van zijn onderneming van Joodse herinnering en onderwijs, heeft eraan gewerkt om de herinnering aan de verdwenen levend te houden en ervan een instrument van overdracht aan jonge generaties te maken [Natanson, 1997]. Onderzoeken of dragers van de naam Crema onder de slachtoffers of onder de overlevenden figureren, behoort tot deze plicht van herinnering; bij afwezigheid van archivistische verificatie in het kader van dit huidge Grote Boek, kan men dit niet stellen, maar men schrijft hier de lignage in in het collectieve lot van een Italiaans jodendom dat de glans van emancipatie en de afgrond van vervolging kende. De uiteindelijke deugd die men op deze drempel onderscheidt, is die van trouw in beproeving: joods blijven wanneer alles tot vergeten duwt, en overdragen ondanks de duisternis — wat Yerushalmi de plicht van herinnering noemde, zakhor [Yerushalmi, 1984].

Van de Lombardische stad aan de Serio tot de Venetiaanse getto's, van pandhuizen tot vrije havens in de Middellandse Zee: de waarschijnlijke geschiedenis van de lignée Crema volgt de beweging van de Italiaanse diaspora: die van een naam die het spoor van een verloren plaats bewaart en hem als een geheugentalsman door de eeuwen draagt. Slechts weinig archiefstukken die namenlijk aan deze familie zijn gewijd, zijn tot ons gekomen, en eerlijkheid gebiedt dit te zeggen: dit Grote Boek heeft een milieu en een waarschijnlijk lot wederopgebouwd, eerder dan een zekere genealogische keten. Maar wat de familienaam zelf reeds leert, is reeds aanmerkelijk.

Want moest men, boven alles, de deugd noemen die deze lignée het best heeft uitgedrukt, dan zou het trouw aan de herinnering zijn — deze vastberadenheid om van een stadsnaam een toevluchtsoord van herinnering te maken, zich niet te laten uitwissen, door te geven. Daarin nemen de Crema volledig deel aan wat de traditie van Israël door de continenten heen het diepst heeft gedragen: het gebod zich te herinneren, zakhor, dat het Joodse volk de bewaarder van zijn eigen geschiedenis maakt [Yerushalmi, 1984]. Rond deze hoofddeugd ordenen zich de anderen die het verhaal aan de oppervlakte heeft gebracht: de rechtschapenheid in het beheer van geld en de tsedaka, de liefde voor studie en bescheidenheid tegenover de tekst, gastvrijheid jegens de vreemdeling in gastgemeenschappen, trouw in de beproeving van vervolgingen. Zo sluit het singuliere lot van een Lombardische familie aan bij de collectieve herinnering van een volk: in een naam, een hele geschiedenis; in een geschiedenis, de trouw van een heel volk aan zijn Verbond.