Familie Costantini

Het vertrekpunt van elk onderzoek naar deze lignée is een nauwkeurig werk, een eeuw geleden gepubliceerd. In 1925 bracht Samuele Schaerf in Florence I cognomi degli ebrei d'Italia uit, een geannoteerde catalogus van de achternamen die door Joodse families op het schiereiland werden gedragen. Het is op deze bladzijden dat de naam Costantini voorkomt, ingedeeld onder de Joodse achternamen van Italië. Deze vermelding, hoe beknopt ook, vormt de controleerbare basis van ons verhaal.

Het werk van Schaerf verdient aandacht, want het werpt licht op de aard van de naam die ons bezighoudt. In een tijd — de jaren 1920 — toen het Europese antisemitisme zich inspande om een vermeend « ras » achter achternamen op te sporen, demonstreerde het werk het tegenovergestelde: dat de namen van de Joden van Italië in wezen Italiaanse namen waren, gesmeed in dezelfde vormen als die van het hele volk van het schiereiland — plaatsnamen, beroepsnamen, voornamen die achternamen werden. Costantini behoort tot deze laatste categorie: een achternaam afgeleid van de voornaam Costantino, volgens de meest alledaagse Italiaanse naamgevingsprocedure, waarbij het achtervoegsel -ini afstamming aangeeft (« de zonen van Costantino »).

Deze schijnbare alledaagschheid is voor de historicus een waardevolle gegeven. Het situeert de familie niet onder de openlijk Hebraïsche of bijbelse achternamen, noch onder de namen van Iberische of Duitse afkomst, maar in de uitgebreide verzameling van zogenaamde italkim — Italiaanse Joden, die sinds de oudheid ingeburgerd waren en volkomen geaccultureerd aan de taal en gebruiken van het land. Zoals de grote syntheses over het Italiaans jodendom hebben aangetoond, was deze gemeenschap de oudste van Europa en ontwikkelde zij gedurende eeuwen een eigen identiteit, noch Ashkenazi noch Sefaradi. Een naam als Costantini dragen betekent reeds tot deze eerste stam behoren, die het Latijn en daarna het Italiaans sprak voordat zij het Jiddisch of Ladino leerde kennen.

Wij weten niet, door gebrek aan gepubliceerde archieven, in welke stad de lignée wortel schoot noch op welke precieze datum zij deze naam aannam. Maar de enkele aanwezigheid van de achternaam in het repertorium van Schaerf is voldoende om haar in een bevestigde gemeenschapsrealiteit te verankeren. Hier gebiedt eerlijkheid voorzichtigheid: het is een gevestigde naam, niet een reeds geschreven geschiedenis.

Om te begrijpen wat het betekent een Joodse familie « uit Italië » te zijn, moet men veel verder teruggaan dan het register van 1925. Het Italiaans judaïsme is het oudste van de westerse diaspora: Joden zijn sinds de Romeinse tijd aanwezig in Rome en in het Zuiden van het schiereiland, en vormen een onderbroken continuïteit van gemeenschapsleven door twintig eeuwen heen. Geen enkele andere Joodse gemeenschap in Europa kan zich beroemen op zo'n temporele diepte.

In de Mezzogiorno, van het zuiden van het schiereiland tot Sicilië, vormden de Joden lange tijd een dichte bevolking, actief in ambachten, handel, geneeskunde en zijdewerk, totdat de verdrijvingen uit het koninkrijk Napels, aan het begin van de 16de eeuw, een einde maakten aan deze zuidelijke aanwezigheid van meerdere millennia. Degenen die bleven, trokken zich terug naar het centrum en noorden, waar de pauselijke staten, hertogdommen en republieken hun wisselende omstandigheden boden, soms gastvrij, soms vijandig.

In deze smeltkroes werd de meest discrete en hardnekkigste deugd van de italkim gesmeed: trouw. Trouw aan de plaats, eerst — deze eigenzinnigheid om daar te blijven waar men is geboren, om het gemeenschapsleven na elke verdrijving opnieuw wortel te laten schieten, om opnieuw te beginnen. De Joodse traditie noemt deze volharding emounah, de geduldige loyaliteit die beproevingen doorstaat zonder af te wijken. Een familie met een naam zo diep Latijn als Costantini belichaamt, door haar naamgeving zelf, deze Joodse manier van in Italië wonen niet als een voorbijgaand exilland, maar als een vaderland waar men sinds de Oudheid heeft leren spreken, bidden en overleven. De naam zegt hier het wortelen, en het wortelen zegt de trouw.

Deze continuïteit ging gepaard met een aanzienlijke intellectuele bijdrage: de Italiaanse gemeenschappen waren centra van taloudige kennis, liturgische poëzie en, later, van dialoog met de omringende cultuur. Waar andere diaspora's zich terugtrokken, beoefende de Italiaanse vaak uitwisseling — zonder ooit af te zien van wat haar grondvest.

Indien we de lineage Costantini niet met zekerheid kunnen lokaliseren, nodigt de Latiniteit van haar naam ons natuurlijk uit om onze blik te richten op Rome en Centraal-Italië, historische kern van de Italiaanse judaïciteit. De Joodse gemeenschap van Rome, de oudste van Europa, kende in de vijftiende eeuw een moment van relatieve openheid. In het tijdperk van de Renaissance hebben, zoals Robert Bonfil heeft aangetoond, de Joden van Italië deelgenomen aan het culturele leven van hun tijd: artsen, bankiers, geleerden, drukkers, zij onderhandelden over een bijzondere plaats in een samenleving die hen tolereerde terwijl zij hen op afstand hielden.

Deze inbedding voedde concrete deugden. De economische activiteit van Joodse kredietverstrekkers, vaak de enigen die bevoegd waren krediet uit te oefenen, maakte het economische leven van tal van steden mogelijk en, via de monti en liefdadigheidswerken, een herverdeling binnen de gemeenschap. Want de tsedaqah — deze rechtvaardigheid die zich voordoet als liefdadigheid, deze plicht om de arme te helpen, ingeschreven in het hart van de Wet — structureerde het leven van de Italiaanse Joodse nazioni: bruidsschaatconfraternititeiten voor onbemiddelde meisjes, ziekenbezoeksverenigingen, fondsen voor de begrafenis van behoeftigen. Een familie als de Costantini, verstrengeld in dit gemeenschappelijk weefsel dat voor het hele Italiaanse jodendom wordt geattesteerd, deelde noodzakelijk in de verplichtingen en solidariteiten ervan.

Toen kwamen de muren. In 1555 stelde de pauselijke bul Cum nimis absurdum van Paulus IV het getto van Rome in en verscherpte de positie van Joden overal: het dragen van een onderscheidingsteken, beroepsverboden, opeen pakking in gesloten wijken. Voor meer dan drie eeuwen leefden de Joden van Rome en van tal van steden ingesloten, verarmd, maar levend. Het is wellicht daar dat de deugd van de gehele Italiaanse lineage zich het diepst smeedde: de blijvende bescheidenheid, het vermogen de studie van de Torah te bewaren, de praktijk en waardigheid te bewaren zelfs temidden van de vernedering. De herinnering van Israël herdenkt deze gesloten eeuwen niet als een dode tijd, maar als een lange waking waarin de trouw aan de Wet, dag na dag, een daad van stille weerstand was.

De negentiende eeuw schudde deze situatie radicaal door elkaar. Het debat over de emancipatie van de Joden, dat in Italië al eind achttiende eeuw was begonnen onder invloed van de Verlichting en de Franse Revolutie, leidde geleidelijk tot burgerlijke gelijkstelling. Zoals Gadi Luzzatto Voghera analyseerde, was deze emancipatie geen geschenk: zij werd besproken, betwist en veroverd tussen 1781 en 1848, gedragen door Joodse intellectuelen en door christelijke liberalen die ervan overtuigd waren dat de uitsluiting van Joden de natie schande aandeed die zij pretendeert te beschermen.

De Italiaanse eenwording, voltooid in 1870 met de verovering van Rome, hief de laatste getto's op. De Joden van Italië werden volwaardige burgers en engageerden zich met opmerkelijke vurigheid in het leven van de nieuwe natie: in het leger, het bestuur, de universiteit, de magistratuur, de politiek. De Risorgimento werd door veel Joodse families beleefd als een tweede bevrijding, een uittocht uit Egypte op nationaal niveau.

Hier spreekt een kardinale waarde: betrokkenheid bij het collectieve leven, wat de traditie tiqqoun noemt — de reparatie van de wereld door handelen binnen de stad. Uit de muren gekomen, trokken de Italiaanse Joden zich niet terug; zij gaven. Een familie met een patroniem zo voluit Italiaans als Costantini bevond zich, door die naam zelf, gereed voor deze ingang in de natie, zonder enige afstand om te overbruggen met haar medeburgers. De naam die onder het getto het uitsluiting niet had kunnen verbergen, werd onder de emancipatie het teken van een eindelijk erkende toebehoring. Dit is de vruchtbare paradox van deze lignée: de Latijnse karaktertrek van haar naam, lang zonder beschermend effect, leek eindelijk samen te vallen met een werkelijke burgerschap.

Deze illusie van een volvoering — Italiaan zijn onder de Italianen, ononderscheiden en vrij — zou in de volgende eeuw op de meest brutale wijze ineen storten.

In 1938 promulgeerde het fascistische regime rassenlustige wetten, waardoor de Joden van Italie gelijk werden beroofd dat zij zeventig jaar eerder hadden verworven. Het werk van Michele Sarfatti, Enzo Collotti, Marie-Anne Matard-Bonucci en Fabio Isman heeft in detail de mechanica van deze vervolging vastgesteld: volkstelling, uitsluiting van scholen en beroepen, schrappingen, plunderingen, registratie van de gehele joodse bevolking van het land.

Dit moment openbaart met wrede duidelijkheid de waarheid die in de naam Costantini besloten ligt. Het regime stopte niet bij achternamen: het voerde volkstelling uit, kruiste burgerlijke registers en kerkelijke archieven, en speurde families op die als "joods" werden aangemerkt, hoewel hun naam, zoals Costantini, in alle opzichten gelijk was aan die van hun katholieke buren. De meest Latijnse naam bood geen bescherming. De vervolging toonde dus aan dat onomastische assimilatie, hoe ver ook doorgevoerd, geen toevluchtsoord bood — een bittere les die elke joodse familie in Italie, ongeacht haar achternaam, voor eigen rekening moest leren.

De dagboekschrijvers en briefschrijvers die Mario Avagliano en Marco Palmieri hebben verzameld, geven de omvang van de schok aan: mannen en vrouwen die zich volledig Italiaans beschouwden, ontdekten van de ene dag op de andere dat zij dat niet meer waren in de ogen van de staat die zij hadden gediend. Velen hadden voor het vaderland gevochten tijdens de Eerste Wereldoorlog; sommigen hadden zich zelfs bij het fascisme aangesloten. De verhouding tot de natie, lang als een loyale vanzelfsprekendheid ervaren, werd een wond.

Tegenover deze beproeving manifesteerde zich onder de vervolgden een deugd die de traditie goed kent: de kiddoush ha-Chem, de heiligmaking van de Naam door waardigheid bewaard in vernedering. De uitgesloten kinderen onderwijs geven, wederzijdse hulp organiseren, boeken en het geloof behouden — zovele gebaren die de joodse gemeenschappen van Italie, wier lot de Costantini deelden, tegen de vernietiging van hun rechten inzetten.

Na de wapenstilstand van september 1943 en de Duitse bezetting van het centrum en het noorden van Italië werd vervolgde uitroeiing. Liliana Picciotto, in Il libro della memoria, heeft naamse naamse de Joden die tussen 1943 en 1945 uit Italië waren gedeporteerd, opgetekend en het meest rigoureuze documentaire monument van deze tragedie opgericht. Van de duizenden slachtoffers werden bijna allemaal in Auschwitz vermoord.

Dit is het punt waar ons verhaal de eerlijke grens bereikt van wat de gepubliceerde bronnen ons toestaan te stellen. Het referentiecorpus stelt niet naamse naamse het lot van specifieke leden van de lineage Costantini vast; de voorzichtige historicus moet zich daar bij neerleggen en niets verzinnen. Maar het collectieve geheugen werpt licht op de stilte: de razzia op het getto van Rome, op 16 oktober 1943, trof indiscriminaat de families van de stad, inclusief die wier Romeinse wortels tot de Oudheid teruggaan en wier namen het meest oud-Italiaans waren. De plicht om te herinneren gebiedt geen afwezige naam uit de archieven te veronderstellen, maar ook niet te vergeten dat achter elk achternaam van Schaerfs repertoire echte wezens stonden, blootgesteld aan dezelfde bedreiging.

Uit deze donkere jaren komt echter een helderheid voort: die van de zakhor, de noodzaak om te herinneren. Picciottos werk zelf — opgetekend, benoemd, elke identiteit uit de vergetelheid terugbezorgd — vervult een onheuglijk gebod van Israël: « Herdenk ». Door de naam Costantini in dit Grote Boek in te schrijven, nemen wij deel aan hetzelfde gebaar. Benoemen is het uitwissen dat de vervolgers hadden gepland, weigeren. De lineage, waarvan wij slechts een naam en een spoor bezitten, wordt aldus een ankerpunt van het geheugen, een plaats waar individuele geschiedenis en collectief lot elkaar beantwoorden.

Na de Bevrijding herbouwden de Joden van Italië, geteisterd maar niet vernietigd, hun gemeenschappen. Het Italiaanse judaïsme, het oudste van Europa, zette zijn lange duur voort, gewond en overeind.

Uit de lignage Costantini heeft de geschiedenis ons slechts één naam nagelaten, verzameld door Samuele Schaerf in 1925 en opgeborgen in het grote kruidboek der Joodse geslachtsnamen van Italië. Deze naam is gering, en tegelijkertijd immens. Gering, omdat geen enkele onafgebroken genealogie, geen enkele bijzondere gestalte uit geverifieerde bronnen kan worden gereconstrueerd. Immens, omdat deze ene naam volstaat om de familie in te schrijven in de oudste diaspora van het Westen en haar tot getuige te maken van de grote golven van de Italiaans-Joodse geschiedenis: de oude wortels van het Mezzogiorno en Rome, de glans van de Renaissance, de opsluiting in getto's, de hoop op emancipatie, de wonde van 1938, de afgrond van de deportatie.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft voortgedragen, lijkt het de gewortelde trouw te zijn die het geslacht Costantini het best heeft uitgedrukt — die emounah stille trouw die een familie op een land doet vasthouden sinds de oudheid, tot in de taal en tot in de meest Latijnse lettergrepen van zijn naam, zonder ooit op te houden tot Israël te behoren. De naam Costantini, afgeleid van de voornaam van een Christelijke keizer, is het welsprekendste getuigenis van deze Joodse manier van in Italië wonen: niet als voorbijgangers, maar als zonen van een oud vaderland, trouw aan twee erfenissen tegelijk.

De geschiedenis leert dat deze trouw nooit werd beloond met veiligheid: noch de muren van het getto, noch de Latiniteit van de geslachtsnaam behoedden de Joden van Italië voor argwaan en vervolging. En toch, na elke ramp begonnen zij opnieuw. Dit is misschien het laatste woord van dit Grote Boek: een geslacht waarvan wij slechts één naam kennen, herinnert ons eraan dat het geheugen van een volk niet wordt gemeten naar het aantal van zijn documenten, maar naar de volharding van zijn aanwezigheid. Gedenk — zakhor. De naam der Costantini behoort voortaan tot degenen waarvan men zich herinnert.