Familie Consarelli

Elk onderzoek naar de Consarelli-lignée moet beginnen bij haar enige zekere attestatie. Het werk van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925 in de collectie onder leiding van Casa Editrice Israel, blijft tot vandaag het referentiewerk voor de identificatie van joodse familienamen op het schiereiland [Schaerf, 1925]. Dit repertorium registreert verschillende honderden familienamen in gebruik onder de Joden van Italië, met, wanneer de auteur dit kon, een aanduiding van hun geografische of etymologische oorsprong. De inschrijving van de naam Consarelli in dit corpus garandeert dat het inderdaad om een familienaam ging die door identificeerbare joodse Italiaanse families aan het begin van de twintigste eeuw werd gedragen, en niet om een geïsoleerde schrijfwijze of een kopieerfout.

De Italiaans-joodse onomastiek gehoorzaamt aan logica's die het onderzoek goed heeft uiteengezet. De joodse familienamen op het schiereiland verdelen zich in grote categorieën: toponiemen, afgeleid van een plaats van herkomst of verblijf; patroniemen, gevormd naar een voorouder-voornaam; beroepsnamen; en namen ontleend aan persoonlijke kenmerken. Deze structurering, eigen aan de stedelijke joodse samenleving van middeleeuws en modern Italië, weerspiegelt een bevolking geworteld in precieze steden terwijl zij mobiel bleef tussen hen. De uitgang in -elli, karakteristiek voor de Italiaanse verkleinwoord, plaatst de naam Consarelli stellig in het taalkundig universum van het schiereiland, en niet in de Ibisch-Sefardische of Germaans-Ashkenazische gebieden.

De context van Schaerfs publicatie is niet onbelangrijk. In 1925 leefde Italiaans-joodse gemeenschap haar laatste jaren van relatieve rust voordat de rassenetten van 1938 kwamen. Het verzamelen van de namen van Joden in Italië behoorde zowel tot de geleerdheid als tot een gebaar van collectief geheugen, vergelijkbaar met andere ondernemingen van patrimoniale registratie uit die tijd. Dit is precies het soort documentair streven dat Yerushalmi als constitutief voor een modern historisch bewustzijn onder Joden identificeerde, onderscheiden van traditioneel liturgisch geheugen [Yerushalmi, Zakhor, 1984]. De naam Consarelli bereikt ons aldus gedragen door een dubbel gebaar: dat, oud, van de gemeenschappen die hem hebben overgedragen, en dat, modern, van de geleerde die hem op de bladzijde heeft vastgelegd.

De lineage Consarelli begrijpen betekent het milieu begrijpen waarin zo'n patroniem kon ontstaan en zich voortplanten: dat van de Italiaanse joodse gemeenschappen, onder de oudste en meest aanhoudend geattesteerde van de westerse diaspora. Robert Bonfil heeft in zijn omvangrijke studie over het joodse leven in de Renaissance aangetoond hoe dicht deze gemeenschappen verweven waren, gearticuleerd rond de synagoge, kredietverstrekking, handel en een intens intellectueel leven [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994].

De Italiaanse specifieke aard ligt in de coëxistentie van meerdere lagen van joodse bevolking. De oudste kern, italkim genoemd, gaat terug tot de Romeinse Oudheid en kende nooit een algemene verdrijving van het schiereiland. Op deze basis werden, vanaf het einde van de Middeleeuwen, Asjkenazische Joden uit de Duitse landen toegevoegd, en daarna, na 1492, sefardische ballingen uit Spanje en Portugal. Deze overlapping verklaart de rijkdom en diversiteit van de naamkunde geïnventariseerd door Schaerf, waar een typisch Italiaans inheems patroniem als Consarelli naast Iberische en Rijnlandse achternamen staat.

Bonfil benadrukt dat de joodse samenleving van de Italiaanse Renaissance niet afgesloten was van de omringende christelijke wereld: zij deelde de taal, een deel van de cultuur, de esthetische codes, terwijl zij tegelijkertijd een sterke religieuze en gemeenschappelijke identiteit behield [Bonfil, 1994]. Een familie met een zo typisch Italiaans patroniem als Consarelli paste in deze dialectiek van toebehoren en onderscheiding. Zij leefde waarschijnlijk in een van de steden waar Italiaanse Joden aanwezig waren — de Pauselijke Staten, Toscane, Emilia, Lombardije, Piëmont of het Mezzogiorno voor de Spaanse verdrijving van 1541 uit het koninkrijk Napels. Bij afwezigheid van expliciete geografische vermelding in de notitie blijft deze lokalisering waarschijnlijk; zij is desondanks stevig gefundeerd op de algemene geografie van het Italiaanse jodendom zoals onderzoek dit heeft vastgesteld.

Indien er een domein is waar de Italiaanse Joden een blijvende indruk hebben achtergelaten, is het dat van het boek. Een Italiaans-Joodse familie, ongeacht haar positie, bevond zich in een beschaving van het geschrevene waar het bezit, het kopiëren en de versiering van Hebreeuwse manuscripten zowel een daad van vroomheid als een teken van status vormden. Giulia Tamani heeft essentieel onderzoek gewijd aan de versierde Hebreeuwse manuscripten van Italië, waaruit de uitzonderlijke vitaliteit van deze productie tussen de 13e en 15e eeuw naar voren komt [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010].

De bestellingen van verlichte manuscripten — bijbels, mahzorim, haggadot, juridische codes — waren afkomstig van welgestelde Joodse families die kopisten en soms verluchters, Joods of christelijk, aan het werk zetten. Deze objecten, vaak ondertekend en gedateerd in hun colofons, dragen de sporen van namen van opdrachtgevers en schrijvers, vormende een waardevolle bron voor de familiegeschiedenis [Tamani, 2010]. Het is onbekend of de naam Consarelli in een bekend colofon voorkomt; maar het blote bestaan van zo'n familie in het Italië van het boek geeft aanleiding om haar in deze culturele horizon te situeren waar het erfgoed zich even veel door boeken als door goederen voortplantde.

Filosofie en denken waren niet afwezig uit deze wereld. Colette Sirat heeft aangetoond hoezeer de middeleeuwse Joodse filosofie zich heeft ontwikkeld en verspreid door de circulatie van manuscripten, waarvan Italië een belangrijk kruispunt was, dat de grote teksten van de Sefaradische en Provençaalse traditie verzamelde en doorgaf [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983]. Een geleerde Italiaanse familie participeerde dus in een keten van intellectuele overdracht die Córdoba met Rome verbond, Provençe met Mantua. Het is in dit Italië van de kennis — dat van de talmudische academies, de particuliere bibliotheken en de kopieershuizen — dat de naam Consarelli zijn meest waarschijnlijke culturele kader vindt.

Voorbij de gedocumenteerde feiten wordt een joodse lignée bepaald door wat zij doorgeeft: een manier om in de traditie te wonen, de teksten te lezen, de generaties met elkaar te verbinden. Dit register behoort minder tot het archief dan tot de mémoire, en het is met volledige eerlijkheid dat wij het als zodanig aanduiden. Het verlicht echter wat alleen documentatie niet zou kunnen zeggen over de ziel van een familie als de Consarelli.

Het joodse denken, zoals de grote hedendaagse meesters het hebben onderzocht, plaatst transmissie in het hart van de identiteit. Léon Askénazi herinnerde eraan dat de joodse traditie geen bevroren depot is maar een levend woord, voortdurend overgenomen en geactualiseerd door elke generatie die daar verantwoordelijk voor wordt [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. Armand Abécassis toonde op zijn beurt hoe het joodse denken zich ontvouwt van de woestijn naar het verlangen, in een beweging waarin de herinnering aan de oorsprongen de hoop op vervulling voedt [Abécassis, La pensée juive, 1987]. Een Italiaanse familie geworteld in religieuze praktijk nam, naar maat, deel aan deze dynamiek.

Maurice-Ruben Hayoun heeft de lange geschiedenis van de joodse filosofie geschetst, aantonend hoe zij in staat was met omringende culturen in dialoog te treden terwijl zij haar eigen kern bewaarde [Hayoun, La philosophie juive, 2023]. Italië was bij uitstek de plaats van deze dialoog, waar Joden het humanisme van de Renaissance assimileerden zonder hun erfenis op te geven. Men kan redelijkerwijze aannemen dat de dragers van de naam Consarelli, als hun geloofsgenoten, deze creatieve spanning meemaakten. Tot slot heeft Isaiah Berlin gereflecteerd op de joodse conditie als een singuliere ervaring van toebehoren en ballingschap, van trouw aan jezelf in een vaak vijandig wereldwijd [Berlin, Trois essais sur la condition juive, 1973]. Deze voorwaarde deelde de lignée Consarelli met het gehele volk waarvan zij een tak is. Dit hoofdstuk behoort bewust tot het register van de mémoire en het doorgegeven: het pretendeerde niet nauwkeurige Consarelli te beschrijven, maar de geest waarvan elke Italiaans-joodse lignée depositaris was.

De geschiedenis van de Joden in Italië speelde zich niet in isolatie af. Al in de vroegmoderne periode verbond een intens verkeer de Italiaanse gemeenschappen met de zuidelijke en oostelijke kusten van de Middellandse Zee. De haven van Livorno werd in het bijzonder de spil van een handels- en gemeenschapsnetwerk van opmerkelijke omvang. Lionel Lévy heeft fundamentele studies gewijd aan deze « Portugese joodse Natie » die vanaf Livorno zich verspreidde naar Amsterdam, Tunis en het hele Middellandse-Zeebekken tussen het einde van de 16de eeuw en het midden van de 20ste [Lévy, La Nation juive portugaise, 1999].

Livorno, een vrijhaven tot stand gebracht door de Medici's, bood de Joden een bevoorrecht statuut dat het tot een centrum van aantrekking en invloed maakte. De Livornese joodse families — de Livornesi, of Grana volgens de Noord-Afrikaanse benaming — droegen de Italiaanse cultuur naar de gemeenschappen van Tunis, Algiers en verder [Lévy, La Communauté juive de Livourne, 1996]. Deze verspreiding verklaart waarom namen van Italiaanse oorsprong, soms getransformeerd, terugkomen in de registers van de Maghrijnse gemeenschappen. Het is aannemelijk dat een patroniem als Consarelli in de loop van deze migraties de zee kon oversteken; maar geen bekende bron bevestigt dit, en we blijven hier in het register van het waarschijnlijke, zo niet het gissingswerk.

De gemeenschappen in Noord-Afrika, waarvan de geschiedenis is gedocumenteerd door werken zoals die over Tlemcen [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000] of over Sidi Bel Abbès [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès], ontvingen Italiaanse bijdragen die hun samenstelling verrijkten. De Livornese aanwezigheid was daar een grote vector van moderniteit en commerciële contacten. Zonder te stellen dat de lijn Consarelli deze route volgde — wat niets bewijst —, is het belangrijk erop te wijzen dat het lot van Italiaanse joodse namen vaak mediterraan was, en dat de enkele inschrijving van een naam in het repertorium van Schaerf zijn drager niet vastlegt in een unieke geografie.

Het jaar 1925, de publicatiedatum van Schaerfs repertorium, markeert een keerpunt. Het inventariseert een Italiaans jodendom dat nog leefde en geïntegreerd was, op de vooravond van de catastrofe. De fascistische rassenwetten van 1938 beroofd de Joden van Italië van hun burgerrechten en beroepsrechten; de Duitse bezetting van 1943 opende de periode van deportaties die veel oude families van het schiereiland decimeerden. Elke Italiaans-joodse lignée, inclusief die van Consarelli, werd noodzakelijk met deze beproeving geconfronteerd, zij het door directe vervolging, ballingschap of ondergrondse activiteit.

Wat echter opvalt in de lange duur, is de blijvendheid. Het Italiaanse jodendom heeft, ondanks de bloedverlies van de geschiedenis, nooit verdwenen; het overleefde de Late Oudheid, de ghetto's van de Contrareformatie, de rassenwetten. Isaiah Berlin maakte deze weerstandsvermogen tot een van de kenmerken van de joodse voorwaarde: jezelf blijven te midden van breuken, van geheugen een principe van continuïteit maken [Berlin, 1973]. Het feit dat de naam Consarelli tot ons is gekomen, vastgelegd in een boek en tot ons doorgegeven, getuigt van deze standvastigheid.

Het gebaar om vandaag de dag de geschiedenis van zo'n lignée te reconstrueren, sluit aan bij de voortzetting van het bijbelse gebod Zakhor — « gedenk » — dat Yerushalmi in het centrum van zijn reflectie op joods geheugen plaatste [Yerushalmi, Zakhor, 1984]. Verzamelen, ordenen en doorgeven wat men van een naam weet, hoe weinig ook, maakt deel uit van deze verantwoordelijkheid van het geheugen waarvan elke generatie verantwoording schuldig is. Het onderhavige werk is niets meer dan een bescheiden bijdrage aan deze inspanning.

Wat weten we met zekerheid over de Consarelli-geslachtslijne? Één ding is vastgesteld: deze naam was die van een Joods gezin uit Italië, geregistreerd door Samuele Schaerf in zijn repertorium van 1925 [Schaerf, 1925]. Rond dit vaste punt hebben we de kring van het waarschijnlijke en het aannemelijke uitgebreid: een wortel in de Italiaanse steden, een deelname aan de beschaving van het boek en het denken, een mogelijk openstaan voor de wegen van de mediterrane diaspora, een confrontatie met de beproevingen van de twintigste eeuw.

Deze asymmetrie tussen het weinige dat het archief oplevert en het veel dat de context toelaat te reconstrueren, is geen zwakte: het is de voorwaarde zelf voor de geschiedenis van gewone Joodse geslachten, degenen die geen kronieken hebben nagelaten maar wier naam, als een ankersteenplek, toestaat een hele wereld weder op te bouwen. De Consarelli-geslachtslijne behoort tot diegenen. Zijn naam, Italiaans tot in zijn verkleinwoord-uitgang, zegt op zichzelf al de toebehorigenheid tot dit plurale en creatieve Italiaanse Jodendom dat Bonfil, Tamani en Sirat hebben beschreven.

Het blijft de wens dat toekomstig onderzoek — in de registers van Italiaanse gemeenschappen, de colofons van manuscripten, de notariële en fiscale archieven — ooit een gezicht kan geven aan de Consarelli die dit Grote Boek slechts kon vermoeden. Tot dusver blijft dit Grote Boek een uitnodiging: die van de eis van het archief en de plicht van de geheugen samen te houden, in de geest van Zakhor die door de gehele geschiedenis van het Joodse volk loopt [Yerushalmi, 1984].