Familie Conforte

Uit de prehistorie van de Conforte in Iberië bewaart het archief vrijwel niets zeker, en eerlijkheid gebiedt dit onmiddellijk te zeggen. Zoals de meeste Sefardische families die zich na 1492 in het Osmaanse Rijk hebben gevestigd, stamt de lignée waarschijnlijk af van Joden uit de schiereiland — Kastilië, Aragon of Portugal — wier directe documentaire spoor in de catastrofe van de verjaging en geforceerde bekeeringen is verdwenen. De familienaam, van Romaanse vorm, pleit voor een Hispanische of Italiaanse oorsprong eerder dan een oosterse [Toledano, 1999].

De verjaging van 1492 was voor de Iberische Jodendom een matriarchale breuk. De rijke Hebreeuwse cultuur van het christelijke Sefarad — poëzie, filosofie, exegese, wetenschap — had eeuwenlang bloeien onder invloed van de Romaanse talen en de omringende beschaving, en produceerde een Hispano-Hebreeuwse literatuur van bijzondere vruchtbaarheid [Wacks, 2010]. Dit erfgoed was wat de ballingen in hun immateriële bagage meenamen, en waarvan de Conforte van Saloniki op hun geleerdse wijze de voortzettingen zouden zijn. De grote geschiedenis van de Sefardische Joden leest zich aldus als een boog gespannen « van Toledo tot Saloniki », volgens de formulering van historici van deze diaspora [Benbassa & Rodrigue, 2002].

In deze stichtende beproeving heeft de Joodse traditie een van haar meest hardnekkige deugden uitgeoefend: de ballingschap niet tot vernietiging maar tot een nieuw begin maken, het vaderland in het Boek vervoeren. Families als de Conforte belichamen dit weigering van verdwijning — wat de Herinnering van Israël emouna noemt, niet als dogma maar als doorzettingsvermogen door eeuwen en continenten heen. Niets hiervan kan worden gepresenteerd als een vastgesteld feit alleen voor de Conforte-lignée; het is het collectieve lot van Sefarad dat, door weloverwogen veronderstelling, het vertrekpunt van de familie verlicht.

Het kader waarin de Conforte zichtbaar werden voor de geschiedenis is echter stevig gedocumenteerd. Ottomaans Salonique was in de zestiende en zeventiende eeuw een bijna uniek fenomeen in de diaspora: een grote stad waar de Joden een meerderheids- of dominant deel van de bevolking vormden, gestructureerd in autonome congregaties en bezield door een intens studieus leven [Nehama, 1978]. Men vond er beroemde talmoedacademies, Hebreeuwse drukkerijen, rabbijnse rechtbanken waarvan de beslissingen hun invloed uitstrekten over het gehele Middellandse-zeegebied [Benbassa & Rodrigue, 2002].

Het was in deze rabbijnse « republiek der letteren » dat de familie Conforte haar rang verwierf. Het intellektuele leven van Salonique berustte op een diep joods ideaal: studie als de hoogste vorm van goddelijk dienstbetoon, de talmud Torah op de spits van de verplichtingen geplaatst, en de overtuiging dat de beheersing van de Wet een verantwoordelijkheid tegenover de gemeenschap betekende. De grote meesters waren niet louter in zich gekeerde geleerden: zij oordeelden, onderwezen, spraken geschillen uit, waakten over de liefdadigheidskassen (qoupot) en over de instituties van onderlinge hulp die de samenhang van de gemeenschap verkonden [Nehama, 1978].

Deze verstrengeling van kennis en zorg voor de stad illustreert een kardinale deugd die de joodse traditie door de geschiedenis heen heeft gedragen: studie heeft alleen zin wanneer zij gericht is op gerechtigheid en het algemeen welzijn. De halakha zelf drukt in haar diepe structuur deze « joodse voorkeur voor gegronde wet » uit — de zorg om de norm nooit van haar grond, de Wet nooit van haar ethische zin te scheiden [Halivni, 1986]. De Conforte, door zich in te schrijven in het rabbijnse lichaam van Salonique, erven deze cultuur waarin geleerdheid onafscheidelijk van vrome ingesteldheid en dienst is.

Het lid van de lignée waarvan het bestaan het best is gedocumenteerd is David ben Yosef Conforte, geboren in Saloniki rond 1618 en gestorven na 1678, een belangrijke figuur in het mediterrane jodendom van de 17de eeuw. Opgeleid in de grote academieën van zijn geboorteplaats, studeerde hij bij de Salonikische meesters van zijn tijd en verwierf aanzienlijke eruditie in de Talmud, in halakha en in de geschiedenis van de rabbijnse generaties [Nehama, 1978].

Zijn leven was dat van een rondreizend geleerde, evenals vele sefardische geleerden van die tijd, wier roeping de grenzen van een enkele gemeenschap overstegen. Hij verbleef met name in Egypte, in Caïro, waar de sefardische rabbijnse wereld nauwe banden onderhield met Saloniki, het Heilige Land en andere centra van de oosterse diaspora. Deze mobiliteit was geen dwaaldoenerij: zij weefde het geleerde netwerk dat door correspondentie, boeken en responsa de verspreide gemeenschappen van Israël verbond [Benbassa & Rodrigue, 2002].

David Conforte was tegelijk rabbijnse rechter, leraar en bibliofiel. Zijn werk getuigt van een deugd die de joodse traditie in hoog aanzien houdt en die hagiografie vaak maskeert: de bescheidenheid van de geleerde die zich bewust is makel in een ketting (shalshelet ha-qabbala, de ketting van de overdracht) in plaats van eenzame auteur. Verre van persoonlijke roem na te streven, wijdde hij zijn krachten aan het opnemen in een register, ordenen en redden uit vergetelheid van de wijsheid van de generaties die hem waren voorgegaan — een gebaar van kinderlijke vroomheid jegens de meesters zowel als van diensten bewezen aan het collectieve geheugen.

Het werk dat de naam Conforte onsterfelijk maakte is de Qoré ha-Dorot — letterlijk « Degene die de generaties roept », of « De lezer der generaties » — een kroniek van de geschiedenis van de rabbijnse tradities na de Talmoed, voltooid in de tweede helft van de zeventiende eeuw en voor het eerst gepubliceerd in Venetië in 1746, lange tijd na de dood van de auteur. Dit boek is een geschiedenis van de geleerden van Israël vanaf het sluiten van de Talmoed tot aan het tijdperk van Conforte: het inventariseert de meesters, hun werken, hun academieën, hun intellectuele afstammingslijnen, generatie na generatie.

Het belang van de Qoré ha-Dorot berust op zijn methode. Conforte volstaat niet met lofprijzing: hij vergelijkt de bronnen, bediscussieert de dateringen, wijst op de fouten van zijn voorgangers en streeft ernaar de exacte chronologie van de rabbijnse generaties vast te stellen. In een tijd waarin het joodse historische schrijven zeldzaam was en vaak ondergeschikt aan vaatheid, verricht hij een eigenlijk kritisch werk, waardoor zijn werk een van de onmisbare bronnen wordt voor kennis van de rabbijnse literatuur van de Middeleeuwen en de vroege moderniteit. Latere historici van het jodendom hebben er rijkelijk uit geput, en het boek blijft een mijlpaal in de lange joodse traditie van geschiedschrijving [Myers & Ruderman, 1998].

Dit gebaar verbindt David Conforte met een intellectuele afstammingslijn die door de eeuwen loopt: die van de Joden die van de herinnering een plicht maakten en van de geschiedenis een vorm van trouw. Het moderne bedenken over de joodse relatie tot het verleden — over de spanning tussen zakhor, het gebod om te gedenken, en kritische geschiedenis — heeft aangetoond hoezeer deze herdenkingsverplichting constitutief is voor de identiteit van Israël [Carlebach, Efron & Myers, 1998] [Myers & Kaye, 2014]. Door de namen en werken van de meesters vast te leggen opdat zij niet zouden verdwijnen, gaf Conforte uitdrukking aan een van de hoogste deugden van zijn traditie: het weigeren van vergetelheid, de zorg voor de doden door het behoud van hun kennis, de piëteit omgezet in geleerdheid. Zijn boek is een daad van intellectuele liefdadigheid ten opzichte van gehele generaties.

Voorbij David blijft de familie Conforte vooral door hem bekend : dit is een feit dat men moet aanvaarden zonder het door verzinsel in te vullen. De Salonikische registers van de 16de tot 18de eeuw vermelden dragers van de naam, ingeschreven in het weefsel van de congregaties, maar de omvang van hun rol ontgaat grotendeels aan de aanhoudende documentatie [Nehama, 1978]. De lignée neemt aldus deel aan het lot van duizenden Sefardische families wier geschiedenis schitterend maar onderbroken was en fragiel in haar schriftelijke overdracht.

De werkelijke nageslacht van de Conforte is die van hun werk. De Qoré ha-Dorot is in de permanente bibliotheek van het judaïsme opgenomen : herdrukt, geannoteerd, besproken door geleerden van volgende generaties, voedde het de moderne joodse historiografie, die zich sinds de 19de eeuw tot heden toe heeft ingespannen het verleden van Israël met de hulpmiddelen van kritiek te begrijpen [Myers, 2003] [Biale, 2005]. Hier antwoorden Geheugen en Geschiedenis elkaar : het werk van een rabbi uit de 17de eeuw, geschreven in de vroomheid van overdracht, is een bron geworden voor de wetenschappelijke Geschiedenis — traditie en archief bevenstigen elkaar onderling.

Dit snijpunt draagt een les in zich over de plaats van de familie in het collectieve geheugen. Een lignée kan slechts een naam en een boek hebben achtergelaten, en toch blijvend wegen : want in Israël is het niet de biologische continuïteit die de grootheid van een huis bepaalt, maar het overgedragen woord. De Conforte hebben door hun meest illustere zoon de bijdrage aan het joodse denken tot uiting gebracht als een vorm van onsterfelijkheid — het diep gewortelde idee dat wie onderwijst en schrijft het leven van degenen wier kennis hij verspreidt verlengt.

Men kan het boek van een Salonicaanse familie niet afsluiten zonder het lot van de stad te betrekken dat haar bakermat was. Na eeuwen van bloei onderging de judaïciteit van Salonique diepgaande veranderingen — de sabbatische crisis van de 17de eeuw die de gemeenschappen opschudderde, economische transformaties, en vervolgens de ingang in de moderniteit in de 19de en 20ste eeuwen [Benbassa & Rodrigue, 2002] [Biale, 2005]. De grote judeo-Spaanse cultuur die de Conforte had gedragen, bleef bestaan, paste zich aan en straalde nog uit.

Toen kwam de vernietiging. De joodse gemeenschap van Salonique, een van de oudste en meest scheppende in Europa, werd tijdens de Shoah bijna volledig gedeporteerd en uitgeroeid — een breuk van zó'n geweld dat zij de historicus voor een uitdaging van begrip en getuigenis plaatst [Engel, 2010]. Het werk van David Conforte krijgt, in het licht van deze ramp, een nieuwe resonantie: de Qoré ha-Dorot is ook een ark, een boek dat de verdwenen generaties aanroept en hen noemend bewaart wanneer de mannen die hen droegen, zijn uitgewist.

In dit aangezicht tegen de afgrond blijkt de deugd die de lignée het best zal hebben gediend — het bewaren van de herinnering — nog kostbaarder. Gedenken, noemen, overdragen: deze gebaren, die de joodse traditie voor heilig houdt, hebben bij de Conforte een voorbeeldige uitdrukking gevonden, en de tragische geschiedenis van Salonique heeft daarvan, droevig, de vitale noodzakelijkheid aangetoond [Nehama, 1978].

Van de familie Conforte heeft de geschiedenis slechts een beperkte sterrenhemel van zekere feiten vastgehouden: een waarschijnlijke Sefardische oorsprong, een gedocumenteerde inbedding in het Ottomaanse Saloniki, en een oeuvre — de Qoré ha-Dorot van David Conforte — die volstaat om de naam in de tijd in te schrijven. Het zou gemakkelijk zijn geweest dit boek met verzonden figuren bevolkt te maken; eerlijkheid gebood echter het tegenovergestelde: de stiltes onder woorden brengen, en juist deze zeldzaamheid tot onderwerp van het verhaal maken.

Want wat deze lignée onder alle deugden van Israël het best heeft uitgedrukt, is de zorg voor de Geheugenisse — zakhor, het gebod om zich te herinneren, gemaakt tot discipline en geschrift. Waar andere families uitblonken door rijkdom, macht of daad, boden de Conforte hun volk een daad van geleerde trouw: de geslachten van de meesters opnoemen opdat niemand in vergetelheid zou vallen. Daarin sluiten zij aan bij de diepste roeping van de joodse traditie, die het herinneren tot een vorm van gerechtigheid voor de gestorvenen maakt en de overdracht tot een overwinning op uitwissing [Carlebach, Efron & Myers, 1998]. De Qoré ha-Dorot blijft: ark-boek, het roept nog steeds de geslachten op en draagt daardoor de naam Conforte voorbij de dood van de stad die het deed ontstaan.