Familie Confino

De naam Confino, met zijn varianten Confinou, Konfino en Confeno, behoort tot die klasse van Joodse achternamen die, in hun wezen gegrift, een ondergane toestand dragen. De meest gezaghebbende naamkundige traditie op dit gebied — die van Joseph Toledano — rangschikt Confino onder de namen van transparante betekenis: die van de man die beperkt is, aan een plaats toegewezen door besluit van een autoriteit [J. Toledano, Une histoire de familles : les noms de famille juifs d'Afrique du Nord]. Zo'n naam is geen wapen dat men zich kiest; het is een merk dat de geschiedenis achterlaat en dat generaties al dan niet besluiten te behouden. Dat families hem hebben behouden — zonder hem te verbergen, zonder voor hem te vluchten — zegt al iets over een deugd van bescheidenheid en trouw aan de waarheid van zijn eigen toestand.

De spelling van de naam zelf reist mee met zijn dragers. De overgang van het Castiliaans naar het Italiaans, vervolgens naar het Osmaans of het Maghrebijns, verklaart de concurrerende vormen: het eindtelsel in « -ou » verraadt het Franse of Noord-Afrikaanse oor, de vorm « Konfino » de spelling van de Judeospaanse gemeenschappen van de Balkan, waar de achternaam bijzonder goed is gedocumenteerd. Deze grafische plasticiteit is het teken van een werkelijk diasporische naam, die de wegen van de Sefardische ballingschap heeft gevolgd zonder ooit zijn grondidentiteit te verbreken.

De vorming van deze achternamen past in een goed gedocumenteerde sociale context. Te Rome bleek uit de studie van Joodse familienamen hoe de onomastiek van de getto een bron van sociale geschiedenis op zich vormt, in een omgeving waar, zonder bronnen die vergelijkbaar zijn met die beschikbaar zijn voor de christelijke samenleving, het vaak moeilijk is om lignages met de gebruikelijke instrumenten van historische demografie te bestuderen. De naam wordt dan, zonder akten, een van de zeldzame leesbare overblijfselen van een identiteit. In Italië, trouwens, zijn veel Joodse achternamen voortgekomen uit een geleerde italiënisering van het Hebreeuws of van de woonplaats, zoals de studies over de namen van de Joden van Italië doen uitkomen. Confino, hoewel het inderdaad opsluiting aanduidt, zou tot deze tweede familie behoren: de naam van de toestand eerder dan die van het beroep of de deugd.

Om te begrijpen wat de naam Confino bewaart, moet je terugkeren naar de plaats die hem volgens traditie zijn bestaansreden gaf. In 1516 nam de Doorluchtigste Republiek van Venetië een besluit dat de geschiedenis van Europa zou markeren: haar Joden in een afgebakend gebied van de sestiere di Cannaregio opsluiten. Het getto van Venetië is een gesloten zone waar Joden van 1516 tot aan de bezetting van de stad door Bonaparte in 1797 gedwongen waren gescheiden van de rest van de bevolking te wonen; het eerste in de geschiedenis, zal het alle soortgelijke zones die later in Europa werden gesticht, zijn naam geven. Het woord zelf zou teruggaan op het Venetiaanse woord « getto », dat in de middeleeuwen de gietserijen aanduidt die in de wijk waren gevestigd, hoewel deze etymologie ter discussie staat.

Tegen het beeld van een eenvoudige gevangenis openbaart de geschiedenis van het Venetiaanse getto een vruchtbaar paradox. De afzondering doofde het joods leven niet uit: zij concentreerde het, verdichte het, en paradoxaal genoeg deed het uitstralen. Het getto werd een kruispunt waar zich Joden van oude Italiaanse stam, Askenazi's uit het noorden en vooral de Levantijnse Sefardim ontmoetten, die handelaren uit het Ottomaanse Rijk die van Venetië een draaischijf van de mediterrane handel maakten. Het was daar, in deze beperkte ruimte, dat weelderige synagogen — de scole — werden gebouwd, waarvan de pracht de schaarste van de plaats beantwoordde, alsof de schoonheid van de eredienst de beperktheid van de voorwaarde moest compenseren.

Deze dimensie verdient beklemtoond te worden, want zij draagt een van de kardinale deugden van de joods traditie: betrokkenheid bij het collectieve leven en de opbouw van een georganiseerde gemeenschap precies daar waar de macht isolement wilde. In plaats van op te gaan in de verbanningen, voorzagen de Joden van het getto zichzelf van weldadigheidsinstellingen, broederschappen tot hulp aan zieken en doden, talmudische scholen. De tsedaka — deze liefdadigheid die in het Hebreeuws gelijk staat aan gerechtigheid — kreeg daar de concrete vorm van een solidariteit van overleven. De naam Confino, als hij inderdaad uit deze ervaring voortvloeit, zegt dus niet alleen van de vernedering van de opsluiting: hij draagt in zich de herinnering aan een gemeenschap die, beperkt, levend, geleerd en liefdadig kon blijven. Venetië, stad waar de Republiek haar joods gemeenschap in een eiland van de sestiere di Cannaregio confineert, was dus het toneel van een verzet door trouw in plaats van opstand.

Indien de achternaam Confino Italiaans is van vorm en betekenis, is de dichste verspreiding ervan te zien in de sefardische wereld, vooral in de judeo-Spaanse gemeenschappen van de Balkan en de oostelijke Middellandse Zee. Deze bevinding nodigt uit tot een confrontatie van de herinnering aan de naam met de geschiedenis van migraties. De verjaging uit Spanje in 1492, gevolgd door de gedwongen bekering van Portugal, dreven tienduizenden Joden en marranen op de wegen, waarvan een deel naar Noord-Italië ging — Venetië, Ferrara, Ancona — alvorens verder te trekken naar het Osmaanse Rijk. Het is waarschijnlijk dat families die in Italië de naam Confino droegen, of deze daar kregen, dezelfde routes hebben gevolgd.

De route van de nieuw-christenen die teruggekeerd waren tot het jodendom in de Italiaanse getto's vormt een van de meest aangrijpende hoofdstukken van deze geschiedenis. Yerushalmi heeft meesterlijk aangetoond, door de figuur van Isaac Cardoso, hoe mannen die aan het Spaanse hof waren opgeleid de keuze maakten, op het risico van alles, om zich naar het Italiaanse getto te begeven en daar openlijk hun jodendom te leven. Deze beweging — van het hof naar het getto — keert de gewone richting van dwang om: de ruimte van opsluiting werd de plaats van een teruggevonden religieuze vrijheid. We raken hier een deugd aan van vrome toewijding en trouw aan de Wet die door de hele sefardische herinnering heengaat: de aangenomen afzondering verkiezen boven het gemak van verborgenheid.

De Levantijnse Sefarden die in Venetië waren gevestigd, onderhielden netwerken die de lagune verbonden met Saloniki, Constantinopel, Sofia. Het is langs dit netwerk dat de naam Confino zich lijkt te hebben gevestigd in de Balkan, waar hij stevig wordt betuigd in de vroegmoderne tijd. Deze verspreiding illustreert een constante in de joodse geschiedenis waarop de grote synthesewerken wijzen: het vermogen van gemeenschappen om, voorbij politieke grenzen, een handel- en wetenschappelijk weefsel van opmerkelijke samenhang te weven. De relatie tot het vreemde wordt hier niet alleen ondergaan als ballingschap; zij wordt omgekeerd in competentie: de man van de opsluiting wordt de man van de wegen, de geleider tussen werelden. De Venetiaanse tolerantie, hoe eigenbelang ook, bood aan deze sefardische kooplieden een kader waarin coëxistentie, zij het ongelijk, duurzaam kon worden gevestigd.

De eerlijkheid van het verhaal verbiedt het moderne Italië af te schilderen als louter een toevluchtsoord. Het lot van de Joden en marranen daar hing af van de willekeur der vorsten en de afwisselende ijver van de Kerk. Te Napels, onder Spaanse kroonheerschappij, vervolgde de Inquisitie de judaïzerende nieuwchristenen met een strengheid die elke duurzame vestiging precair maakte. Te Ancona, in 1556, liet paus Paulus IV Portugese marranen verbranden, stellig één der grote ontvangstplaatsen van de diaspora breaking — een gebeurtenis die één van de grootste littekens in het Sefardische geheugen in Italië blijft.

Het getto zelf, hoewel men erin een ruimte van gemeenschapsleven zag, was eerst en vooral een instrument van verwijdering. Joden waren daar verplicht het onderscheidingsteken te dragen, de nachtelijke sluitingen van de poorten te ondergaan, tot beperkte beroepen — geldlening tegen pand, voddenhandel, toegestane handel. De middeleeuwse bronnen die door judaïsmehistorici zijn verzameld, documenteren nauwkeurig deze voorwaarde van herroepbare vergunningen en precaire contracten. In Noord-Italië vereiste de vestiging zelf van een gemeenschap dat een overeenkomst — de condotta — met de stedelijke macht werd gesloten om de geldleningsactiviteit toe te staan, zoals de geschiedenis van de Joden van Italië eraan herinnert [Historia de los Judíos en Italia, Wikipedia].

Het is juist in deze precairiteit dat een discrete maar hardnekkige deugd zich openbaart: volharding in de Wet en het weten. Ondanks de beroepsbeperkingen, ondanks het toezicht, brachten de gemeenschappen van de Italiaanse getto's een rabbijnse en humanistische cultuur van eerste rang voort, onderhielden talmudische scholen en drukkerijen, en voerden zelfs dialogen met de omringende christelijke cultuur. De naam Confino bewaart, door het spoor van verwijdering, ook het geheugen van hen die, verwijderd, weigerden tot stilte te worden gebracht. De spanning tussen het ondergane onderdrukking en het gehandhaafde leven is geen tegenspraak om uit te wissen: het is de waarheid zelf van deze geschiedenis.

Uit heel het geslacht komt één figuur tevoorschijn in het volle licht van het archief: de historicus Michael Confino, wiens loopbaan alleen al de migraties van een naam samenvat. Michael, of Michel, Confino (1926-2010) was een historicus van Rusland in de achttiende en negentiende eeuw. Het is veelzeggend dat een drager van de naam Confino werd geboren in Sofia, in het Koninkrijk Bulgarije, op 2 april 1926, in het hart van die Sefardische diaspora van de Balkan waar de familienaam was wortels geschoten, voordat hij stierf in Herzliya, in Israël, op 16 juni 2010. Van verondersteld Venetië tot de kusten van Israël, via het Osmaanse en later moderne Bulgarije, is het de hele weg van een diasporisch geslacht die zich in één enkele biografie openbaart.

Een man van de dubbele, ja zelfs drievoudige toebehoring, wijdde Michael Confino zijn werk niet aan zijn eigen geschiedenis maar aan die van het keizerlijke Rusland. Zijn onderzoek omvatte sociale, economische en intellectuele geschiedenis, met bijzondere aandacht voor vergelijkende geschiedenis en agraire geschiedenis. Zijn eerste grote werk, Domeinen en heren in Rusland aan het einde van de achttiende eeuw (1963), richtte zich op de structuren van grondeigendom en Russische heerlijkheid; zijn studie Daughter of a Revolutionary: Natalie Herzen and the Bakunin-Nechaev Circle (1974) verlichte, van binnenuit, de Russische revolutionaire nevel rond Bakoenine en Nechajev [Domeinen en heren in Rusland aan het einde van de achttiende eeuw, Zakhor-corpus; Daughter of a Revolutionary, Zakhor-corpus].

Zijn universitaire carrière was die van een bouwer van instellingen. In 1970 voegde hij zich bij de Universiteit van Tel Aviv en richtte daar het Onderzoekscentrum voor Rusland en Oost-Europa op, waarvan hij van 1970 tot 1977 de eerste directeur was. Zijn internationale standing werd erkend tot in de Verenigde Staten, waar hij in 1984-1985 werd ontvangen als onderzoeker aan het National Humanities Center [National Humanities Center]. Een criticus prees in zijn laatst verschenen postuum werk de rijp geworden reflecties van een meester-historicus.

In Michael Confino verwerkelijkte zich dus een van de hoogste deugden van de Joodse traditie: de belangeloze liefde voor kennis, de limmud uitgebreid tot de hele wereld. Zoon van een lange tijd ingesloten gemeenschap, maakte hij historische kennis — die van een land dat niet het zijne was — tot het instrument van een universele vrijheid. Dat de erfgenaam van een naam die « huisarrest » betekent zijn leven sleet aan het onderzoeken van de diensten en opstanden van de Russische boerenstand is niet zonder een diepe ironie: de nageslacht van opsluiting werd de historicus van grote sociale beperkingen, alsof de naam, door hem, zich in helderziendheid had omgekeerd. Zijn werk behoort nu tot de Joodse bijdrage aan de wetenschappelijke kennis en kritisch denken van de twintigste eeuw.

De familie Confino zal geen illustere rabbijnse dynastie of doorlopende kroniek over eeuwen hebben achtergelaten; haar archieven zijn lacunair, haar waarschijnlijke oorsprong meer dan vastgesteld. Maar haar naam zelf is een geschiedenisles. Geboren, volgens de traditie, uit de huisarrest — van die getto dat Italië in 1516 in Venetië uitvond [ref:7 ; ref:12] —, heeft zij de Sefardische Middellandse Zee overgestoken, zich in de Joods-Spaanse Balkan gevestigd, en uiteindelijk, in de persoon van Michael Confino, een meester van de Europese geschiedenis voortgebracht die in Israëlisch grondgebied stierf.

Wat deze lignée boven alles goed tot uitdrukking heeft gebracht, is de omzetting van beperking in geleerde waardigheid. Andere families schitterden door liefdadigheid, door halakha, door economische macht. De Confino's daarentegen lijken van de opsluiting zelf hun school te hebben gemaakt: de gesloten ruimte werd studieruimte, de verbanning werd concentratie van kennis, en de herinnering aan de opsluiting keerde zich, bij hun meest illustere erfgenaam, om in een werk van vrije intelligentie. Daarin nemen zij deel aan een deugd die de traditie van Israël door al zijn ballingschappen heeft gedragen — degene die van geleden ongeluk een materie om te begrijpen maakt, en van kennis een toevlucht die geen getto zou kunnen metselen. De naam die « de onder huisarrest gestelde » zei, zegt uiteindelijk het tegenovergestelde van wat hij uitdrukt: de man die men vast wilde zetten, en die de man van de wegen, de talen en de boeken werd.