Familie Colasanti

De Colasanti's begrijpen vereist eerst inzicht in de wereld die hen voortbracht. De joodse aanwezigheid in Italië gaat terug tot het Romeinse republikeinse tijdperk, meer dan twee eeuwen vóór onze jaartelling, wat de Italiaanse Joden tot een van de oudste continu gevestigde gemeenschappen buiten het Land Israël maakt. In Rome werd de joodse gemeenschap nooit definitief verdreven, in tegenstelling tot die in Engeland, Frankrijk of Spanje. Deze uitzonderlijke continuïteit heeft een eigen ritueel gevormd, de minhag italiano of bené Roma, verschillend van zowel de Asjkenazische als de Sefardische tradities.

In het hart van de Renaissance kende deze gemeenschap een opmerkelijke intellectuele en economische vitaliteit. Robert Bonfil heeft in zijn grote studie over het joodse leven in het Renaissance-Italië aangetoond hoe de Italiaanse Joden trouw aan de Wet wisten te combineren met deelname aan de omringende cultuur, en functies vervulden als geldschieters, artsen, drukkers en geleerden [Bonfil, 1994]. In dit kader komt tot uitdrukking een van de kardinale deugden van de joodse traditie: de economische activiteit niet als doel, maar als dienst beschouwd. De kredietverlening tegen onderpand, vaak het enige toegestane beroep voor Joden, ging regelmatig gepaard met instellingen voor gemeenschappelijke liefdadigheid — de gemilut hasadim — waardoor de gemeenschap herverdeelde, wezen voorzag en zieken verzorgde. Deze verwevenheid van handel en liefdadigheid verbindt het lot van Italiaanse joodse families, waaronder de Colasanti, met de deugd van tsedaka, de rechtvaardigheid-liefdadigheid die de Hebreeuwse traditie als een pijler van de wereld beschouwt.

Italië was ook een land van kennis. De verlichte Hebreeuwse manuscripten die in het schiereiland werden geproduceerd, bestudeerd door Giulia Tamani, behoren tot de mooiste getuigenissen van de kunst van het middeleeuwse joodse boek en getuigen van een verfijning waarin piëteit, talmoedische geleerdheid en Italiaanse esthetische smaak elkaar ontmoetten [Tamani, 2010]. Deze boekcultuur, van generatie op generatie doorgegeven, belichaamt de bijdrage aan het joodse denken en de talmoedische kennis die de eer waren van gemeenschappen waaruit de dragers van namen als Colasanti voortkwamen.

De achternaam Colasanti roept de vraag op naar zijn territoriale verankering. Onomastische studies onderscheiden onder Italiaanse joodse namen degenen die van toponymen afstammen (Ancona, Modena, Pisa, Ferrara), degenen die uit beroepen voortkomen, en degenen, zoals Colasanti, die van een geitaliëniseerde persoonlijke voornaam afkomstig zijn. De vorm Cola, een verkorting van Nicola, is bijzonder goed geattesteerd in Midden- en Zuid-Italië — Latium, Marken, Abruzzen, Campanië — waar het einde van de Middeleeuwen massaal gebruikt was in de populaire taal.

De opname van de naam door Schaerf in zijn repertorium van 1925 vormt het documentaire ankerpunt van de lignee: het stelt vast dat op het moment van publicatie joodse families met deze naam op Italiaans grondgebied bekend waren of geattesteerd. Het is echter passend voorzichtigheid in acht te nemen: Schaerfs werk inventariseert namen, niet biografieën, en zonder aanvullend archief zou men geen aaneengesloten genealogische boom kunnen opstellen. Hier beantwoorden traditie — het idee van een joodse familie « Colasanti » — en archief — de geleerde vermelding — elkaar zonder elkaar volledig te bedekken. Dit is eigen aan de geschiedenis van Italiaanse joodse gemeenschappen, die lange tijd lacunair werden gedocumenteerd, wat deze eerlijkheid van twijfel noodzakelijk maakt.

De geschiedenis van de grote volkstellingen van de ghetto van Rome, zoals de Descriptio Hebreorum van 1733 die de inwoners van de ghetto nominaal telde, toont aan hoezeer achternamen al in de 18e eeuw een instrument van administratieve en gemeenschappelijke identificatie vormden. In zo'n wereld van gedwongen nabijheid, waar enkele duizenden mensen opgesloten leefden in een klein gebied langs de Tiber, was de naam tegelijk een ondergane toewijzing en teken van geclaimde toebehoring. De waardigheid in beproeving — het behoud van eredienst, studie en solidariteit binnen de ghetto — behoort tot een collectieve deugd die de herinnering van Israël door eeuwen van beperking heeft gedragen.

Van 1555, het jaar van de pauselijke bul Cum nimis absurdum van paus Paulus IV die het getto van Rome instelde, tot de emancipatie in de negentiende eeuw, ondergingen de Joden van de Pauselijke Staten drie eeuwen van beperkingen: het dragen van een onderscheidingsteken, verbod op de meeste beroepen, nachtelijk opsluiting, gedwongen bekeerpreken. Maar juist in deze tegenspoed openbaart zich een van de hoogste uitdrukkingen van de Joodse deugd: de trouw aan de halakha, aan de Wet, gehandhaafd zonder staat noch macht, alleen door de kracht van studie en overdracht.

De Italiaanse Joodse families, waarvan de Colasanti deel uitmaakten van dit universum, voortduiden in het getto de instellingen van gemeentelijke autonomie: de synagoge, het rabbijnse gerechtshof (bet din), de onderlinge hulpbroederschappen. Het Joodse leven, ook al onder druk, bleef een leven van Wet en geheugen. Yosef Hayim Yerushalmi heeft op meesterlijke wijze aangetoond dat de overleving van Israël in de Diaspora minder aan de geschiedschrijving ervan te danken was dan aan de kracht van zijn liturgische en rituele geheugen, dat in staat was het stichtende verleden aan elke generatie tegenwoordig te maken [Yerushalmi, 1984]. De Italiaanse gemeenten, met hun eigen ritus en hun unieke piyyutim, waren voorbeeldige bewaarsters van dit geheugen.

Deze volharding draagt een deugd die de traditie emouna noemt, het vertrouwend trouw, en die zij verbindt met demoed: de Wet handhaven niet uit trots van weerzin, maar uit liefde voor het verbond. Daarin neemt een Italiaanse lignage als die van de Colasanti, of zij nu uit Rome, de Marken of het Centrum waren, deel aan de meest constante gemeenschappelijke deugd van Israël: de trouwe vroomheid in de lange duur, zelfs onder dwang.

De negentiende eeuw schokte de wereld van de Joden van Italië. De emancipatie, gedragen door het Risorgimento en de Italiaanse eenheid van 1861, opende de deuren van het getto, maakte toegang tot beroepen, universiteiten en burgerschap mogelijk. Veel Italiaanse Joodse families schreven zich toen met ijver in het nationale leven in, stellende de deugd van betrokkenheid bij het collectieve leven — patriottisme, burgerlijke inzet, bijdrage aan de wetenschappen, het recht en de kunsten van de jonge natie.

Deze periode was ook een van mobiliteiten. De Italiaanse Joodse wereld was nooit een isolaat: hij communiceerde met de grote centra van de Middellandse Zee. Livorno, vrijhaven en stad van de Nazione Ebrea, was het kruispunt van een Italiaans-Sefardische diaspora die uitstraalde naar Noord-Afrika — Tunis, Algiers, Tlemcen. Lionel Lévy heeft het traject van deze « Portugese Joodse natie » die Livorno, Amsterdam en Tunis verbond over bijna vier eeuwen nagetrokken [Lévy, 1999], en het neergang van de Livornese gemeenschap zelf gedocumenteerd [Lévy, 1996]. Via deze handels- en familialeroutes circuleerden mannen, boeken en namen.

Het is aannemelijk, zonder dat een archief dit hier met zekerheid vastlegt, dat dragers van de naam Colasanti deze zelfde wegen hebben gevolgd, zoals zovele Italiaanse Joodse families verspreid tussen het schiereiland en de kusten van Noord-Afrika. Studies over de gemeenschappen van Tlemcen [Botbol, 2000] en over de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès herinneren aan de dichtheid van deze uitwisselingen tussen Italië en de Maghreb. Deze mobiliteit illustreert een discrète deugd: de wederkerige gastvrijheid, de verhouding tot de vreemdeling gemaakt van welkom en solidariteit tussen verre maar door de gemeenschappelijke Wet verenigde gemeenschappen.

Hoewel de precieze biografische sporen van de Colasanti nog moeten worden vastgesteld, kwam het milieu waaruit zij voortkwamen bij uitstek overeen met dat van de kennis. Het Joodse Italië gaf aan de hebreeuwse beschaving filosofen, grammatici, kabbalisten en drukkers. Colette Sirat heeft in haar studie van de middeleeuwse Joodse filosofie op basis van handgeschreven en gedrukte teksten de plaats van Italië in de circulatie en bewaring van grote werken van Joods denken onder de aandacht gebracht [Sirat, 1983]. Deze intellectuele traditie zette zich voort tot in de hedendaagse tijd, waar denkers als Maurice-Ruben Hayoun de Joodse filosofie in zijn historische diepte hebben blijven herlezen [Hayoun, 2023].

Het Joodse denken van de twintigste eeuw, in het Frans gebracht door figuren als Léon Askénazi, genaamd Manitou, en Armand Abécassis, heeft opnieuw bevestigd dat studeren niet erudiet verzamelen is, maar een zoeken naar zin en dienst aan het verbond [Askénazi, 1999] [Abécassis, 1987]. Door zich, zelfs maar door hun toebehoren, in te schrijven in dit Peuple du Livre, nemen Joodse families als de Colasanti deel aan de liefde voor studeren — de talmud Torah — welke de traditie gelijkstelt aan alle andere geboden samen. Dit is wellicht de deugd die het meest universeel wordt gedeeld door de Joodse lignées van Italië, het land waar de Hebreeuwse drukkerskunst haar eerste meesterwerken kende.

De herinnering aan de Shoah drukt eindelijk op deze geschiedenis. De Joden van Italië, lange tijd relatief beschermd, ondergingen na 1943 de deportaties. Het werk van overdracht dat Dominique Natanson voor het Joodse geheugen en het onderwijs heeft verricht, herinnert aan de plicht om te noemen en te gedenken [Natanson, 1997]. Elke Italiaans-Joodse familie draagt in haar naam zelf de last van deze herinnering — de zakhor, het gebod om te gedenken.

Aan het einde van deze bewijsvoering tekent de lignée Colasanti zich af, minder door een reeks van nauwkeurig vastgestelde daden — die de huidige bronnen niet volledig toelaten te reconstrueren — dan door het universum waarvan haar naam getuigt: dat van de Joden van Italië, een van de oudste en trouwste gemeenschappen van de Diaspora. De naam, geatesteerd door Schaerf in 1925 [Schaerf, 1925], verbindt deze familie met een volk dat in Rome zowel als in de Marken, in het getto zowel als in de emancipatie, de Wet en de herinnering door de eeuwen heen wist te handhaven.

Van alle deugden die de joodse traditie heeft gedragen, is het zonder twijfel de trouw in de tijd — de volharding van herinnering en studie onder dwang, deze emouna geduldig geduld dat door het getto, ballingschap en emancipatie gaat — dat de lignée Colasanti, als tak van de Italiaanse joodheid, het best zal hebben uitgedrukt. Want de geschiedenis van deze naam is die van een continuïteit: die van een volk dat in Italië meer dan elders de draad die het met zijn oorsprong verbindt, nooit heeft verbroken. Hierin sluit het bijzondere lot van een familie zich aan bij de collectieve herinnering van Israël, waarvan Yerushalmi eraan herinnerde dat zij minder archief is dan levende trouw [Yerushalmi, 1984]. Het weinige dat men weet, wordt dan een uitnodiging: moge het toekomstige archief ooit komen om gezichten te geven aan de namen die alleen herinnering thans bewaart.