Familie Civita

De registratie van de naam Civita in het corpus van Schaerf vormt de documentaire basis van dit verhaal. De filoloog, die aan het begin van de 20ste eeuw de eerste systematische inventaris van Joodse familienamen in Italië opstelde, plaatste Civita onder de namen afgeleid van plaatsen, veruit de grootste categorie in de Italiaanse Joodse onomastiek [Schaerf, 1925]. Deze overweging van de toponymie is niet anekdotisch: zij vertelt van een manier van in de wereld zijn. Het Joodse volk in Italië, verboden om de aarde duurzaam in bezit te hebben op veel plaatsen, vaak gedwongen tot verplaatsing door opeenvolgende uitdrijvingen — uit Frankrijk in 1394, uit het koninkrijk Napels en Sicilië in 1492-1541, uit het platteland naar de stedelijke getto's na 1555 — maakte van de naam van de verlaten stad een draagbare vaderland.

Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer de Joodse identiteit van de Italiaanse Renaissance zich precies in deze dubbelzinnige relatie tot de christelijke stad vormde: zowel geïntegreerd in haar economie en cultuur, als op afstand gehouden door het recht en het vermoeden. Het Joodse leven in het Italië van de Renaissance ontvouwde zich in een permanente spanning tussen deelname aan de omringende samenleving en trouw aan een afzonderlijke identiteit. [Bonfil, 1994] De naam Civita dragen betekende derhalve het claimen van een stedelijke toebehorendheid — die van de koopman, de ambachtsman, de geldlener, de arts gevestigd intra muros — terwijl tegelijkertijd werd aangegeven dat de stad nooit echt een voorgoed thuis kon zijn. In deze naam leest men reeds een stille deugd van de lignée: die van de verankering zonder eigendom, de kunst van gemeenschap vormen waar men slechts geduld wordt, wat de traditie van Israël sinds de Babylonische ballingschap tot vereiste heeft verheven.

Vanaf de pauselijke bul Cum nimis absurdum van 1555 sloot het joods leven in centraal Italië zich op binnen de beperkte ruimte van de getto's van Rome, Ancona, Ferrara en pauselijke steden. Het is in dit kader dat men waarschijnlijk de eerste gedocumenteerde Civita moet plaatsen, een familie van gemiddelde status die de aan Joden toegestane beroepen uitoefende: de handel in textiel en tweedehandskleding (strazzaria), geldschieting tegen pand, ambachtslieden. Bonfil herinnert eraan dat deze getto's verre van alleen plaatsen van verwijdering waren, ook brandhaarden waren van intens religieus en intellectueel leven, waar liefdadigheidsconfraterniteiten en talmoedische academies het collectieve bestaan structureerden. Gemeenschappelijke instellingen — ondersteuningsconfraterniteiten, scholen, synagogen — zorgden voor samenhang en overleving van de groep in de gesloten ruimte van het getto. [Bonfil, 1994]

Het is hier dat de lignée een van de kardinale deugden van het jodendom uitdrukt: de tsedaka, rechtvaardigheid als liefdadigheid. De registers van Italiaanse confraterniteiten, waar bescheiden familienamen even zeer voorkwamen als aanzienlijke, getuigen van een plicht tot wederzijdse hulp die geen hiërarchie van vermogen kende; men kan de Civita redelijkerwijs plaatsen in dit weefsel van wederzijdse verplichtingen — uitzet van weesmeisjes, bezoek aan zieken, terugkoop van gevangenen, begrafenis van doden — dat van elk lid van de gemeenschap de borg van de zwakste maakte. Deze betrokkenheid bij het collectieve leven, waar zorg voor de ander niet een overbodig deugdzaamheid is maar een gebod, verbindt het duistere lot van een familie uit het getto met het lange geheugen van een volk dat van kol Israël arevim ze la-ze — « heel Israël staat voor elkaar in » — het principe van zijn eigen overleven heeft gemaakt.

Italiaans jodendom was van de 14e tot 17e eeuw één van de grootste werkplaatsen voor productie en decoratie van Hebreeuwse manuscrripten. Giulia Tamani heeft de rijkdom van deze verluchte codices beschreven, waarin de kunst van het schiereiland — zijn ornamenten, zijn gehistorieerde marges, zijn zorgvuldig uitgevoerde kolofons — in dienst werd gesteld van de heilige tekst en de profane wetenschap. Het rijkversierde Italiaanse Hebreeuwse manuscript combineerde de technische vaardigheid van de schrijver met de ornamentiek eigen aan de Renaissancekunst. [Tamani, 2010] De kolofons van deze manuscripten — korte handtekeningen waarin de kopiist of opdrachtgever zijn naam, zijn stad en de datum noteerde — vormen een ongeëvenaarode genealogische bron, en in dit soort bronnen had een patroniem als Civita, verbonden aan een stad, alle reden om te verschijnen.

Hoewel geen enkel precies manuscript hier met zekerheid aan een Civita kan worden toegeschreven, is de historische waarschijnlijkheid groot : in een cultuur waarin toegang tot het boek de waardigheid van de mens bepaalde en waarin Colette Sirat heeft aangetoond hoe zeer de verspreiding van de Joodse filosofie en wetenschap materieel afhing van de keten van kopiisten en boekenbezitters [Sirat, 1983], nam een welgestelde stedelijke familie bijna noodzakelijk deel aan deze kenniseconomie. De Joodse filosofie van de Middeleeuwen is ons alleen bereikt door bemiddeling van manuscripten, gekopieerd, geannoteerd en van hand tot hand doorgegeven. [Sirat, 1983] Hier komt tot uitdrukking de talmoedische en boekengeleerde kennis als deugd : niet de geleersdheid van schijn, maar de trouw aan de studie als hoogste vorm van goddelijke dienst, die de traditie plaatst op de top van de werken — talmud Torah ke-neged kullam.

De wending van 1591-1593 verandert de joodse geografie van Italië fundamenteel. Via de Livornine, nodigen de groothertogen van Toscane te Livorno uit, met privileges zonder gelijke in Europa, joodse kooplieden — eerst de ponentini, deze Sefarden uit Portugal en Spanje. Lionel Lévy heeft meesterlijk de geschiedenis gereconstrueerd van deze « Portugese Joodse Natie » die van Livorno het scharnier maakte van een commercieel en gemeenschappelijk netwerk dat Amsterdam, Tunis en Noord-Afrika met elkaar verbond. De Portugese Joodse Natie van Livorno vormde van de 17de tot de 19de eeuw een knooppunt dat Mediterraan Europa met het Maghreb verbond. [Lévy, 1999]

Als vrijstad en kosmopolitische stad trok Livorno ook joodse families uit de Italiaanse staten in de buurt aan, die ernaar verlangden aan de verstikking van de getto's te ontsnappen en toegang te krijgen tot de grote zeeschandel. Het is waarschijnlijk dat enkele Civita bij deze beweging aansloten, hun lot bundelend op uitwisseling in plaats van enkel uitlenen. Livorno, zonder opgelegde getto, bood Joden een vrijheid van vestiging en handel die uitzonderlijk was in Italië, en trok kooplieden en geleerden van over de hele Middellandse Zee aan. [Lévy, 1996] Deze economische actie is, in het joodse bewustzijn, niet zomaar een zoektocht naar winst: zij draagt de eis van eerlijkheid der gewichten en maten, van loyaal contract, van nagekomen woord mee — zoveel geboden die de koopman van Livorno onder het oog van de rabbijnse rechtbank moest eerbiedigen. Door zich open te stellen voor het buitenland, de haven, de circulatie van mensen en goederen, omhelst de lignee ook die gastvrijheid jegens de reiziger die de Wet gebiedt hoger te stellen dan zelfs de ontvangst van de Goddelijke Tegenwoordigheid zelf.

Het Livornese netwerk projecteerde natuurlijk Italiaanse families naar de kusten van Noord-Afrika, waar de Grana — de Joden van Livornese oorsprong, genoemd naar Gorni, de Arabische vorm van Livourne — in Tunis een aparte gemeenschap vormden, trots op hun Italiaanse cultuur en hun consulaire privileges. Lionel Lévy volgde deze mediterrane verlenging van de Portugese Natie tot de gemeenschappen van Tunesië [Lévy, 1999]. De familietraditie bewaart in veel geslachtlijnen van Italiaanse oorsprong in de Maghreb de herinnering aan deze Livornese afkomst als een waardigheidsinsigne, en het is waarschijnlijk dat enkele Civita zich in deze herinnering inschrijven.

Meer naar het westen, in het Algerije van Tlemcen, Sidi Bel Abbès en Oranie, ontmoet men gemeenschappen waar inheemse Joden en families uit Italië of Spanje vermengd zijn. Eliahou-Éric Botbol, die het leven van de gemeenschap van Tlemcen beschreef, en de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès bewaarden de draad van deze bestaan waarin de dagelijkse vroomheid en de nauwgezette bijhouding van registers — geboorten, huwelijken, begrafenissen — als geschreven herinnering dienden. De Joodse gemeenschap van Tlemcen, oud en vroom, onderhield tot in de 20ste eeuw een intens religieus leven rond haar rabbi's en heiligen. [Botbol, 2000] [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès] Hier manifesteert zich de vroomheid van de geslachtslijn in zijn meest concrete vorm: de trouw aan de kalender, aan het ritueel, aan de buurtagoge, die uitgeleefde en doorgegeven religie waarvan Dominique Natanson heeft aangetoond dat zij het kloppend hart vormt van de Noord-Afrikaanse Joodse herinnering voor de grote breukstukkingen van de 20ste eeuw [Natanson, 1997].

Het Middellandse-Zeeën judaïsme waarvan de Civita een draad vormen, was nooit gescheiden van het grote avontuur van het Joodse denken. Van de middeleeuws filosofie gereconstrueerd door Maurice-Ruben Hayoun tot de hedendaagse herlezing van de traditie door Léon Askénazi en Armand Abécassis, ontvouwt zich een ononderbroken keten waarin elke generatie het erfgoed opnieuw uitlegt zonder het te verraden. De Joodse filosofie heeft, van Saadia Gaon tot de hedendaagse tijd, niet opgehouden de openbaring met de rede te confronteren en de traditie in het licht van zijn tijd opnieuw te doordenken. [Hayoun, 2023] Askénazi leerde dat Joodse trouw geen herhaling is maar levende overdracht, een oproep aan het heden [Askénazi, 1999] ; Abécassis herinnerde eraan dat het denken van Israël geboren wordt uit verlangen en gemis, nooit uit rustig bezit [Abécassis, 1987].

Deze bijdrage aan het denken die de grote lineages door hun geleerden hebben gebracht, hebben de bescheidener families verzekerd door huiselijke overdracht — de shabbattafel, de studie van vader op zoon, het bewaarde woord. Toen kwam de beproeving. De twintigste eeuw, met de ineenstorting van de gemeenschappen in Noord-Afrika na de onafhankelijkheden en, in Europa, de Shoah die ook Italië na 1943 trof, verspreide wat eeuwen geduldig hadden geweven. De onderwijzende geheugen verzameld door Natanson bewaart het spoor van deze verdwenen werelden [Natanson, 1997]. Tegen het zwijgen van de vernietigde archieven in, een patroniem nog benoemen, er zelfs onzeker van geschiiedenis van opstellen, behoort tot dit gebod dat Yerushalmi aan de grondslag van het Joodse zijn plaats : tegen vergetelheid, herinneren [Yerushalmi, 1984].

Van de Italiaanse stad ingeschreven in haar naam tot de havens van Livorno, tot de pauselijke getto's en tot de kusten van de Maghreb, traceert de lineage Civita in negatieve vorm het traject van een Mediterraan jodendom: stedelijk, mobiel, trouw. Geen enkel archiefstuk stelt ons in staat hier een continue genealogie op te stellen, en eerlijkheid gebiedt dit te zeggen — maar de historische waarschijnlijkheid, ondersteund door de catalogus van Schaerf en door de werken van Bonfil, Lévy, Tamani, Botbol en Sirat, rechtvaardigt het de handtekening van een gewone en waardige familie in deze naam te herkennen, van diegenen die de substantie van het joodse volk van Italie en zijn diasporas hebben uitgemaakt.

Moeten we tussen allen de deugd noemen die deze lineage het best zal hebben uitgedrukt, dan is het die van de wortelvorming zonder bezit: de kunst om gemeenschap te vormen, liefdadigheid uit te oefenen en studie over te dragen waar men slechts geduld werd, de verloren stad in zijn naam te dragen en er bij elke ballingschap een nieuwe te heropenen. Daarin sluit het enkele noodlot van de Civita zich aan bij de oudste roeping van Israël — trouw te blijven aan de herinnering wanneer het land ontglippt, en van de herinnering zelf een vaderland te maken.