Familie Chelebi

Om de Chelebi's te begrijpen, moet je eerst de wereld begrijpen die hen hun naam gaf. Çelebi — ook gespeld als Celebi, Chelebi, Çelebî — is een eretitel en een patroniem uit het Ottomaans-Turks die « heer », « welgeboren » of « geleerde persoon » betekent. Deze titel werd zowel op prinsesn toegepast als op geleerden : de naam Çelebi is een eretitel die « heer » betekent, en hij werd gedragen door figuren zo vooraanstaand als de grote reiziger Evliya Çelebi.

Dat zo'n titel de naam van een Joodse familie werd, is niet zonder betekenis. In het klassieke Ottomaanse Rijk bekleedden bepaalde Joden aanzienlijke vertrouwenposities bij de macht, met name in het geldwezen — muntslagwerk en belastingverhuring. Deze functies, lange tijd openstaan voor Joden in de Islamitische landen, werden soms van generatie op generatie doorgegeven. Joodse muntmeesters waren bekend in Caïro sinds de oudste tijden, mogelijk opvolgers van degenen die eerder in Alexandrië werkten ; Japhet ben Abraham beheerde in partnerschap met twee andere Joden de Munt van Fostat rond 1086. De stad waar de Chelebi's zich onderscheidden had dus al sinds eeuwen haar dynastieën van Joodse muntmeesters.

Het meest opzienbarende voorbeeld dat aan de Chelebi's voorafging, was dat van Abraham de Castro. Abraham de Castro (gestorven in 1560) was een Ottomaans-Joodse financier die als hoofd van de Munt voor de Ottomaanse sultan diende ; hij is bekend om zijn betrokkenheid bij het « Poerim van Caïro ». Deze beroemde episode — waarin de Joodse gemeenschap van Caïro ternauwernood aan een bloedbad ontsnapte dat door een opstandige gouverneur was beraamd — graveerde in het lokale geheugen het idee dat de Joodse muntmeester meer was dan een ambtenaar : een bolwerk voor zijn volk. Het is in deze erfenis dat de functie waarin Raphaël Joseph Chelebi zou gaan werken zich inschrijft. De deugd die zich hier aftekent, is nog niet die van een mens, maar die van een positie : economische actie in dienst van collectieve bescherming, geld als instrument voor Israëls voortbestaan in ballingschap.

In de zeventiende eeuw is het figuur dat aan de Chelebi-lignage zijn historische glans geeft, Raphaël Joseph Chelebi, die in bronnen ook onder de naam Raphaël Joseph Halabi aangeduid wordt, « uit Aleppo », waarschijnlijk merkteken van de familiale oorsprong. In Caïro gevestigd, bekleedt hij daar de top van de financiële administratie. In Caïro leefde een zeer rijke en invloedrijke Jood genaamd Raphaël Joseph Halabi (« uit Aleppo »), die de hoge positie van Muntmeester en belastingarrendator bekleedde. Deze twee cumulatieve functies — het slaan van de munt van de sultan en het innen van de inkomsten van de Staat — maakten van hem een van de machtigste mannen van Ottomaans Egypte.

Zijn rijkdom was immens en zijn huis een thuishaven. De traditie meldt dat Raphaël Joseph rond zich een talrijke kring van geleerden en vrome mensen onderhield die hij aan zijn tafel voedde. Deze vrijgevigheid was geen vertoon: zij voortvloeid uit de tsedaqa, deze rechtvaardigheid die in het denken van Israël van liefdadigheid een plicht maakt en geen gunst. Door met zijn middelen de studie van de Thora en de vroomheid van rechtschapen mannen te steunen, belichaamde de superintendant van Caïro een van de oudste joodse deugden — die van de mecenas die zijn fortuin in het dienst stelt van talmudische kennis en het geestelijk leven van de gemeenschap. Waar de economische actie van het vorige hoofdstuk de lichamen beschermde, voedde die van Raphaël Joseph ook zielen.

Het was deze morele en materiële gezag die hem spoedig in het hart plaatste van het meest intense drama van zijn eeuw. Toen de gemeenschap van Jeruzalem, verpletterd door de uitwassen van Ottomaanse ambtenaren, naar hulp moest zoeken, wendde zij zich tot hem. Toen de joodse gemeenschap van Jeruzalem onder sterke druk van corrupte Turkse ambtenaren kwam te staan, werd Sabbatai gekozen als gezant om naar Caïro te gaan en de financiële hulp van Raphaël Joseph Halabi in te roepen, welke prompt kwam. Het gebaar, zoals de traditie aanmerkt, bezorgde de Joden van Jeruzalem een immense dankbaarheid — en bezegelde de ontmoeting van een geldman met een man die zich koning waande.

Dit is het moment waarop de geschiedenis van de Chelebi aansluit bij een van de grote aardbevingen van het joodse bewustzijn. In de jaren 1660 trok een jonge rabbijn uit Smyrne, Shabbetaï Tsevi, door het Levant, afwisselend vereerd en verdreven, dragende in zich het vage vertrouwen in een messiaanse missie. Na lange zwerftochten vestigde hij zich uiteindelijk in Caïro, in Egypte, waar hij ongeveer twee jaar verbleef (1660-1662); daar woonde toen een zeer rijke en invloedrijke Jood genaamd Raphaël Joseph Halabi, die de hoge positie van meester van de Munt en belastingpachter bekleedde.

De band tussen de financier en de toekomstige « messias » was aanvankelijk die van een gezant en een weldoener. Sabbatai, bekend als de gunsteling van de rijke en machtige Raphaël Joseph Halabi in het hart van het Turkse bestuur in Caïro, werd gekozen als gezant van de gemeenschap om Halabi geld en steun te verzoeken. Op deze wijze werd de superintendent van Caïro de beschermer van de man die de jodenheid van de Middellandse Zee tot Centraal-Europa zou ontsteken.

De rol van Raphaël Joseph bleef niet beperkt tot liefdadigheid. Toen het bericht ging dat een profeet, Nathan van Gaza, de komst van de messias aankondigde, was het de notabele uit Caïro die ernaar zocht te informeren. Raphaël Joseph Chelebi, gemeentelijk leider in Fostat (nu deel van Caïro), toen in contact met Sabbatai, stuurde vertegenwoordigers naar Nathan om navraag te doen; in enkele weken reisde Sabbatai zelf naar Gaza om Nathan te ontmoeten. Zonder het krediet, de contacten en het geld van Chelebi zou de sabbataanse vonk misschien het nodige zuurstof voor zijn ontbranding hebben gemist.

Hier antwoorden archief en geheugen elkaar toe met bijzondere ernst. De vrijgevigheid zelf van Raphaël Joseph — authentieke deugd van liefdadigheid en steun aan de zwervers van Israël — werd in dienst gesteld van een hoop die zich als een afgrond zou openbaren. Dit is heel het tragische van de joodse geschiedenis van deze eeuw: de verwachting van de Verlossing, de hoogste der glovige vurigheid, kon de besten doen dwalen. De goedheid van de mecenas was niet schuldig; maar zij herinnert eraan dat de deugd, zonder onderscheidingsvermogen, het duizelen kan voeden. Deze les behoort voortaan tot het collectieve geheugen van Israël, dat van het sabbatianisme de dubbele waarheid van de hoop en zijn gevaar heeft onthouden.

Wat Raphaël Joseph Chelebi onderscheidt van zoveel anderen die door de golf werden meegevoerd, is zijn terugtrekking. De notitie die het geheugen van deze lignée grondvest, vermeldt het: mecenas van Shabbetaï Tsevi, trok hij zich uit de sabbataanse beweging terug. Dit gebaar, waarvan het archief slechts de contouren bewaart, verdient als het morele hart van de geschiedenis der Chelebi te worden overwogen.

Zich terugtrekken vereiste inderdaad een zeldzame deugd. De apostasie van Shabbetaï Tsevi in 1666 — zijn bekering tot de islam onder dwang van de sultan — dompelde de joodse wereld in immense verlatenheid onder. Veel gelovigen volhardden, zoekend naar het redden in paradox en mysterie wat de werkelijkheid had gebroken; anderen zonken weg in wanhoop. Zich losmaken uit de beweging, terugkeren naar de soberheid van de Wet en het geduldig wachten, vereiste die bescheidenheid die erin bestaat een fout te erkennen en er openbaar afstand van te doen. Dit is zonder twijfel de hoogste deugd die deze lignée zal hebben uitgedrukt: niet de onfeilbaarheid, maar het vermogen zich te corrigeren.

De joodse traditie heeft het berouw altijd — de teshuva, de « terugkeer » — voor een van de diepste bronnen van de ziel gehouden. Je omkeren betekent erkennen dat men zich had afgekeerd. Door het sabbatanisme te verlaten, vervulde Raphaël Joseph niet alleen een voorzichtige keuze; hij belichaamde dit vermogen van Israël om naar de maat terug te keren nadat het de hoogtepunten van hoop had bereikt. In een eeuw waarin zoveel gemeenschappen zich verscheurden tussen trouwelingen en tegenstanders van de valse messias, tekent de terugtrekking van de superintendent van Caïro het portret van een man die, op tijd, de waarheid boven ijver wist te stellen — en de continuïteit van zijn volk boven de bedwelming van een moment.

Wat blijft er over van de Chelebi-lignée voorbij de figuur van Raphaël Joseph? De geschiedenis wordt hier voorzichtiger, en eerlijkheid gebiedt ons niet door verzinning de stiltes van het archief in te vullen. De naam zelf, als wijdverbreid eredittel, werd gedragen door talrijke families in de Ottomaanse wereld, joods en niet-joods, zonder dat steeds een bloedsverwantschap tussen hen kon worden vastgesteld. Voor het gebruik van de naam moet men verwijzen naar het Ottomaanse naamgevingssysteem voorafgaand aan 1934, waar de titel vaak voorafging aan de vaste familienaam.

Wat men met zekerheid kan stellen, is dat de naam Chelebi zich duurzaam hecht aan de herinnering van de Levantijnse hof-Joden. De referentienota herinnert eraan dat het gaat om een familie van grote Ottomaanse joodse figuren, wier verankering tussen Caïro en Constantinopel lag. Het epitheton « Halabi », « uit Aleppo », dat de naam van Raphaël Joseph vergezelt, suggereert een Syrische oorsprong, herinnering aan het belang van de joodse gemeenschappen van Aleppo in de handels- en financiële netwerken van het Imperium — deze kruispuntstad waar de handel in zijde en specerijen het Oosten met de Middellandse Zee verbond.

De Chelebi-lignée neemt dus deel aan een breder fenomeen: dat van deze Ottomaanse joodse families die, door hun beheersing van financiën en hun integratie in de staatsmechanismen, hun gemeenschappen onverwachte bescherming en uitstraling in ballingschap verzekerde. Hun geschiedenis, vaak meer door de herinnering aan grote episodes dan door genealogische registers overgeleverd, behoort tot dat deel van de joodse erfenis waar het individu verdwijnt achter de functie, en waar de naam zelf — een adelstitel — zegt welke erkenning de machthebbers van deze wereld aan mannen des Bijbels moesten toekennen.

Van de Chelebi-familie heeft de geschiedenis slechts een handvol zekere feiten bewaard, maar ze volstaan om daarvan de bijzondere grootheid te tekenen. Een naam die een adellijke titel is; een functie die haar leden naar de top van de Ottomaanse financiën plaatste, van Caïro tot Constantinopel; en vooral een figuur, Raphaël Joseph Chelebi, wiens vrijgevigheid hem tot mecenas van geleerden maakte, redder van het onderdrukte Jeruzalem — en beschermer van een man die zich voor messias hield.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heeft gedragen, steken hier twee af met bijzondere helderheid. De eerste is de werkzame liefdadigheid — die tsedaqa die bij Raphaël Joseph nooit van rechtvaardigheid gescheiden was: geleerden voeden, gemeenschappen helpen, je hand reiken aan de dwaler. De tweede, zeldzamer en misschien hoger, is de wijsheid van terugtrekking: de moed om zich los te maken van een hoop die waanzin is geworden, om de nuchtere waarheid de voorkeur te geven boven bedwelmende hartstocht. Daarin zal de Chelebi-familie het best de deugd van onderscheidingsvermogen hebben uitgedrukt — dat vermogen, eminentelijk joods, om met ijver te dienen zonder jezelf kwijt te raken, te geloven zonder blind te worden, en op tijd terug te keren naar mate.

Haar lot verenigt het bijzondere met het collectieve: in het fortuin van een man uit Caïro leest men de geschiedenis van een heel volk dat in de 17de eeuw verdeeld was tussen de droom van onmiddellijke Verlossing en trouwe gehoorzaamheid aan de Wet. De opzichter die gaf en zich dan terugtrok, blijft als getuige van deze wijsheid staan — en zijn naam, die titel van « gentilhomme » die het Imperium voor mannen van kwaliteit reserveerde, bewaart het spoor van een adel die noch goud noch messianische vervoering hebben kunnen aantasten.