Familie Chaikin

Wetenschappelijke studie van Oost-Europese joodse achternamen

De wetenschappelijke studie van joodse achternamen in Oost-Europa berust vandaag op een solide documentaire basis, namelijk die welke Alexander Beider heeft opgebouwd met zijn woordenboeken gewijd aan het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië, en door Lars Menk voor het Joods-Duitse gebied [Woordenboeken van joodse achternamen in Oost-Europa]. Deze werken, gepubliceerd door Avotaynu, zijn de referentieinstrumenten om de vorming van een naam als Chaikin te begrijpen.

De naam wordt als volgt opgedeeld: de wortel Chaya — een van de meest voorkomende Hebreeuwse vrouwennamen in de Asjkenazische wereld, waarvan de betekenis « levend » aansluit bij de Chaï van de liturgie — geeft het Jiddische diminutief Chaïka ; waaraan het Slavische genitief-suffix -in, teken van afstamming of toebehoren, wordt toegevoegd. Het resultaat, Chaikin, behoort tot de uitgebreide familie van matronymische namen die Beider in aanzienlijk aantal registreert: Rivkin (van Rivka), Dvorkin (van Dvora), Malkin (van Malka), Perlin (van Perl), en Chaikin zelf [Woordenboeken van joodse achternamen in Oost-Europa].

Deze morfologie situeert de lignée geografisch. Het suffix -in, van Oost-Slavische oorsprong, verankert Chaikin in de Zone van Vestiging (Tcherta ossedlosti) van het Russische Rijk — deze band van grondgebieden, van Litouwen en Wit-Rusland in het noorden tot Oekraïne en Bessarabië in het zuiden, waar de Joden van Rusland vanaf 1791 in hun woongebied werden opgedeeld. In deze uitgestrekte ruimte, tussen shtetls en grote steden, vestigde en werd de naam doorgegeven.

De keuze van de voornaam Chaya zelf, « levend », verwijst naar een praktijk die diepgravende waarde droeg: die van naam geven om het leven te beschermen. In de Asjkenazische traditie werd deze voornaam vaak gegeven — of toegevoegd — aan een kwetsbaar kind, of aan een vrouw genezen van ziekte, als een uitgesproken gebed voor de behoud van het bestaan. Dat de lignée deze naam draagt, betekent al het vasthouden van Israëls gehechtheid aan pikouah nefesh, de redding van mensenlevens, een principe dat in de halakha bijna alle andere geboden voorgaat.

Dat de naam van een geslacht van een vrouw afkomstig is, is niet neutraal. Het historisch onderzoek naar de joodse samenleving in Oost-Europa heeft aangetoond hoezeer de traditionele taakverdeling in bepaalde huishoudens vrouwen aanzienlijke economische autoriteit kon geven. Het ideaal van het lernen — het permanente studeren van de Torah en de Talmud door de volwassen man — veronderstelde vaak dat iemand anders voor de levensonderhoud van het gezin zorgde. Die persoon was in veel gevallen de echtgenote.

De matroniem Chaikin kan dus worden gelezen als het onomastische spoor van deze werkelijkheid: in een gemeenschap waar een bepaalde Chaïka de toonbank beheerde, geldleningen uitdeelde, een herberg leidde of op de markt verkocht, werd het huishouden door haar gekend en aangeduid door de buren, nog voordat de keizerlijke administratie een vaste naam eiste. Toen de officiële registratie kwam, werd de gebruiksnaam — « de mensen van Chaïka » — de wettelijke patroniem.

Hier antwoorden traditie en hypothese elkaar. Het onomastische archief stelt de vorm en betekenis van de naam vast met zekerheid [Woordenboeken van joodse familienamen in Oost-Europa]; de reconstructie van de rol van de naamgeefster, daarentegen, blijft aannemelijk eerder dan bewezen, omdat een geïdentificeerde individuele akte voor de eerste Chaïka ontbreekt. Maar de convergentie is verlichtend: het geslacht draagt in zijn naam zelf een deugd die de joodse traditie heeft geroemd zonder deze altijd in de boeken in te schrijven — de échet ḥayil, de « vrouw van waarde » uit het Boek der Spreuken, van wie gezegd wordt dat zij « haar hand opent voor de arme » en dat « kracht en waardigheid haar kleding zijn ». De naam Chaikin is in deze zin een stille en blijvende hommage aan de vrouw, bewaakster van het leven en economische steunpilaar van het gezin.

De dragers van de naam Chaikin, verspreid over de provincies van de Woonzone in de negentiende eeuw, behoorden tot het gewone maar dichte weefsel van het Joodse leven: ambachtslieden, kleermakers, handelaren, colporteurs, werknemers in de hout- of graanhandel, leden van vrome broederschappen. De Joodse bevolkingsdichtheid in steden als Vilna, Minsk, Vitebsk, Gomel en Odessa vormt het waarschijnlijkste kader van hun bestaan.

In dit kader werd het leven gestructureerd door de kehila, de gemeenschap, en door haar solidariteitsinstellingen. Twee kardinale waarden van het judaïsme werden daar dagelijks uitgeoefend: de tsedaka — vaak vertaald als « liefdadigheid », maar waarvan de Hebreeuwse wortel « gerechtigheid » betekent, omdat het helpen van de arme daar geen facultatieve vrijgevigheid is maar een plicht van gerechtigheid — en de guemilout ḥassadim, daden van onbaatzuchtige goedheid. De broederschappen van de ḥevra kadisha (verzorging van de doden), van de bikour ḥolim (bezoek aan zieken), van de hakhnassat kala (uitzetteloosing van arme meisjes voor hun huwelijk) doordrenktaten het sociale leven. Een bescheiden familie als die van de Chaikins nam daar volgens haar middelen aan deel, participated in deze morele economie waar de aandacht voor de ander — voor de zieke, de wees, de vreemde voorbijganger — de gemeenschappelijke bindstof vormde.

Dit is een van de meest constante uitdrukkingen van de deugden van Israël: niet de individuele prestatie, maar de collectieve trouw aan de verplichting van bijstand. De Chaikin-lignee participeert, zonder gedocumenteerde enkelfiguren voor deze periode, in deze collectieve anonieme en immense herinnering — die van de ontelbare Joodse huishoudens die, zonder een naam in de kronieken achter te laten, de eis van gerechtigheid jegens de naaste levend hebben gehouden.

Vanaf de jaren 1880 veroorzaakten de pogroms die volgden op de moord op tsaar Alexander II, gevolgd door groeiende beperkingen en ellende, één van de grootste migraties in de Joodse geschiedenis: miljoenen Joden verlieten het Russische Rijk voor de Verenigde Staten, Engeland, Argentinië, Zuid-Afrika en Ottomaans-Palestina. Dragers van de naam Chaikin behoorden tot deze migratiegolven, zoals blijkt uit immigratieregisters en latere volkstellingen waarin de naam voorkomt, vaak gespeld als Chaikin, Shaikin of Chaykin volgens de transcriptie.

In de Verenigde Staten bevonden veel van deze immigranten zich in de confectieatelier van Lower East Side in New York, het kloppende hart van de textielindustrie en wieg van het Joodse vakbondswerk. In deze wereld onderscheidde Sol Chaikin zich — Sol C. Chaikin — gedurende de 20e eeuw, langdurig leidinggevende en voorzitter van de International Ladies' Garment Workers' Union (ILGWU), één van de grote vakbonden in de kledingbranche. Zijn loopbaan belichaamt de overgang van een generatie immigranten van het atelier naar georganiseerde collectieve actie, en stelt de diensten van de meest kwetsbare arbeiders ten dienste van het overtuiging dat de waardigheid van arbeid en sociale gerechtigheid onscheidbaar zijn.

Deze inzet zet voort, in het seculiere en moderne register, een oude intuïtie van het judaïsme: dat de arbeider niet mag worden onderdrukt, dat zijn loon niet mag worden ingehouden, dat de gerechtigheid verschuldigd aan de zwakkere (mishpat) de hele gemeenschap aangaat. Van de toonbank van Chaïka in de shtetl tot de vakbondszaal van Manhattan wordt dezelfde eis van economische gerechtigheid en zorg voor de meest kwetsbaren overgedragen, omgezet van de ene wereld naar de andere.

De Chaikin die in Europa bleven, werden gegrepen door de ramp. In Frankrijk maakt de methodische inventarisatie van de slachtoffers van vervolging, opgesteld door Serge Klarsfeld in Le Calendrier de la persécution des Juifs de France, 1940-1944 [Serge Klarsfeld, Le Calendrier de la persécution des Juifs de France, 1993], het mogelijk om, naam voor naam, konvooi voor konvooi, het lot te volgen van de gearresteerde Joden die in Drancy waren ondergebracht en naar de vernietigingskampen waren gedeporteerd. Dit werk van naamsinschrijving — elk slachtoffer zijn identiteit teruggeven tegen de naamloze vernietiging die door de daders werd nagestreefd — vormt zelf al onderdeel van een memoriaplicht (zakhor) die in het hart van de joodse traditie ligt.

In de gebieden van de voormalige Pale of Settlement — Wit-Rusland, Oekraïne, Litouwen — waar de naam Chaikin het meest voorkwam, werden de gemeenschappen tussen 1941 en 1944 gedecimeerd door de Einsatzgruppen en in de getto's. Het shtetl, voedingsbodem van de naam en de lignée, werd daar uitgewist. Elke familie met deze achternaam werd van dichtbij of van verre getroffen door deze vernietiging.

Het gaat hier niet om enig bijzonder heldhaftig deugd toe te schrijven: de Shoah is geen toneel van moraalleering, maar een afgrond. De enige rechtvaardige trouw die het verhaal kan hanteren, is die van de herinnering — noemen, tellen, niet toestaan dat de vergetelheid het werk van de vernietiging voltooit. De naam Chaikin, « degene van Chaïka », « zij die leeft », krijgt in deze context een hartverscheurende ernst: hij draagt het woord van het leven zelf midden in de grootste moord op leven.

Na 1945 heropbouwden overlevenden en takken die gered werden door eerdere emigratie hun bestaan in Noord-Amerika, Israël, Frankrijk en elders. De naam Chaikin, onder zijn verschillende spellingsvormen, wordt vandaag in deze landen aangetroffen, gedragen door nakomelingen van wie velen de matronymische betekenis van hun familienaam vaak niet kennen.

Het is hier dat het register van archief naar doorgegeven herinnering verschuift. Familie-verhalen — de voorvader die van een Baltische haven vertrok, de grootmoeder die Jiddisch sprak, het métier van kleermaker dat over drie generaties werd voortgezet, de trouw aan de feesten — vormen een mondeling erfgoed dat de historicus noch kan verifiëren noch kan afwijzen. Wat de traditie overdraagt, in het geval van een matronymische lignée, is precies een herinnering van vrouwen: Chaïka, waarvan men bijna niets weet, maar wiens naam imperium's, ballingschap en een genocide heeft overleefd.

De transmissie zelf is een centrale Joodse deugd. Ve-shinantam le-vanekha — « je zult ze aan je kinderen herhalen »: het judaïsme wordt begrepen als een keten van transmissie (chalchélet ha-kabbala), waar elke generatie de volgende verschuldigd is. Door de naam van Chaïka voort te zetten vervult de lignée, zonder erover na te denken, dit gebod van herinnering: zij doet gedurende eeuwen de herinnering aan een vrouw leven, en door haar heen, aan een wereld die is verdronken.

Van alle waarden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, zal de lineage Chaikin er onder alles het best één hebben uitgedrukt: de trouw aan het leven en zijn overdracht, onlosmakelijk verbonden met de plaats die vrouwen innamen in de overleving van het volk.

De naam zegt het vóór elk verhaal. Chaïka, van Chaya, « de levende »: dat is de naamgeefster. En -in, de afstamming. De hele lineage wordt dus onder het teken van het leven gesteld dat door een vrouw is overgedragen. Deze onomastische waarheid, vastgesteld door onderzoek [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est], ontvouwt zich in een sterrenbeeld van afgeleide deugden: de erkenning van de échet ḥayil, de vrouw van waarde steunpilaar van het huishouden; de tsedaka en de guemilout ḥassadim uitgeoefend in de gemeenschap van het shtetl; de gerechtigheid verschuldigd aan de arbeider, voortgezet van de toonbank van de grootmoeder tot de vakbondsactie van de Nieuwe Wereld; en tenslotte de zakhor, de plicht om te gedenken, enige schans tegen vergetelheid na de vernietiging getuigd door de archieven van de vervolging [Serge Klarsfeld, Le Calendrier de la persécution des Juifs de France, 1993].

Men moet het met eerlijkheid zeggen: deze geschiedenis bevat meer stiltes dan zekerheden. We kennen het gezicht van Chaïka niet, noch de datum waarop haar naam patroniem werd. De lineage heeft geen groot verdrag noch een gedocumenteerde rabbijnse dynastie nagelaten. Maar misschien ligt daarin haar ware waardigheid — die van de gewone families van Israël, wier heldendom erin bestond uit te duren, te voeden, bij te staan en over te dragen. Door de naam te dragen van een vrouw genaamd « de levende », belichamen de Chaikin op hun discrete schaal de roeping zelf van het joodse volk: ou-vaḥarta ba-ḥayim, « gij zult het leven kiezen ».