Familie Cerf-Berr

De lineage Cerf-Berr wortelt in een grensgeografie. Cerf Berr werd geboren in Medelsheim, in het hertogdom Twee-Bruggen, dat een rijksgebied was. Dit detail is niet zonder belang: de joden van de kleine Duitse vorstendommen, uitgesloten van de grote steden, hadden zich al lang gespecialiseerd in handel, geldlening en bevoorrading van vorstelijke hoven, de enige terreinen die het stelsel van privileges en verboden hun toestond.

De vader van de toekomstige syndicus behoorde reeds tot deze handelselite. Volgens de genealogische encyclopedie van de Elzas is hij de zoon van Dov Berr Medelsheim, bankier met name van de landgraven van Hessen-Darmstadt. Dus de hoffinanciering is voor deze familie geen geïsoleerde verovering maar een erfenis: de zoon verlengde en vermenigvuldigde een ontvangen vakkundigheid, die van het dienen van machtigen zonder ooit de trouw aan de zijnen op te geven. De traditie bewaart bovendien de Hebreeuwse naam van de patriarch, Naftali Hertz ben Dov Berr — « Cerf » vertaalt het Germaanse Hirsch, zelf een echo van de biblische Naftali vergeleken, in Jacobs zegen, met een snelle hinde.

Deze verankering in een vertrouwensberoep, waar de eer van het gegeven woord als waarborg gold, zegt reeds iets van de deugd die de lineage zal dragen: de emounah, de loyaliteit, die van de eerlijke handelaar een discrete schakel maakt in de heiligmaking van de Naam onder de volkeren. De financiën zijn hier niet alleen een aangelegenheid van winst; zij zullen, bij de zoon, het instrument zijn van een handelen in dienst van de gemeenschap.

Gevestigd in de Elzas in het begin van de jaren 1760 bouwde Cerf Berr daar een van de grootste ondernemingen van zijn tijd op. Zijn domein strekte zich ver buiten de provincie uit: het commerciële bedrijf van Cerf Berr strekte zich uit over de Elzas, Lotharingen, de Drie Bisdommen en Bourgondië en beschäftigte meer dan zeventig personen. Als leverancier van de koninklijke legers verzamelde hij een aanzienlijk fortuin, waarvan het archief een welsprekend bewijs geeft: het domein van Tomblaine werd gekocht voor 400.000 livres.

Deze rijkdom was niet alleen persoonlijk: zij verleende haar bezitter een representatieve functie. Als « Voorzitter-generaal van de joodse natie » van de Elzas van 1764 tot 1788 was hij als zodanig een van de grote actoren van de emancipatie van de Joden van Frankrijk. De titel weerspiegelde het tweeledige karakter van zijn macht: administratief, omdat hij voor de autoriteiten verantwoordelijk was voor de gemeenschap; economisch, omdat hij de belangrijkste geldverstrekker ervan was. Zijn zonen zouden deze collectieve taak overnemen — dus Marx (Mardochée) Cerf Berr, de oudste, generaal syndicus der Joden van de Elzas van 1788 tot 1792, naast Samuel Seligmann Wittersheim.

Maar de geschiedenis van de Cerf-Berr is niet zonder schaduwkanten, en eerlijkheid gebiedt deze te noemen. Het fortuin als leverancier aan de legers, de processen met de stad Straatsburg die hem lang het verblijfsrecht weigerde, de ambigue positie van een « koning jood » tegelijk beschermd en voorwerp van populair ressentiment: dit alles vormde een blootgesteld lot, waar materieel succes evenveel jaloezie aantrok als het actie voedde. De grote biografie van Margaret O'Leary herinnert trouwens aan de mijlpalen van deze carrière — de vestiging in de Elzas in 1763, zijn moeilijkheden met de stad Straatsburg van 1763 tot 1784, zijn periode als grote syndicus —, tot aan het geduldige beleg van het hof van Lodewijk XVI.

Wat het fortuin toestond, gebood de vroomheid tot gemeenschappelijk gebruik. Cerf Berr trok zich niet terug in zijn domein, maar maakte van zijn positie als voorgezette een hefboom om de instellingen van het Joodse geloof in de Elzas te herbouwen. Het archief is hier nauwkeurig en opmerkelijk : binnen dit « directoire » dat de voorgezetten-generaal van de Joodse natie in de Elzas vormden, gaf hij solide structuren aan het Joodse geloof in de Elzas, en richtte scholen op alle niveaus op, gasthuizen, synagogen.

Hierdoor brengt de Cerf-Berr-lignée twee der kardinale deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, met kracht tot uitdrukking : de tsedaka, de gerechtigheid gemaakt tot weldadigheid, en de hessed, de werkende goedheid. Een school stichten betekent de overdracht van de Torah waarborgen ; een gasthuis oprichten betekent de bikour holim vervullen, de zorg voor de zieken ; een synagoge bouwen betekent de gemeenschap een plaats van gebed en samenhang bieden. De patriarch stelde zich niet tevreden met geven : hij stelde in, dat wil zeggen, hij voerde individuale liefdadigheid over naar de duurzaamheid van collectieve structuren. Dit begrip van weldadigheid — niet het voorbijgaande aalmoezen maar het blijvende bouwwerk — verbindt de Cerf-Berr met de lange keten van Joodse mecenassen die, van Babylonië tot Amsterdam, hebben geweten de rijkdom om te zetten in instellingen van kennis en zorg.

De vrijgevigheid strekte zich zelfs tot in de dood uit : trouw aan de filiale vroomheid, stierf hij tijdens de Terreur en werd, evenals zijn vader, begraven in Rosenwiller, op die Joodse begraafplaats in de Elzas waar de generaties rustten. Het respect voor de doden, kevod ha-met, besloot aldus een gehele bestaan af dat geheel ordende zich op trouw — zowel jegens de levenden als jegens de voorouders.

Het is door dit hoofdstuk dat de familie Cerf-Berr de wereldgeschiedenis binnenstapt. Overtuigd dat de toestand van de joden zou worden hervormd door het recht en door de Verlichting, voerde de algemeen voorzitter een politieke, filosofische en diplomatieke actie op ongekende schaal.

De eerste daad was intellectueel. Cerf Berr, algemeen voorzitter van de « joodse natie », die Mendelssohn had verzocht om in 1779 te antwoorden op een beledigende libel tegen de joden van Hell, vertaalde het werk van Dohm, dat op zijn aandrang was geschreven. Zo was het Cerf-Berr-geslacht de opdrachtgever zelf van een grondleggende tekst: het voert een Europese lobbyactiviteit uit in samenwerking met de filosoof Moses Mendelssohn en bestelt bij de Duitse geleerde Christian Wilhelm von Dohm een verhandeling gewijd aan de politieke hervorming van de Joden, gepubliceerd in 1781, om hun emancipatie in Europa te ondersteunen. De band met Mendelssohn, vorst van de Duitse joodse Verlichting, verankert de familie in de Haskala en in de overtuiging dat de rede en de Wet elkaar kunnen beantwoorden [Maurice-Ruben Hayoun, Moïse Mendelssohn, 1997]. In het kielzog van deze intellectuele vriendschap circuleerden in Frankrijk de grote werken van de Duitse joodse filosofie — de Phaedo, verschenen in 1787 in de vertaling van Isaïe Berr Bing, werd al geïdentificeerd met de joodse Verlichting.

De tweede daad was politiek en concreet. In 1784 grijpt hij rechtstreeks in bij Lodewijk XVI om de afschaffing van de leibzoll (lijfzegel) te verkrijgen, een schandelijke belasting die op joden werd gelegd wanneer zij zich in de Elzas verplaatsten. De historiografie bevestigt en dateert het gebeurde: waarschijnlijk op hun dringen schaffte Lodewijk XVI op 24 januari 1784 de lijfzegel af die vooral op de joden in de Elzas drukte. De leibzoll afschaffen was niet alleen het opheffen van een belasting: het betekende het uitwissen van het meest vernederend teken van de joodse toestand, datgene wat de mens met vee gelijkstelde. De waardigheid van de persoon, die overtuiging dat elk wezen naar Gods evenbeeld is geschapen, vond daarin een tastbare overwinning.

De derde daad betrok de grote figuren van de opkomende Revolutie. Bij de inspanningen van Cerf Berr en zijn vrienden voegden zich spoedig die van twee mannen die een aanzienlijke plaats in de Franse Revolutie zouden innemen: graaf Mirabeau en abt Grégoire. De familie had verstaan, buiten de joodse kringen om, een netwerk van christelijke bondgenoten op te bouwen die zich aan de zaak van tolerantie hadden verbonden — daarmee in feite verwerkelijkend die ontmoeting tussen joden en « rechtvaardigen onder de volkeren » die de traditie in hoog aanzien houdt.

Het jaar 1789 zag het geslacht zich naar het hart van de besluitvorming verplaatsen. Vanaf 1789 vestigde het geslacht Cerf Berr zich in Parijs om een intense campagne te voeren bij de Nationale Vergadering, ondersteund door figuren als Abbé Grégoire en Mirabeau. De strijd was heftig, want lokale belangen verzetten zich hevig tegen gelijkheid. Ondanks de felle oppositie van de Elzasische afgevaardigden, leidde deze strijd tot het decreet van 27 september 1791, dat de volledige burgerschap aan de Joden van Frankrijk verleende.

Dit decreet is het hoogtepunt van een halve eeuw inspanningen en het toppunt van de familiale baan. Voor het eerst in het moderne Europa erkende een grote natie aan de Joden de volheid van burgerrechten [Patrick Girard, Les Juifs de France de 1789 à 1860, 1976]. De Franse emancipatie werd voortaan een model en een belofte, waarvan de draagwijdte ver buiten de grenzen van het koninkrijk reikte; de logica zelf van deze intrede in de moderne staat verdiende het om als een belangrijk moment in de Joodse geschiedenis beschouwd te worden [Annie Kriegel, Les Juifs et le monde moderne, 1977].

De loyaliteit aan de nieuwe natie betaalde zich onmiddellijk uit in actieve betrokkenheid. De zonen van de patriarch schreven zich in voor het revolutionaire burgerlijke leven: Marx Cerf Berr bijvoorbeeld trad in 1790 toe tot de Société des Amis de la Constitution en tot de Nationale Garde. De betrokkenheid bij het collectieve leven — deze hishtadlout, deze inspanning voor de stad — was voor hen geen berekening maar het natuurlijke gevolg van een strijd gevoerd in naam van het recht. De patriarch kende echter nauwelijks de bittere vruchten van de Terreur: volgens de familiale traditie drukte de loyaliteit van het geslacht aan de Republiek in oorlog zich al in 1792 uit, tegen de prijs van offers die de volgende generatie zou dragen. Cerf Berr de Médelsheim stierf in Straatsburg op 7 december 1793, op het diepste punt van de onrust.

Na de patriarch vertakte de lignée zich in alle richtingen van de nieuwe Franse samenleving: Strasbourg, Parijs, Lunéville, Nancy. De huwelijksallianties verweven verbindingen met de grote Israëlitische families van het Oosten. Het genealogische archief bewaart daarvan het spoor: onder de kinderen van Marx Cerf Berr bevonden zich Adélaïde Cerf Berr, gehuwd met Auguste Ratisbonne, en Flore Cerf Berr, gehuwd met Louis Ratisbonne. Door deze verbindingen sloot de Cerf-Berr-nakomelingschap aan bij de familie Ratisbonne van Strasbourg — waaruit in de 19e eeuw markante figuren zouden voortkomen, inclusief degenen die, pijnlijk voor het joodse geheugen, tot het katholicisme zich bekeerden en een congregatie stichten. Hier dwingt de eerlijkheid van het verhaal ons een spanning te erkennen: door de emancipatie die de deuren van de samenleving opende, opende zij ook die van assimilatie en soms van breuk met het geloof der vaderen. Het lot van de lignée omhelst dus, in zijn lichten zowel als in zijn breuken, dat van het gehele Franse jodendom van de 19e eeuw.

Een tak onderscheidde zich in de Letteren. Anatole Cerfberr, afstammeling van de lignée, werd de nauwgezette geleerde van het Balzaciaanse universum: met Jules François Christophe publiceerde hij in 1887 een Répertoire de la Comédie humaine de H. de Balzac [Anatole Cerfberr en Jules François Christophe, Répertoire de la Comédie humaine, 1887, corpus Zakhor, ID 40b6ab8c-857d-460c-a14e-ac6aa9db91e8]. Dit referentiewerk, dat de duizenden personages van Balzac inventariseert en ordent, getuigt van de geleerde roeping en de liefde voor rigoureuze ordening die, van de financier die scholen oprichtte tot de geleerde catalogiseerder, de lignée als een rode draad doorloopt. De dorst naar kennis, het geduld van de geleerdheid, de bijdrage aan de cultuur van het gastland: dit is hoe de Cerf-Berr twee generaties na de emancipatie nog steeds op het terrein van de Franse Letteren de oude joodse passie voor studie en boek vereerden.

Wat moet men vooral onthouden over de lignée Cerf-Berr ? Een familie van financiers zou zich kunnen beperken tot vermogensaccumulatie ; een familie van notabelen, tot de verdediging van haar privileges. De Cerf-Berr deden iets anders : zij stelden hun fortuin, hun krediet bij de koningen en hun Europees netwerk in dienst van een zaak die hen oversteeg — de erkenning van de burgerlijke en politieke waardigheid van een heel volk. Dit is waarom de deugd die deze lignée boven alles het best heeft uitgedrukt tsedaka is in de meest hoge en volledige betekenis van het woord : niet liefdadigheid, maar actieve gerechtigheid — die scholen en hospices voor de hunnen sticht, die Dohm een verhandeling beveelt om de wetten te veranderen, die aan Lodewijk XVI de afschaffing van de schandalige tol ontrukt, die eindelijk, op 27 september 1791, het burgerschap voor de Joden van Frankrijk verkrijgt.

Hierin sluit het bijzondere lot van een koopman uit Médelsheim aan bij het collectieve geheugen van Israël. Want de joodse traditie heeft piëteit en gerechtigheid nooit gescheiden, noch de liefde voor de Wet van de zorg voor de medemens : de tikkoun, de herstelling van de wereld, gaat door het recht net zozeer als door gebed. De Cerf-Berr hebben, door hun naam aan de emancipatie te verbinden, hun familie ingeschreven in het hoofdstuk waar de geschiedenis van een lignée samenvalt met de hoop van een heel volk op de gerechtigheid der naties. Hun latere vertakkingen — wetenschappelijk, literair, soms verscheurd door assimilatie — herinneren eraan dat deze verovering haar prijs en ambiguïteiten had. Maar de steen van Rosenwiller, waar de patriarch rust naast zijn vader, blijft het stomme getuige van een trouw die tegelijk zijn koningen heeft kunnen dienen, zijn broers redden en de zijnen de poorten van de stad heeft kunnen openen.