Familie Catarivas

De analyse van een zeldzame familienaam begint altijd met zijn structuur. Catarivas vertoont de fysionomie van een samengestelde of agglutineerde naam van Romaanse, meer bepaald Iberische oorsprong, in overeenstemming met de kwalificering die Toledano eraan gaf als een « naam van Spaanse oorsprong » [J. Toledano, Une histoire de familles].

Er kunnen verschillende etymologische hypothesen worden aangenomen, onder voorbehoud. De eerste ontleedt de naam in cata- en -rivas. Het segment rivas is zowel in het Spaans als in het Portugees een uiterst verbreid toponiem en patroniem: het duidt de oevers, de oevers van een waterloop aan (van het Latijnse ripa), en heeft aanleiding gegeven tot talrijke plaatsnamen — Rivas, Ribas, Riba — waarvan verschillende dorpen nog steeds deze naam dragen op het Iberisch schiereiland. Sefardische namen van toponiemische oorsprong zijn talloze: zij wijzen vaak op de plaats waarvandaan de familie afkomstig was voordat zij elders zich vestigde, en het is bekend dat deze praktijk van aanduiding naar plaats van herkomst gebruikelijk was onder de Joden van Spanje [Encyclopaedia Judaica, Names]. In deze lezing zou Catarivas verwijzen naar een Iberisch microtopniem dat vandaag nog moeilijk met zekerheid is te identificeren.

Een tweede hypothese, meer gewaagd, zou in het voorvoegsel cata- een vervormde versie zien van casa (« huis van ») of een agglutinatie van een regionaal bepaalwoord, waarbij de naam dan iets betekent als « [degenen] der oevers ». De Judeo-Spaanse fonetiek, het ladino, heeft inderdaad talrijke Kastiliaanse vormen uit de 15de eeuw bewaard en omgevormd, stellende uitspraken vast die het Spaans op het Iberisch schiereiland vervolgens heeft verlaten. Sefardische patroniemen uit het Oosten dragen vaak het stempel van deze archaïsche taal, en hun spelling, die pas laat werd vastgesteld en variabel volgens de Ottomaanse, Italiaanse of Franse administraties, verklaart de grafische varianten die men tegenkomt (Catarivas, Cattarivas, en verwante vormen).

Het is hier gepast om eerlijk te zijn: geen enkele raadpleegbare gezaghebbende bron stelt de etymologie van Catarivas met zekerheid vast. De enige gedocumenteerde stelling blijft die van de Spaanse oorsprong en het karakter van een « naam indicatief voor een oorsprong » [J. Toledano, Une histoire de familles]. Het overige behoort tot beredeneerde onomastische hypothese, die wij als zodanig presenteren zonder ervan een zekerheid te maken. Wat men in plaats daarvan wel kan stellen, is dat de trajectorie van Shemariah Catarivas — Tiberias, Algiers, Tunis — op treffende wijze bevestigt dat de naam inderdaad thuishoorde in de oosterse Sefardische ruimte, verre van de atlantische Maghreb: Tiberias ligt in het land Israël, en de route die hij volgde traverseert Levantijnse of oostelijke Noord-Afrikaanse gemeenschappen, geen vestingplaatsen van de Marokkaanse megorashim.

Om te begrijpen waarom de naam Catarivas voorkomt in het Ottomaanse Rijk en niet in Maghreb, moet je terugkeren naar het belangrijkste historische keerpunt van de Joods-Iberische geschiedenis: het uitwijzingsdecreet uitgevaardigd door de Katholieke Koningen Ferdinand van Aragon en Isabella van Castilië, het edict van het Alhambra, ondertekend op 31 maart 1492 [Encyclopaedia Judaica, Spain]. Gedwongen zich tot het christendom te bekeren of de koninkrijken van Spanje binnen enkele maanden te verlaten, trokken tienduizenden Joden naar ballingschap.

De bestemmingen van deze diaspora verdeelden zich volgens verschillende geografische assen. Een deel van de ballingen ging naar het naburige Portugal — vanwaar zij op hun beurt in 1497 zouden worden verjaagd of gedwongen bekeerd. Anderen staken naar Noord-Afrika over en bevolkten de gemeenschappen van Marokko en stichtten het judaïsme van de megorashim (de « verbannen ») in tegenstelling tot de toshavim, de inheemse Joden. Nog anderen kozen tenslotte voor de route over de Oostelijke Middellandse Zee en vonden onderdak in het Ottomaanse Rijk, waarvan sultan Bayezid II deze bevolkingsgroepen gaarne welkom heette, van wie hij de commerciële, ambachtelijke en medische vaardigheden waardeerde [Encyclopaedia Judaica, Ottoman Empire].

Het is in deze laatste migratiebeweging dat men de lineage Catarivas moet plaatsen. De afwezigheid van de naam in Maghreb, onderstreept door Toledano, is geen detail: zij geeft aan dat de familie niet deel uitmaakte van de tak die zich in Noord-Afrika vestigde, maar van die welke de Levantijnse route volgde [J. Toledano, Une histoire de familles]. De Iberische ballingen stroomden aldus naar Salonika — dat in de 16de eeuw een stad met Joodse meerderheid werd en de « Jeruzalem van de Balkan » werd genoemd —, naar Constantinopel, naar Smyrne (Izmir), Andrinopel (Edirne) en de steden van Anatolië en de Ottomaanse Balkan [Encyclopaedia Judaica, Salonika]. De verdeling zelf van de naamdragers is dus op zich een historisch document: zij tekent in negatief de ballingschapsroute.

Opgemerkt zij echter een nuance welke de persoon van Shemariah Catarivas stelt in staat te verfijnen. Deze laatste wordt beschreven als afkomstig van Tiberias, in het Land van Israël — een waardevolle biografische aanwijzing [Jewish Encyclopedia, art. « Catarivas, Shemariah »]. Indien de lineage zich in Ottomaans Palestina had gevestigd — in Tiberias, heilige stad en centrum van geestelijke hervorming sinds de kabbalistieke renaissance van de 16de eeuw — zou dit niet in tegenspraak zijn met de Ottomaanse kaart door Toledano opgesteld, maar zou deze preciseren: het Land van Israël was volledig in het Rijk geïntegreerd en ontving Sefardische gemeenschappen die daar coëxisteerden met Asjkenazische Joden en inheemse Joden. Tiberias vooral kende een spectaculaire herleving in de 16de eeuw onder de impuls van Don Joseph Nassi en dona Gracia Mendes, vooraanstaande Sefardische figuren; het bleef gedurende de gehele Ottomaanse periode een centrum van studie en pieteit. Dat een familie die de naam Catarivas droeg zich daar enkele generaties na 1492 kon wortelen is volkomen consistent met de geografie van de naam.

Eenmaal gevestigd in het Osmaanse Rijk vormden de Sefardische families een culturele wereld van opmerkelijke coherentie en uitzonderlijke levensduur. In het hart van deze beschaving bevond zich de taal: het judeo-Spaans, of ladino, een idioom afgeleid van het Castiliaans van de 15de eeuw, verrijkt met leeningen uit het Hebreeuws, Turks, Grieks en Italiaans, en van generatie op generatie doorgegeven gedurende meer dan vier eeuwen [Encyclopaedia Judaica, Ladino]. Een familie zoals de Catarivas zou hebben geleefd, gebeden, gehandeld en gezongen in deze taal, waarvan de standvastigheid een van de meest opmerkelijke fenomenen van taalhandhaving in de Joodse diaspora vormt.

De Sefardische Osmaanse wereld organiseerde zich rond gemeenschappen (de kehilot), vaak gestructureerd volgens de plaats van herkomst van de ballingen uit Spanje: in Salonique vond men congregaties genaamd "van Castilië", "van Aragon", "van Catalonië", "van Lissabon", aldus de herinnering aan de verloren landen in stand houdend [Encyclopaedia Judaica, Salonika]. In deze context kreeg een achternaam "indicatief voor een herkomst" zoals Catarivas volledige betekenis: het verbond zijn dragers aan een nauwkeurig aangewezen plaats op het Iberisch Schiereiland, teken van toebehorigheid en continuïteit.

Op economisch en sociaal vlak speelden de Sefardische Joden van het Rijk een voornaam rol in de handel, textielbedrijf — Salonique was een groot centrum voor wol- en doekproductie —, financiën, geneeskunde en drukkunst, waarbij een van de eerste Hebreeuwse typografische werkplaatsen van het Oosten al eind 15de eeuw in Constantinopel werd gevestigd [Encyclopaedia Judaica, Ottoman Empire]. Het is in dit dichte raamwerk van gemeenschappelijk, religieus en economisch leven dat de opeenvolgende generaties van de lignée Catarivas, naar alle waarschijnlijkheid, evolueerden, tot aan de omwentelingen van de 20ste eeuw.

Er is een waarde van het Talmoedische jodendom die deze wereld met bijzondere intensiteit uitdrukte: de talmud Torah, studie als fundamentele handeling, als vorm van goddelijke dienst en verbinding met de gemeenschap van Israël. In de Sefardische gemeenschappen van het Oosten was de figuur van de geleerde — hij die commentaar geeft, antwoord geeft, beslist, overdraagt — niet gescheiden van het gewone leven: rabbijnen en kooplieden, geleerden en ambachtslieden bestonden naast elkaar in kehilot waar kennis circuleerde van de synagoge naar de winkel. Het is uit deze matrix dat Shemariah Catarivas zich in de 18de eeuw zou manifesteren, als de best gedocumenteerde vertegenwoordiger die de lignée aan het collectieve geheugen heeft nagelaten.

In de achttiende eeuw verlaat de lineage Catarivas de anonimiteit dankzij een figuur wiens bestaan en werk worden bevestigd door verschillende en concordante bronnen: Shemariah Catarivas, een talmoedische schrijver wiens leven met zeldzame precisie de circulaties van de judeo-Ottomaanse diaspora van de moderne tijd illustreert.

Volgens de Jewish Encyclopedia — de rabbijnse encyclopedie gepubliceerd in New York in 1906, een van de meest rigoureuze referentiebronnen voor het jodendom van de 19e en 20e eeuw — was Shemariah Catarivas afkomstig uit Tiberias [Jewish Encyclopedia, art. « Catarivas, Shemariah »]. Deze aanduiding van herkomst plaatst zijn geboorte of vorming in een van de vier heilige steden van het jodendom in Eretz Israel, naast Jeruzalem, Hebron en Safed. Tiberias was destijds een centrum van Sefardische, Ashkenazische en chassidische gemeenschappen waar zeer diverse stromingen van het joodse denken elkaar ontmoetten. Dat Shemariah daar werd gevormd, is een biografische informatie van eerste orde: zij plaatst zijn jodendom in de traditie van de studiecentra in Eretz Israel, met al de spirituele prestige die dit in de rabbijnse ruimte van zijn tijd meebracht.

In 1750 verliet Shemariah Catarivas Tiberias om naar Tunis te gaan als shadar — emissaris belast met het inzamelen van fondsen (meshulah) ten behoeve van zijn gemeenschap van herkomst [Jewish Encyclopedia, art. « Catarivas, Shemariah »]. De functie van shadar (acroniem van shelih de-rabbanan, « afgezant der meesters ») was een van de meest eervolle en gevaarlijkste functies die een geleerde kon vervullen: zij vereiste zowel erkend gezag om een academie of heilige gemeenschap te vertegenwoordigen, fysieke uithoudingsvermogen voor lange reizen door de Middellandse Zee, en het vermogen om banden aan te knopen met verre gemeenschappen. Deze emissarissen uit Eretz Israel circuleerden van Salonika naar Amsterdam, van Livorno naar Marrakech, dragend met zich niet alleen inzamelingen maar ook boeken, halakhische vragen, nieuws uit de studiecentra — vormend aldus de levende knoopunten van een pan-mediterraan intellectueel netwerk. Door deze missie te accepteren, plaatste Shemariah zichzelf in een van de grote tradities van het oosterse jodendom: dienst aan de gemeenschap als daad van tsedaka — liefdadigheid — en van klal Yisrael, het besef van het volk in zijn geheel.

Zijn parcours was echter dat van een man die zich niet tevreden stelde met door steden te trekken: hij vestigde zich daar. Voordat hij naar Tunis ging, verbleef hij in Algiers, waar hij rechtstreekse kennis verwierf van het Maghrebijnse jodendom van Noord-Afrika [Jewish Encyclopedia, art. « Catarivas, Shemariah »]. Dit Algerijnse omweg is geografisch en biografisch significant: voor een man wiens naam volgens Toledano afwezig was uit de Maghreb, vormt het een fysieke aanwezigheid in een ruimte die zijn familie niet met zijn patroniem had gekoloniseerd. Shemariah was, met andere woorden, een bezoeker uit het Oosten in een wereld die niet de zijne was — die van de Noord-Afrikaanse Joden — er de reputatie en traditie van Levantijnse gemeenschappen meebrengende.

Het was in Tunis dat hij zich definitief vestigde. Daar verwierf hij een reputatie van geleerdheid en vroomheid die hem in staat stelde nauwe banden aan te knopen met Abraham Cohen Baberrebi, een van de oudste en meest gerespecteerde rabbijnen van de Tunesische gemeenschap [Jewish Encyclopedia, art. « Catarivas, Shemariah »]. Deze vriendschap tussen twee figuren van het rabbijnse denken — de ene uit Tiberias via Algiers, de ander geworteld in de Tunesische traditie — is een mooi voorbeeld van wat de Sefardische diaspora het beste kon doen: een netwerk van intellectuele en spirituele solidariteit weven op afstand, waar de havruta (de studiemakkerschap) geografische grenzen transcendeerde. Dat Shemariah werd gekwalificeerd als intieme vriend van Abraham Cohen Baberrebi zegt iets essentieels over zijn manier van in de wereld zijn: niet een voorbijganger, niet een onverschillige fondseninzamelaar jegens de mensen die hij ontmoette, maar een man die in staat was diepe relaties tot stand te brengen, gefundeerd op kennisdeling en wederzijds vertrouwen. Dit is daar, in deze beschikbaarheid voor de ander en in wederzijdse gastvrijheid, een van de kardinale deugden van het jodendom — de soir (het omringende, de cirkel van zorg) uitgebreid tot de dimensie van een gehele gemeenschap.

De reputatie van Shemariah overleefde zijn dood dankzij de trouw van deze vriendschap: het was de kleinzoon van Abraham Cohen Baberrebi die het initiatief nam om de werken van Shemariah te publiceren, bijna een eeuw na het Tunesische verblijf van deze laatste. Dit gebaar van postume overdracht, dat een generatie overschreidt om het geheugen van een geleerde te eren, is zelf een daad van zikaron — van herinnering — in overeenstemming met de waarde die het jodendom aan de herinnering aan de rechtvaardigen hecht.

De intellectuele erfenis van Shemariah Catarivas is tot ons gekomen in twee onderscheiden vormen, beide uitgegeven in Livorno (Leghorn) halverwege de negentiende eeuw, in de drukkerijen van deze Toscaanse stad die een van de grote centra van Hebreeuws drukwerk voor Sefardische en oosterse gemeenschappen was.

Het eerste werk is de *Zeker Ẓaddiḳ — letterlijk « Gedachtenis van de Rechtvaardige », een titel ontleend aan de bijbelse uitdrukking zekher ẓaddiq li-vrakhah (« dat de gedachtenis van de rechtvaardige gezegend zij », Spreuken 10, 7) — gepubliceerd in Livorno in 1843 [Corpus Zakhor, id : 62f21f93-b9c0-4769-ba21-541d22042c35]. Dit werk is een commentaar op de Mishna, betrekking hebbende op de twee eerste orden van het Mishnacorpus. Het werd gezamenlijk gepubliceerd met de Abraham Yagel van Abraham Cohen, in een samengesteld volume dat op deze manier de gedachtenis van de geleerde uit Tiberias verenigde met die van de Tunesische familie die haar erfenis had bewaard [Jewish Encyclopedia*, art. « Catarivas, Shemariah »]. De redactionele keuze — het werk van Shemariah naast dat van Abraham Cohen publiceren — is niet willekeurig : zij perpetueert symbolisch de vriendschap van de twee mannen, hun namen in hetzelfde volume samenbindend zoals zij hun levens in dezelfde studieskring hadden samengebonden.

Een commentaar op de Mishna schrijven is een oefening van zeer hoge eisen in de rabbijnse traditie. De Mishna, gecodificeerd rond het einde van de derde eeuw van onze tijdrekening door Rabbi Judah ha-Nassi, vormt het eerste grote corpus van de mondelinge halakha, de Joodse Wet overgedragen door traditie vanaf Sinaï volgens de rabbijnse opvatting. Er een commentaar op plaatsen betekent zich inschrijven in een aaneengesloten keten die van Maimonides tot Bertinoro loopt, van Joseph Karo tot de grote moderne commentatoren — en door de autoriteit van zijn eigen analyse aanspraken op bijdrage aan het collectieve inzicht in de Wet. Dat Shemariah Catarivas dit onderwerp koos, onthuilt een ernstige intellectuele ambitie en een talmuddische beheersing die hem kennelijk het vertrouwen van zijn tijdgenoten opleverde.

De tweede vorm waaronder het werk van Shemariah voor ons toegankelijk is, is die van de responsa (teshuvot) opgenomen in de *Yereḵ Yaʿaḳob van Jacob b. Abraham Faitosi, gepubliceerd in Livorno in 1842 [Corpus Zakhor, id : 741068ee-af0f-40a3-960d-eaa7b9c052f1]. De responsa* — antwoorden op vragen over halakha gesteld door individuen of gemeenschappen — vormen het literaire genre dat het meest rechtstreeks geworteld is in de werkelijke leven van het jodendom : zij betreffen concrete zaken, geschillen, ongebruikelijke situaties waarop de gemeenschap aan het licht van de Wet moest antwoorden. Het feit dat responsa van Shemariah als waardig werd geacht om opgenomen te worden in het werk van een ander rabbijn — Jacob b. Abraham Faitosi — is een verder bewijs van de autoriteit waarvan hij tijdens zijn leven genoot. In de wereld van de responsa citeert men degenen wiens mening gezag heeft ; men verzamelt niet de mening van een onbekende.

Samen tekenen deze twee werken — een systematisch Mishnachercommentaar en praktische responsa — het portret van een voltooid geleerde, die zowel de theoretische dimensie van studie (de beit midrash) als de toegepaste dimensie van rabbijnse besluitvorming (de pesiqa) beheerste. Deze dubbele competentie was het ideaal van de posek — de beslisser — in de Sefardische traditie, die nooit kennis van actie gescheiden heeft, noch studie van dienstverlening aan de gemeenschap. Door dit ideaal te belichamen, gaf Shemariah Catarivas uitdrukking aan een van de fundamentele deugden die de rabbijnse traditie erkent als het hoogtepunt van Joodse kennis : niet de geleerdheid om zichzelf, maar de kennis in dienst gesteld van de tikkun — de herstelling — van de gemeenschap.

De Livornese uitgave van deze werken verdient, ook zij, een commentaar. Livorno (Leghorn) nam in de negentiende eeuw een absoluut centrale positie in in de economie van het Hebreeuws boek voor Middellandse-Zeegebied gemeenschappen. Als kosmopolitische vrije haven had het sinds de zeventiende eeuw een belangrijke Sefardische gemeenschap ontvangen — de nazione ebrea — die daar drukkerijen had gesticht die gedurende de achttiende en negentiende eeuwen actief waren. In Livorno werd voor Tunis gedrukt, voor Algiers, voor de gemeenschappen van Noord-Afrika en het Levant ; daar gingen de teksten van manuscripthebreeuwse naar gedrukt Hebreeuws over, van de private sfeer naar openbare verspreiding. Door in Livorno uit te geven, verzekerde de kleinzoon van Abraham Cohen zich ervan dat de werken van Shemariah in heel de Middellandse ruimte zouden circuleren die de gezant van Tiberias zelf tijdens zijn leven had doorkruist. Er is iets moois en rechtvaardig in dit feit : de man die van het oostelijke Middellandse-zeegebied naar het Magreb had gereisd zag, na zijn dood, zijn gedachten verspreid via dezelfde zeeën waarlangs hij zelf had gereisd.

De lange evenwicht van het ottomaanse Sefardische jodendom brak af met de intrede van de moderniteit. De achteruitgang van het Osmaanse Rijk in de 19e eeuw, en vervolgens zijn ontbinding na de Eerste Wereldoorlog, tekenden de kaart van de Balkan en Anatolië opnieuw. Salonique ging in 1912 onder Griekse soevereiniteit, en de Joodse gemeenschappen bevonden zich in nieuwe natie-staten — Griekenland, Turkije, Bulgarije, Joegoslavië — waar hun status en toekomst zich diepgaand veranderden [Encyclopaedia Judaica, Salonika].

Voor de gemeenschappen waar de Catarivas-lignee wortel had kunnen schieten — Tiberias, Tunis, de Levantijnse steden van het Rijk — was de 19e eeuw ook het tijdperk van de Osmaanse hervormingen (Tanzimat), van schoolmodernisering en geleidelijk van integratie in nieuwe culturele en nationale ruimten. Het netwerk van de Livornese Hebreeuwse uitgeverijen, dat de publicatie van Shemariahs werken in 1842–1843 mogelijk had gemaakt, verval zelf in de tweede helft van de eeuw, vervangen door nieuwe drukkerijen in Jeruzalem, Warschau of Wenen. De intellectuele continuïteit die deze ruimte symboliseerde — Tiberias, Algiers, Tunis, Livorno — werd geleidelijk gefragmenteerd door de nieuwe nationale grenzen en de nieuwe culturele logica's.

De ramp kwam met de Tweede Wereldoorlog. De Shoah trof het Sefardische jodendom van de Balkan hard: de gemeente Salonique, die ongeveer vijftigduizend zielen telde, werd in 1943 bijna volledig naar Auschwitz gedeporteerd en vernietigerd [Encyclopaedia Judaica, Salonika]. De Judeo-Spaanse gemeenschappen van Griekenland, Joegoslavië en een deel van de Balkan werden vernietigd in een verhouding die tot de hoogste van heel bezet Europa behoort. Het Ladino, tot dan toe gesproken door honderdduizenden sprekers, zag het aantal daarvan in enkele jaren instorten. De Joodse gemeenschap van Tunis, die Shemariah Catarivas in al zijn vitaliteit in de 18e eeuw had gekend, overleefde de Tweede Wereldoorlog maar verspreide zich massaal naar Israël en Frankrijk in de jaren na de Tunesische onafhankelijkheid (1956).

Voor een familie als de Catarivas, waarvan de dragers zich juist in deze Osmaanse en post-Osmaanse ruimte concentreerden, vertegenwoordigt deze periode zeer waarschijnlijk een grote demografische breuk. De overlevenden van deze wereld verspreidden zich naar nieuwe kusten: Frankrijk, de Amerika's, en vooral de Staat Israël, gesticht in 1948, die het voornaamste centrum voor hervorming van oosterse Sefardische judaïsme werd.

In de hedendaagse tijd wordt de familienaam Catarivas vooral aangetroffen in Israël en, meer marginaal, in de westerse diaspora afkomstig van Sefardische joden uit het Oosten — overeenkomstig de migratielogica die hierboven is beschreven. De zeldzaamheid van de naam, die onze onderzoeken in openbare bronnen moeilijk maakte, is op zich al veelzeggend: Catarivas is geen wijd verspreide familienaam, maar een nischaam, eigen aan een beperkt aantal families, wat de hypothese versterkt van een unieke stam of enkele verwante stammen teruggaande naar eenzelfde Iberisch herkomstpunt.

Deze zeldzaamheid stemt goed overeen met de opmerking van Toledano, voor wie de naam na de uitzetting alleen in het Ottomaanse Rijk voorkwam en niet gedragen werd in Maghreb [J. Toledano, Une histoire de familles]. Een geografisch zo beperkte familienaam heeft mechanisch een kleiner aantal dragers dan een naam die verspreid is over beide oevers van de Middellandse Zee. De huidige concentratie in Israël laat zich dan gemakkelijk verklaren: aangezien de Staat Israël na 1948 de overlevenden van de Sefardische gemeenschappen uit Turkije, Griekenland en de Balkan opving, groepeerden de erfgenamen van de naam zich natuurlijkerwijze daar.

Het bestaan van Shemariah Catarivas — geleerde uit Tiberias die een figuur werd in de Joodse gemeenschap van Tunesië — opent een extra venster op deze samenloop. De huidige dragers van de naam, ongeacht hun precieze geografie, zijn erfgenamen van een traditie die door de eeuwen heen heeft kunnen voortbestaan door een dubbel engagement levend te houden: enerzijds tegenover de talmudische kennis, anderzijds tegenover de dienst aan de gemeenschap. Deze herinnering, die door de werken uitgegeven in Livorno in 1842 en 1843 materieel vorm hebben gekregen, is nu toegankelijk voor onderzoekers dankzij het Corpus Zakhor [Corpus Zakhor, id : 62f21f93-b9c0-4769-ba21-541d22042c35 ; id : 741068ee-af0f-40a3-960d-eaa7b9c052f1]. Zij behoort, vanaf heden, tot het opvraagbare erfgoed van de lignée.

Op dit punt moet dubbele voorzichtigheid worden betracht: omdat wij geen toegang hebben gehad tot burgerlijke registers, tot gemeentelijke volkstellingen of tot betrouwbare genealogische databases die het mogelijk maken een continue naamkundige genealogie van Shemariah tot de hedendaagse dragers na te tekenen, kunnen wij rechtstreekse afstamming niet stellen. Wij beperken ons daarom tot het projecteren, op het vastgestelde historische raamwerk, van het meest waarschijnlijke traject van een zeldzame Oost-Sefardische familienaam: een verschuiving van het Ottomaanse Oosten naar Israël en de westerse diaspora in de twintigste eeuw, en de standhoudendheid, door het werk van een geleerde, van een intellectuele en spirituele herinnering die overdraagbaar is.

De geschiedenis van de lineage Catarivas, zoals deze kan worden gereconstrueerd op basis van beschikbare bronnen, is die van een naamnaamgeving die door talmudische archieven gepubliceerd in Livorno en gedigitaliseerde corpora die ons deze teruggeven, concrete menselijke en intellectuele diepte heeft verworven. Elk element van deze familienaam vertelt een fragment van de Sefardische geschiedenis: zijn waarschijnlijk Iberische etymologie roept de oevers van verloren Spanje op; zijn karakter van naam "indicatief voor een oorsprong" verwijst naar de herinnering aan thuislanden die ballingen als een viaticum droegen; zijn verspreiding uitsluitend Osmaans tekent in hulkering het traject van een ballingschap — niet de route naar Maghreb, maar die naar het Levant.

Shemariah Catarivas, de drager van de naam waarvoor we de best gedocumenteerde bronnen hebben gevonden, vat in zich samen wat de lineage, onder al de deugden die het jodendom vooropstelt, het best heeft uitgedrukt: de talmudische kennis in dienst van de gemeenschap. Niet de in zich zelf gesloten geleerdheid, niet de terugtrekking van de wijze die zich voor de wereld bewaart, maar integendeel de openstelling naar de ander: de afgezant van Tiberias die de Middellandse Zee oversteekt om geldmiddelen in te zamelen voor zijn oorspronkelijke gemeenschap, die in Algiers halteert, die zich in Tunis vestigt, die een diep vriendschap aangaat met Abraham Cohen Baberrebi, die praktische responsas achterlaat bedoeld om concrete gevallen uit het leven van zijn tijdgenoten op te lossen. In hem zijn de Torah lishma — studie om zichzelf — en de tikkun olam — de reparatie van de wereld door handelen — geen tegengestelde principes, maar twee kanten van dezelfde verplichting. Dit is de kardinale deugd van de lineage: te hebben geweten, in beweging en verspreiding, de band tussen het boek en de gemeenschap, tussen gedachte en dienst in stand te houden.

Deze deugd inscribeert zich in een traditie die het collectieve geheugen van Israël door eeuwen en continenten heeft gedragen. De shdarim — deze afgezanten die de gemeenschappen van Eretz Israël naar de diaspora stuurden — waren gedurende eeuwen de levende draden die de eenheid van het joodse volk voorbij de grenzen van staten en rijken weefden. Shemariah Catarivas, door deze missie van Tiberias tot Tunis uit te voeren, nam deel aan deze essentiële functie: die van het levendig houden, tegen de versplintering van ballingschap, het gevoel toe te behoren aan hetzelfde volk, aan dezelfde overdrachtsketen. De zikaron — de herinnering — die zijn werk in zijn titel zelf draagt (Zeker Ẓaddiḳ, "Gedachtenis van de Rechtvaardige") is dus het woord dat het best aangeeft wat deze lineage zal hebben volbracht: te hebben herdacht, te hebben doorgegeven, vergetelheid te hebben geweigerd.

De onomastische aantekening van Toledano, die behoort tot geleerde overdracht, wordt bevestigd en verduidelijkt door de algemene gedocumenteerde geschiedenis van de Sefardische diaspora: de uitzetting van 1492, de Osmaanse ontvangst, de Judeo-Spaanse beschaving van Saloniki en Smyrna, de catastrofe van de Shoah, tenslotte de Israëlische reorganisatie [J. Toledano, Une histoire de familles ; Encyclopaedia Judaica, Spain, Ottoman Empire, Salonika]. De naam Catarivas valideert en illustreert door haar louter geografische karakter dit groot collectief verhaal. En het werk van Shemariah, nu toegankelijk in het Zakhor-corpus, geeft het het gezicht van een mens.

Resteert de bescheidenheidsbekentenis die elk eerlijk werk moet afsluiten: de precieze nominale genealogie van deze lineage blijft, voor de geslachten voor en na Shemariah, buiten bereik van de bronnen die we hebben kunnen mobiliseren. Het huidige Grote Boek is dus niet het eindpunt van een onderzoek, maar een stevig opgestelde historische en intellectuele raamwerk, waarop familiearchieven, gemeenschappelijke registers en Sefardische genealogische databanken, wanneer het zover is, de namen en gezichten kunnen inschrijven die de grote geschiedenis hier heeft geschetst. Wat we nu weten, is dat deze lineage, minstens eenmaal in zijn gedocumenteerde geschiedenis, aanleiding heeft gegeven tot een man wiens lot gelijk was aan de titel die hij voor zijn werk koos: Zeker Ẓaddiḳ — moge zijn gedachtenis gezegend zijn.