Familie Carvallo

De familienaam Caravahlo / Carvalho is, in zijn structuur, een naam van natuurlijke aard. Het Portugese woord carvalho duidt de eik aan, en tal van toponiemen in Portugal — gehuchten, dorpen, landelijke eigendommen — dragen deze naam vanwege de aanwezigheid van eikenbossen [Geneanet, vermelding « Carvalho »]. In de Iberische naamkunde functioneerde de boom als geografisch referentiepunt: een familie werd aangeduid naar de plaats waar zij woonde, en de geïsoleerde eik of het eikenbos vormde een natuurlijk ankerpunt voor de naamvorming.

Deze naturalistische logica komt ook voor bij veel andere Sefardische en Iberische familienamen: Oliveira (de olijfboom), Pereira (de perenboom), Pinheiro (de pijnboom), Figueira (de vijgenboom). Joseph Toledano plaatst in zijn inventaris van joodse familienamen uit Noord-Afrika Carvalho precies in deze botanische reeks en wijst het de betekenis van « eik » toe [J. Toledano, Une histoire de familles]. De overgang van de spelling Carvalho naar Caravahlo — door vocaaltoevoeging en omkeering van medeklinkers — getuigt van de opeenvolgende transcripties die een naam ondergaat wanneer deze van de ene taal en het ene alfabet naar het andere migreert: van het Portugees naar het dialects-Arabisch van de Maghreb, vervolgens van het Judeo-Arabisch naar de Franse transcriptie van de koloniale registers. Deze grafische vervormingen zijn verre van bijzaken en vormen vaak juist de handtekening van een diasporische trajectorie [J. Toledano, Une histoire de familles].

De tak die wij in deze verrijkte editie het nauwkeurigst behandelen, behield daarentegen de Iberische uitgebreide vorm Nunes Carvalho — een dubbele Spaans-Portugese naam waarin Nunes een gemeenschappelijke familienaam van Spaanse afkomst is, en Carvalho de Portugese eik. Deze dubbele benaming, typerend voor Sefardische families van de Atlantische diaspora, functioneerde tegelijk als gemeenschappelijke identiteitsmarker en als sociaal paspoort in de havens en handelsposten waar deze families hun handel bedreven. Een dubbele naam vertelt een dubbel verhaal: dat van een identiteit die zich nooit in één enkele zuiverheid liet opsluiten.

De eikenboom draagt een symboliek in zich die niet zonder weerklank is met wat de lignage over generaties heen zou uitdrukken. De eik is robuust, geworteld, traag in de groei maar moeilijk omver te werpen. Zijn eikels voeden voordat zijn takken schaduw werpen. En hij weet te overleven op onvruchtbare gronden waar andere boomsoorten te gronde gaan. Of deze metafoor al dan niet bewust speelde bij de keus of opleggen van de naam, zij beschrijft trouw wat de familie Nunes Carvalho met haar erfenis deed: zich in elke nieuwe bodem wortelen zonder ooit de herinnering aan de oorspronkelijke bodem te verliezen.

Het verdient opmerking dat Carvalho op zuiver linguïstisch vlak niets specifiek joods in zich draagt: het werd en wordt nog steeds veel gedragen door Portugese katholieke families zonder Hebraïsche afkomst [Geneanet, vermelding « Carvalho » ; Wikipedia, « Carvalho »]. Het is de historische context — die van geforceerde conversies — die voor bepaalde takken deze alledaagse naam van een clandestiene herinnering voorzag. Maar het is de beleefde trajectorie — gedocumenteerd, getraceerd, gedrukt — die deze gewone naam in embleem van een buitengewone lignage transformeert.

De historische achtergrond van deze notitie is een van de meest dramatische episodes uit de Europese Joodse geschiedenis. Na de uitdrijving van de joden uit Spanje in 1492 vonden veel van hen toevlucht in het nabijgelegen Portugal. Maar deze ademruimte was van korte duur. In 1496 kondigde koning Manuel Ier, onder druk van het huwelijksproject dat hem aan de troon van Castilië-Aragón bond, een uitwijzingsdecreet van joden en moslims uit het koninkrijk af [Encyclopedia.com, « Jews, Expulsion of (Spain ; Portugal) »].

Het jaar 1497 zag echter de vorst toevlucht nemen tot een strategie die verschillend was van die van Spanje: in plaats van een bevolking waarvan hij het economische nut inzag weg te sturen, organiseerde Manuel Ier een massale gedwongen bekering, houdende joden op Portugese grond terwijl hij hen dwong tot doop [« The Persecution of the Jews and Muslims of Portugal », reviews.history.ac.uk]. Enkele geschiedkundige verhalen uit die tijd beschrijven collectieve dopen die met geweld op kinderen werden uitgevoerd, uit handen van hun ouders geruk. Uit deze dwang ontstond de uitgebreide bevolking van de cristãos-novos, de « Nieuw-Christenen », gedoopt tegen hun wil, waarvan een aanzienlijk deel in het geheim van huishoudingen voortging met het uitoefenen van Joodse praktijken [Jewish Virtual Library, « Marranos, Conversos, Anusim, & New Christians »].

In deze smeltkroes plaatst de notitie de aanname van de naam Carvalho: bekeerde families zouden deze christelijke achternaam aan het oppervlak hebben aangenomen terwijl zij hun innerlijke trouw bewaarden [J. Toledano, Une histoire de familles]. Deze praktijk van crypto-judaïsme — clandestiene naleving van de sabbat, voedselverboden, de vasten van Jom Kippoer — karakteriseerde generaties marrano's, vooral in afgelegen regio's van Noord-Portugal, waar gemeenschappen van Joodse traditie tot in de hedendaagse tijd standhielden [« The Marranos of Northern Portugal », Portugal Resident]. Families gaven door wat essentieel was: het aansteken van kaarsen op vrijdagavond, soms zonder eens de naam of betekenis ervan te kennen, de tegenzin tegen het eten van bepaalde vleeswaren, de fluisterde herinnering aan een identiteit die men niet hardop kon uitspreken.

De halakha — de Joodse wet in zijn praktische, dagelijkse, geleefde dimensie — was het werkelijke innerlijke toevluchtsoord van deze families. Waar de opgelegde doop de uiterlijke tekenen had uitgewist, bewaarden de voedselwet, de rust van de zevende dag, de in de taal der vaderen gemompelde gebeden een toebehoren levend dat geen menselijke instelling helemaal kon uitwissen. De Carvalho-lignée droeg dit grondleggend paradox in zich: uitwendig christen zijn om te overleven, onzichtbaar joods om te blijven. Deze erfenis van een wet die in het intieme werd toegepast, nog voordat men haar kon benoemen, zou de eeuwen en continenten oversteken — en intact opnieuw verschijnen in het hart van de Rocky Mountains in 1853.

Hier spreken traditie en overdracht met elkaar en nuanceren elkaar wederzijds. De mémoire familiale, zoals Toledano die vastlegt, stelt dat Caravahlo een naam was die werd aangenomen door marranen die trouw bleven aan het jodendom [J. Toledano, Une histoire de familles]. Deze familiale herinnering verdient respect en aandacht, want zij draagt het spoor van een beleefde ervaring van verborgenheid en doorgave.

Het archief nodigt echter uit tot voorzichtigheid. Recent werk, met name het gepubliceerde in de Revue des Études Juives onder de veelzeggende titel « mythe des noms marranes », heeft aangetoond dat het idee dat bepaalde achternamen — namen van bomen, steden, vruchten — veilige indicatoren zouden zijn van verborgen joodse afkomst grotendeels berust op een historiografische legende [« The Myth of the Marrano Names », Revue des Études Juives]. De Neophyten kozen meestal volstrekt gewone namen, soms die van hun doopvaders, soms gewone toponímen, zodat geen enkel achternaam op zichzelf een joodse oorsprong kan bewijzen [« The Myth of the Marrano Names », Revue des Études Juives].

De kruising van beide registers leidt daarom tot een evenwichtige positie: het is waarschijnlijk dat bepaalde families die de naam Caravahlo / Carvalho dragen, afstammen van conversos, maar de naam zelf bewijst dit niet. Alleen documentaire bronnen — registers van de Portugese Inquisitie, notariële akten, communautaire archieven van diaspora's — zouden het mogelijk maken om, geval voor geval, de joodse identiteit van een gegeven lignée vast te stellen [Jewish Virtual Library, « Marrano Diaspora »]. Voor de Nunes Carvalho-tak die deze editie vormt, is de documentaire keten gelukkig rijker: archieven van sefardische congregaties in Amsterdam, Barbados, Charleston en Philadelphia, aangevuld met de gedrukte werken van twee leden van de familie zelf, maken het mogelijk een aaneengesloten genealogie na te gaan vanaf het Portugal van de 17e eeuw tot in Amerika van de 19e eeuw. Redactievorzichtigheid blijft geboden voor de meest verre oorsprong, maar het feit van een beleden, beoefende en overgedragen joodse identiteit over minstens vier opeenvolgende generaties is onweerlegbaar.

Er ligt in deze positie een les die de lignée zelf draagt, zonder haar uit te spreken: de waarheid van een identiteit wordt niet bewezen door de etymologie van een naam, maar door de som van de daden, werken en trouwen die eraan vastzitten. De naam Carvalho is misschien het meest gewone woord uit het Portugees. Het waren de mannen en vrouwen die haar hebben gedragen die haar singulier hebben gemaakt.

De families van Nieuwe Christenen die openlijk naar het jodendom wilden terugkeren moesten uit het schiereiland vluchten, waar de Portugese Inquisitie — ingesteld in 1536 — de jodaiseerders vervolgde. Een uitgebreide marrano-diaspora ontstond zo door Europa, het Middellandse Zeegebied en de Nieuwe Wereld [Jewish Virtual Library, « Marrano Diaspora »]. De belangrijkste toevluchtsoorden waren Amsterdam, waar de beroemde « natie Portugaal » bloeide; Hamburg; Livorno; Venetië; evenals de steden van het Ottomaanse Rijk, die toléranter waren tegenover joden die naar hun geloof waren teruggekeerd [Jewish Virtual Library, « Marrano Diaspora »]. In deze schuilplaatsen konden families van conversafkomst een openlijk joods leven hervatten, zich soms aan de besnijdenis onderwerpen, die een of twee generaties was uitgesteld, en het gebed in de oorspronkelijke taal leren of opnieuw leren.

Voor de tak die ons interesseert, bewaarde de familietraditie zelf het spoor van deze vlucht en zijn opeenvolgende etappes. De voorouders van Nunes Carvalho verlieten Portugal in de zeventiende eeuw, vervolgd door de Inquisitie, en vonden toevlucht in Amsterdam — eerste havenstad van de « natie Portugaal » en groot centrum van religieuze vrijheid in het moderne Europa. Vandaar trokken zij naar Engeland, waar de tolerantie tegenover joden geleidelijk was uitgebreid sinds de hertoelating onder Cromwell in 1656. Te Londen werd geboren, in 1743, Solomon Nunes Carvalho de voorvader, al dragend de voornaam die de generaties zou doorkruisen als een draad van herinnering [Princeton University Art Museum, « The Art and Life of Solomon Nunes Carvalho »].

De loopbaan van deze Londense vader illustreert hoe de Sefardische diaspora als netwerk functioneerde: de Atlantische havens — Amsterdam, Londen, Bordeaux, Hamburg — waren met elkaar verbonden door handels- en familiebanden die de handelswegen verdubbelden met wegen van gemeenschappelijke solidariteit. Zich bekend maken op een van deze plaatsen als eerlijke koopman en waarnemend jood, dat was beschikken over moreel krediet dat overdraagbaar was in alle anderen. De vader van Emanuel Nunes Carvalho belichaamde deze figuur van de Sefardische handelaar die zijn reputatie droeg als zijn enige bagage door de grenzen: van Portugal naar Amsterdam, van Amsterdam naar Engeland [Wikipedia, « Emanuel Nunes Carvalho »].

De Londense tak zette haar tocht naar het westen van de Atlantische Oceaan voort. De zonen van de eerste Londense Solomon vestigden zich op Barbados, een Engels eiland in de Antillen waar een van de eerste Sefardische joodse gemeenschappen in de Nieuwe Wereld was ontstaan — een gemeenschap waarvan de registers aanwezigheid attesteren sinds het midden van de zeventiende eeuw en die burgerrechten had verworven onder de Britse kroon nog voordat de joden van het moederland Engeland die hadden. Vandaar zetten zij hun migratie voort naar de jonge Amerikaanse Republiek en vestigden zich in Charleston, Zuid-Carolina, in 1811 [Princeton University Art Museum, « The Art and Life of Solomon Nunes Carvalho »]. Deze loopbaan — Portugal, Amsterdam, Londen, Barbados, Charleston — vat in enkele stadsnamen het hele verhaal van de Atlantische Sefardische diaspora samen.

De naam Carvalho verschijnt in verschillende van deze Sefardische gemeenschappen in het christelijke Westen, wat de verspreiding van deze families langs de handels- en religieuze wegen van de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee getuigt [Jewish Virtual Library, « Marrano Diaspora »]. Via deze wegen, of die meer zuidelijk van Noord-Afrika, bereikten dragers van de naam Noord-Afrika, waar Toledano hen inventariseert in zijn opgave van joodse families van de streek [J. Toledano, Une histoire de familles].

Het is in de Maghrebijnse context dat het referentiewerk de naam Caravahlo inschrijft. Joseph Toledano, wiens werk de referentiecatalogus vormt van Joodse familienamen in Noord-Afrika, noteert het daar met zijn botanische etymologie en zijn verbinding met de Portugese marrano's [J. Toledano, Une histoire de familles]. De Maghreb — en in het bijzonder Marokko, met zijn Atlantische havens zoals Mogador (Essaouira), Safi of Mazagan, lange tijd verbonden met de Portugese kroon — was een natuurlijke toevluchtsoord voor families van Iberische afkomst.

De aanwezigheid van marrano's en Sefaradim in deze Portugese handelsposten aan de Marokkaanse kust is een gedocumenteerd feit uit de lange geschiedenis van de Portugees-Marokkaanse betrekkingen. Mogador, in de 18e eeuw door sultan Sidi Mohammed ben Abdallah gesticht als haven aan de Atlantische Oceaan, ontving opzettelijk Joodse kooplieden uit Iberia — de tujjar as-sultan, handelaren van de sultan — die een kosmopolitische commerciële elite vormden, beheerders van Europese talen en netwerken van groot-commerciële handel. Joodse families vestigden zich daar, mengend de Iberische erfenis met de lokale Judeo-Arabische cultuur. De traditie overgedragen binnen deze families — die welke door een onomastisch inventaris zoals dat van Toledano wordt vastgelegd — bewaart het geheugen van een Portugese oorsprong en van Joodse trouw behouden door de beproevingen van gedwongen bekering [J. Toledano, Une histoire de familles].

Dit hoofdstuk behoort vooral tot de doorgegeven geheugen : het berust op familiale en gemeenschappelijke traditie vastgelegd door de genealoog, eerder dan op een aaneengesloten reeks archiefstukken. De spelling zelf van Caravahlo, verschillend van het standaard Portugese Carvalho, draagt het merk van deze mondelinge overdracht en van zijn passage door de talen van de Maghreb vóór zijn schriftelijke fixatie. Het Judeo-Arabisch, de volkstaal van Marokkaanse Joden, en het Haketia, Judeo-Spaans van Marokko, waren de levende media waardoor namen werden overgedragen, vervormd en gefixeerd in nieuwe vormen, als kiezelstenen afgerond door de stroom van generaties.

Het is opvallend dat in deze Maghrebijnse context evenals in de Atlantische context, de families met deze naam een dubbele verbondenheid hebben behouden : aan de lokale Joodse gemeenschappen, volledig geïntegreerd in hun netwerken en liturgisch leven ; en aan het geheugen van een Iberische oorsprong die bijzonder prestige verleende in de interne hiërarchieën van de Sefaradische wereld. « Van degenen die uit Portugal komen » zijn was in de Joodse gemeenschappen van Noord-Afrika evenals in die van Holland of Engeland een stille maar werkelijke onderscheiding. Of de wegen de enen naar de Marokkaanse kusten hebben geleid en de anderen naar de Antillen en Noord-Amerika, allen gaan uit van dezelfde Portugese bron, dezelfde breuk van 1497, en dezelfde wil om zichzelf te blijven ondanks de ballingschap.

De atlantische tak van de lineage kent zijn eerste volledig gedocumenteerde persoon in Emanuel Nunes Carvalho, geboren in Londen in 1771, zoon van een handelaar wiens traject op zich zelf het klassieke Sefardische parcours samenvatten: van Portugal naar Amsterdam, van Amsterdam naar Groot-Brittannië [Wikipedia, « Emanuel Nunes Carvalho »]. Deze handels- en religieuze genealogie — handel als voertuig van joodse identiteit over grenzen heen — is een van de constanten van de moderne Sefardische wereld. De vader had zeeën bevaren als handelaar; de zoon zou zeeën bevaren als onderwijzer.

In 1799 aanvaardde Emanuel Nunes Carvalho het ambt van hazzan — liturgisch functionaris — van de joodse gemeenschap van Bridgetown, op Barbados [Wikipedia, « Emanuel Nunes Carvalho »]. Het eiland was toen een van de knooppunten van het Sefardische Atlantische netwerk, een tussenstop tussen de Oude Wereld en de Nieuwe, tussen oude Europese gemeenschappen en jonge Amerikaanse congregaties. De registers van de Bridgetown-gemeenschap getuigen van een gestructureerd joods leven, voorzien van een synagoge, een begraafplaats en sterke banden met de congregaties van Londen, New York en Curaçao. Emanuel vestigde zich daar met zijn echtgenote, maar het tropische klimaat beviel noch zijn gezondheid noch de hare: in 1806 verlaten het echtpaar Barbados voor New York.

In New York onderhield Emanuel zich door Oosterse talen — Hebreeuws, Arabisch, misschien Judeo-Spaans — te onderwijzen aan joodse kinderen en aan christelijke geestelijken [Wikipedia, « Emanuel Nunes Carvalho »]. Deze intermezzo in New York zegt iets essentiëels over de unieke positie die een Sefardische geleerde innam in Amerika aan het begin van de negentiende eeuw: kennis van de Bijbelse talen werd gerespecteerd ver buiten de joodse gemeenschap, in een protestant land dat diep gehecht was aan directe lezing van de Heilige Schriften. Emanuel onderwees niet alleen grammaticale technieken: hij opende deuren tussen werelden. Het is reeds, in deze dagelijkse onderwijshandeling, de uiting van een deugd die de joodse traditie chesed noemt — praktische vriendelijkheid, zorg voor de ander — hier uitgedrukt in de vorm van kennis in dienst van allen die ervan dorsten.

Tijdens deze jaren in New York werkte Emanuel samen met de Congregation Shearith Israel, de oudste synagoge in de Verenigde Staten, al in 1654 door Sefardim gesticht, en vervulde een rol aan het hoofd van haar godsdienstige school. Daar kwam hij in aanraking met Gershom Mendes Seixas, de grote hazzan van New York die de bijnaam « rabbi van de Amerikaanse Revolutie » kreeg omdat hij zijn synagoge sloot in plaats van onder Brits gezag te blijven, en die de band tussen het joods geloof en het opkomende Amerikaanse patriottisme belichaamde [mikvehisraelhistory.com, « Rev. Gershom Mendes Seixas »]. Het verkeer met Seixas, beschermfiguur van het Amerikaanse jodendom, tekende Emanuel diep — zoals spoedig zal blijken uit de woorden die hij bij diens dood sprak.

Emanuel en zijn broer David Nunes Carvalho vertrokken vervolgens naar Charleston, in Zuid-Carolina, waar zich toen een van de belangrijkste en oudste joodse gemeenschappen in Noord-Amerika bevond. In 1811, bij de dood van hazzan Jacob Raphael Cohen, werd Emanuel naar Philadelphia geroepen om de Congregation Mikveh Israel te leiden, een van de meest eerbiedwaardige Sefardische synagogen van Amerika — gesticht in 1740 door joden uit Londen en de Antillen, en waarvan de registers sinds de oorsprong de namen dragen van families uit dezelfde Iberische sterrenbeeld als die van de Carvalho's [Wikipedia, « Congregation Mikveh Israel »].

Het was in Philadelphia dat Emanuel in 1815 A Key to the Hebrew Tongue publiceerde, een inleidende handleiding in de Hebreeuwse taal bestemd voor een Engelstalig publiek. Dit boek — bescheiden van formaat, baanbrekend in opzet — verdient goed te worden bekeken. Een instrument voor Hebreeuwsstudies in 1815 in Philadelphia publiceren, is een daad verrichten die tegelijkertijd geestelijk en burgerlijk is. Geestelijk, omdat Hebreeuws de lashon ha-kodesh is, de heilige taal, het medium van de Torah en het gebed, de taal waarin God sinds duizenden jaren wordt aangerepen. Burgerlijk, omdat de Sefardische joden van Philadelphia in de jonge Amerikaanse Republiek zich duurzaam in het intellectuele landschap van het land wilden inschrijven, wilden bewijzen dat hun traditie een cultuur van diepgang en nauwkeurigheid droeg die het waard was door iedereen te worden onderwezen.

A Key to the Hebrew Tongue is dus tegelijkertijd een daad van binnen-gemeenschappelijke overdracht — de heilige taal voor volgende generaties behouden — en een gebaar van openheid naar de Amerikaanse maatschappij: de taal van Israël toegankelijk gemaakt voor wie haar wil leren. De sleutel die de titel voorstelt, is niet alleen grammaticaal: het is de sleutel tot een beschaving, aangeboden door een nakomeling van Portugese maranen aan zijn Amerikaanse medeburgeres. In dit gebaar ligt iets van diep coherent met de grote traditie van commentaar en exegese van het jodendom, die altijd has geweten dat de deuren van de tekst zich alleen openen als iemand de moeite neemt ze vast te houden: Rashi commentarieerde de Torah zodat minder geleerden konden volgen; Maimonides stelde zijn Mishné Torah op zodat de wet toegankelijk zou zijn voor wie geen jaren aan de Talmoed kon besteden; Emanuel Nunes Carvalho publiceerde zijn handleiding zodat het Hebreeuws niet in Amerikaanse synagogen zou sterven door gebrek aan doorgave.

De joodse traditie heeft sinds zijn oorsprong het onderwijzen van de Torah als een heilige plicht gewaardeerd — talmud Torah, studie is een vorm van eredienst. Emanuel Nunes Carvalho, door zijn taalkundige kennis in dienst van een toegankelijke pedagogie te stellen, plaatst zich in deze transmissieketen die de grote Talmudische meesters verbindt met dorpsonderwijzers, met auteurs van schoolboeken. Het is geen daad van prestige: het is een daad van dienst.

Het volgende jaar, in 1816, publiceerde Emanuel A Sermon, preached on Sunday, July 7, 1816, on Occasion of the Death of the Rev. Mr. Gershom Mendes Seixas, een homilie samengesteld ter gelegenheid van de dood van degene die zijn collega, zijn meerdere en zonder twijfel zijn model was geweest [Wikipedia, « Emanuel Nunes Carvalho » ; Gershom Mendes Seixas, Wikipedia]. Deze preek heeft het onderscheid dit als de eerste gedrukte joodse preek in de Verenigde Staten te worden beschouwd [Wikipedia, « Emanuel Nunes Carvalho » ; thereaderwiki.com, « Congregation Mikveh Israel »]. Dat de eerste gedrukte joodse toespraak in Amerika een rouwrede is, uitgesproken door een nakomeling van Portugese marranen ter ere van een patriottische hazzan, is niet zonder ontroering: op het moment dat de jonge Republiek naar haar oprichtende figuren zocht, zocht het Amerikaanse jodendom naar zijn woorden — en het was de pen van een Carvalho die ze vond.

In 1817 stierf Emanuel Nunes Carvalho in Philadelphia op vijfenveertig of zesenveertig jarige leeftijd, en liet een kort maar baanbrekend oeuvre achter. Hij werd begraven op de begraafplaats van Mikveh Israel, temidden van de zijnen, in deze stad die hij had gekozen om daarin de taal en het woord van zijn volk te verankeren. Zijn broer David Nunes Carvalho overleefde hem en droeg op zijn manier bij aan de geschiedenis van het Amerikaanse jodendom: in 1825 nam hij deel aan de oprichting van de Reformed Society of Israelites in Charleston, de eerste reformistische congregatie van de Verenigde Staten [Wikipedia, « Emanuel Nunes Carvalho »]. Deze reformatorische durf — de liturgie en praktijk aanpassen aan de nieuwe omstandigheden van de Amerikaanse wereld — groeide voort uit dezelfde trouw aan het wezenlijke als de Hebreeuwse handleiding van de oudere broer: het geloof dat het jodendom geen museum was, maar levend.

Indien Emanuel Nunes Carvalho de Hebreeuwse taal aan de Amerikanen had geopend, zou zijn neef Solomon — geboren in Charleston op 27 april 1815, hetzelfde jaar als de publicatie van A Key to the Hebrew Tongue — een halve eeuw later zijn lezers de wilde ruimten van het Amerikaanse Westen openen [Wikipedia, « Solomon Nunes Carvalho »]. De samenvalling der data is niet willekeurig: zij spreekt van de continuïteit van een lignée waar elke generatie het stafje van de vorige niet door navolging maar door amplificatie overneemt.

Solomon Nunes Carvalho was de zoon van David Nunes Carvalho — dezelfde die de eerste reformistische Amerikaanse congregatie had medegericht — en van Sarah Cohen D'Azevedo, zelf afkomstig uit een groot Sefardisch geslacht uit Engeland [Wikipedia, « Solomon Nunes Carvalho »]. De jonge Solomon groeide dus op in een huis waar het Joods bewustzijn zich articuleerde met Amerikaanse ambitie, waar de erfde identiteit de drang naar de nieuwe wereld voedde. Hij ontving een zorgvuldige opvoeding, werd opgeleid in de kunsten van tekenen en schilderkunst — hem wordt een opleiding toegeschreven bij de Philadelphische portretschilder Thomas Sully tijdens zijn verblijven in Charleston in 1841 en 1842 [Library of Congress, Picture This blog, « Camera and Locomotive »] — en omarmde, in de jaren 1840 en 1850, het nog wankele medium van de daguerreotypie, een van de eerste vormen van fotografie.

Als volwaardig kunstenaar vestigde Solomon zich afwisselend in Charleston, Baltimore en New York, stellende een reputatie op in de gekweekte kringen van het Zuiden en de Oostkust. In 1852 ontving hij de zilveren medaille van het South Carolina Institute voor zijn schilderij getiteld The Intercession of Moses for Israel — een titel die op zichzelf iets zegt over de verbeelding waarin hij leefde: de bijbelse Mozes intercedeerde voor zijn volk, beeld van een bemiddeling tussen God en Israël [Loeb Jewish Portrait Database, « Solomon Nunes Carvalho »]. Dit doelbewust gekozen religieuze onderwerp voor een openbare competitie is op zichzelf een daad van identiteitstrots: in het Charleston van voor de Burgeroorlog was het tentoonstellen van een toebehorendheid aan de bijbelse vertelling van Israël een stille en aanvaarde affirmatie.

In 1853 veranderde een onverwachte uitnodiging het verloop van zijn leven. Generaal John C. Frémont, genoemd de « Pathfinder », bereidde zijn vijfde en laatste expeditie naar het Westen voor, met als doel een traject voor een transcontinentale spoorweg in kaart te brengen tussen de rivier de Mississippi en de Stille Oceaan via de grondgebieden van Kansas, Colorado en Utah [Encyclopedia.com, « Carvalho, Solomon Nunes »]. Frémont, wiens roeping van verkennaar onafscheidelijk was van een cartografische en documentaire ambitie, zocht een kunstenaar-fotograaf in staat de landschappen waarvan hij reisde visueel vast te leggen. Solomon, hoewel hij zich volledig bewust was van de gevaren — de bergwinter in vrijwel onontgonnen grondgebieden —, accepteerde [J-Grit.com, « Solomon Nunes Carvalho »]. Deze keuze, opzettelijk en helderziende, getuigt van een moed die niet die van onbewustheid is: het is de moed van degene die weet wat hij riskeert en toch vertrekt, omdat de ervaring om te beleven en te getuigen hem kostbaarder lijkt dan veiligheid.

De expeditie bestond uit tweeëntwintig leden, onder wie tien Delaware-koppelingen die als verkenners dienden [J-Grit.com, « Solomon Nunes Carvalho »]. Zij vertrok in de herfst van 1853 uit Westport, Missouri en drong naar het westen. Carvalho, de enige jood van de groep, diende als officieel fotograaf, gewapend met zijn daguerreotypie-apparatuur — een omslachtig, breekbaar apparaat dat delicate chemische manipulaties vereiste zelfs onder normale omstandigheden, en dat buitengewone precisie en beheersing vereiste onder de condities van de expeditie. Brede panorama's in hoge bergen bij grote kou vastleggen was in 1853 een vrijwel ongekende prestatie [Library of Congress, Picture This blog, « Camera and Locomotive »].

De expeditie draaide snel uit op een nachtmerrie. Geblokeerd in de sneeuw van de Rocky Mountains, in bergpassen die de kaarten nog niet nauwkeurig weergaven, leden de leden van het gezelschap intense kou en ernstige honger. Zevenentwintig paarden en muildieren werden afgemaakt en opgegeten om te overleven. Een lid van de expeditie stierf. Solomon Nunes Carvalho hield stand [J-Grit.com, « Solomon Nunes Carvalho »]. Maar hij deed meer dan standhouden: hij verzette zich in beide zin van het woord — eerst fysiek, daarna moreel.

Zonder zijn Joodse identiteit aan de andere leden van de expeditie te onthullen, onthield hij zich van het consumeren van dieren die niet in overeenstemming waren met de wetten van kosher, onderhoudende discreet, in het hart van de sneeuwachtige Rocky Mountains, een observantie die niets hem zou hebben kunnen vereisen als hij zo ver van elke gemeenschap verwijderd was [J-Grit.com, « Solomon Nunes Carvalho »]. Dit detail — deze voedingsstilte, deze toegestane onthouding in kou en honger — is een van de meest aangrijpende feiten die deze lignée aan te bieden heeft. Het werpt een bijzonder licht op wat de Joodse traditie verstaat onder kedoushah, de sainteté praktiziert in de intimiteit van het dagelijks leven, en onder halakha, de wet als geleefd pad eerder dan als getheorieën.

Geen rabbijn was daar om het te zien. Geen gemeentelijk register zou het hebben kunnen noteren. En toch, in de Rocky Mountains in 1853, eert een afstammeling van Portugese Marranen dezelfde voedingswet die zijn voorouders in de kelders van Porto en Lissabon hadden onderhouden, tweeënhalve eeuw eerder. De halakha had niet alleen de zeeën doorsteekt: zij had de Rocky Mountains doorsteekt. Wat de Inquisitie niet had gebroken, noch de Amerikaanse integratie had opgelost: de wet was vlees geworden op het punt dat zij niet meer van een context, een gemeenschap, een extern controle afhing. Zij was eenvoudig daar, in het lichaam van deze man die honger had en die desondanks koos.

Solomon hield parallel een dagboek bij, waarvan het schrijven een van de belangrijkste handelingen van zijn leven was [J-Grit.com, « Solomon Nunes Carvalho »]. Dit schrijven — documenteren wat anderen niet zien of niet benoemen, vastleggen van het innerlijke van een ervaring die officiële rapporten tot cartografische gegevens zouden reduceren — weerspiegelt ook de marranentradditie: geheugen dat zich bewaart in discretie, getuigenis die wacht op haar moment om zich te openbaren. In de bagage van Frémont bevonden zich de kaarten en topografische opnames; in de aantekeningen van Carvalho bevonden zich de mensen, hun leed, de volkeren die hij ontmoette, de landschappen zoals hij ze voelde.

Na de bergen bereikt de expeditie de mormoonse territoria van Utah. Solomon verbleef daar enkele maanden om zich te herstellen van de ondergane beproevingen, en de waarneming van de samenleving die Brigham Young daar had opgebouwd voedde zijn dagboek rijkelijk. Zijn beschrijvingen van de Mormonen — hun geloof, hun sociale organisatie, hun verhoudingen met andere gemeenschappen — vormen een van de eerste veldanalyses van deze gesloten samenleving, geschreven door een beschaafde en welwillende buitenstaander. Carvalho's nieuwsgierigheid naar de ander, zijn oplettende blik op mannen en vrouwen van wie het geloof radicaal verschilde van het zijne, openbaart die deugd die de joodse traditie uitdrukt in het concept van kvod ha-beriot — het respect dat aan elk menselijk wezen toekomt als zodanig, onafhankelijk van zijn geloof. Deze man die in de bergen was ontvangen door inheemse Amerikanen, die onder verkenners van diverse herkomst had gespeeld, en die nu de Mormonen observeerde zonder hen te veroordelen, droeg in zich het erfgoed van een familie die sinds eeuwen gewend was onder vreemden te leven en in ieder mens te vinden wat het waard was gekend te worden.

Solomon ontmoette ook, tijdens zijn zwerftochten in het Grote Westen, inheemse gemeenschappen — met name Cheyenne-Indianen op het pad van Santa Fe — waarmee hij contacten legde en hun gezichten en levensstijl documenteerde via daguerreotypie [Zócalo Public Square, « A Jewish Photographer's Nearly Forgotten Collaboration with Cheyenne Indians »]. Deze portretten, vervaardigd onder extreme technische omstandigheden, vormen een van de eerste fotografische getuigenissen van de volkeren van de Grote Vlakten. Het feit dat een Sefardische jood, zelf afkomstig van een minderheidsgroep en vervolgd volk, onder de eersten was die het gezicht van Amerikaansen inheemsen op een zilveren plaat vastlegde, is niet zonder resonantie: misschien was het de houding tegenover de vreemde, sinds eeuwen gekweekt in de diaspora, die Carvalho bijzonder attentief maakte voor degenen die het blanke Amerika zag zonder te zien.

In 1860 werd het dagboek van de expeditie het boek Incidents of Travel and Adventure in the Far West; with Colonel Fremont's Last Expedition. Het werk werd onmiddellijk erkend voor zijn documentaire waarde: het bood de Amerikanen uit het Oosten een levendig en nauwkeurig portret van de landschappen, de inheemse bevolking, de beproevingen van de expeditie en de gebruiken van de mormoonse samenleving in Utah [Loeb Jewish Portrait Database, « Solomon Nunes Carvalho »]. Het boek werd verschillende keren in zijn leven herdrukt en wordt vandaag nog steeds beschouwd als een primaire bron voor de geschiedenis van de verkenning van het Amerikaanse Westen.

De publicatie van dit werk vormt een literaire daad van een draagwijdte die verder gaat dan een simpel reisverhaal. Solomon Nunes Carvalho verschijnt hierin niet als een uitzonderlijk persoon die met zijn milieu breekt, maar als de volmaakte uitdrukking van een lignage dat geslacht na geslacht had geleerd ervaring in tekst om te zetten: het woord te geven waar daad had plaatsgevonden, aan anderen — aan de gemeenschap, aan de maatschappij, aan de nakomelingen — het getuigenis aan te bieden van wat men had gezien. Emanuel had de Hebreeuwse taal in tekst omgezet opdat anderen die konden lezen; Solomon zette het Grote Westen in tekst opdat anderen het konden zien. Dezelfde gebaar, dezelfde impuls: overdracht als cardinale waarde.

Na de expeditie werden de daguerreotypieën die Carvalho ter plaatse had genomen toevertrouwd aan de New Yorkse studio van Mathew Brady, die ze deed omzetten in graveerplaten om reproduktie mogelijk te maken — de fotografische techniek van die tijd stond directe reproduktie van beelden nog niet toe. Een deel van deze originele daguerreotypieën ging verloren of werd vernietigd in de daaropvolgende decennia, en sommige werden verward met het werk van Brady zelf [Wikipedia, « Solomon Nunes Carvalho »]. Dit verlies is een pijnlijke ironie voor een afstammeling van marranen: opnieuw waren fundamentele documenten verdwenen in de onrust van de geschiedenis. Maar het boek bleef bestaan — zoals in de Portugese huishoudens van de vijftiende eeuw het gemompelde gebed en de kaars ontstoken op vrijdagavond waren blijven bestaan.

Solomon Nunes Carvalho had in 1845 in Philadelphia Sarah Solis gehuwd, afkomstig van een ander groot Sefardisch amerikaans familiegeslacht [J-Grit.com, « Solomon Nunes Carvalho »], waardoor hij de draden van twee lignages verbond die afzonderlijk vanaf dezelfde Iberische oevers waren gegaan. In 1856 steunde hij openlijk de presidentskandidatuur van John C. Frémont onder de vlag van de nieuwe Republikeinse Partij [Loeb Jewish Portrait Database, « Solomon Nunes Carvalho »], zich met dezelfde natuurlijkheid in het Amerikaanse burgerlijke leven engagerend als zijn vader in de synagogale hervorming en zijn oom in de Hebreeuwse pedagogie. Schilder, fotograaf, auteur, uitvinder — hij diende verschillende patenten in gedurende zijn leven — Solomon Nunes Carvalho liet zich in geen enkele categorie opsluiten. Hij stierf op 21 mei 1897 in New York, nadat hij bijna de hele negentiende eeuw van Amerika had doorleeft, van Charleston in de jeffersoniaanse periode tot de metropool van het Gilded Age.

De naam Caravahlo condenseert, in enkele lettergrepen ontleend aan de eik, de hele complexiteit van Sefardische bestemmingen. Hij spreekt eerst van een landschap — dat van de eikenbossen van Portugal — en een wijdverbreid onomastisch gebruik, zonder bijzondere religieuze connotatie [Geneanet, notice « Carvalho »]. Hij spreekt vervolgens, voor bepaalde takken, van een geschiedenis van dwang en trouw: die van de Nieuwchristenen afkomstig uit de gedwongen conversies van 1497, waarvan een deel zich heimelijk aan het jodendom bleef hechten [J. Toledano, Une histoire de familles ; Encyclopedia.com, « Jews, Expulsion of »]. Hij spreekt tenslotte van een geografie van verstrooiing, van Atlantische en Middellandse zeehavens tot de handelsposten in Noord-Afrika waar de naam werd geregistreerd, tot de congregaties in Barbados en Charleston waar hij floreerde, tot de klaslokalen van Philadelphia waar hij onderwees, tot de sneeuwbedekte toppen van de Rocky Mountains waar hij weerstond [Jewish Virtual Library, « Marrano Diaspora » ; J. Toledano, Une histoire de familles ; Corpus Zakhor id:cca797ad-58ad-41e6-baeb-56b5f371348f ; Corpus Zakhor id:8d1187cc-1534-48ea-9fb5-2870ccf933b6].

Historische eerlijkheid gebiedt ons de naam niet te verwarren met een bewijs: onderzoek heeft aangetoond dat geen enkele familienaam op zich een bewijs van marrano-afkomst vormt [« The Myth of the Marrano Names », Revue des Études Juives]. De lignée Caravahlo situeert zich dus op het vruchtbare snijpunt van Memory — levend, doorgegeven, legitiem — en Archive — veeleisend, genuanceerd, soms onvolledig. Het is in deze dialoog, en niet in de zekerheid van een enkel verhaal, dat de waarheid van een familie uit de diaspora ligt.

Wat deze lignée beter dan alle andere heeft uitgedrukt, is transmissie — in zijn meest veeleisende en meest diverse vormen. Transmissie van de heilige taal, door Emanuels handboek, een daad van talmud Torah in handen gelegd van een nieuw volk. Transmissie van naleving, door de stille vasten van Solomon in de sneeuw van de Rocky Mountains, halakha gedragen in het lichaam als een erfenis die geen decreet kan confisqueren. Transmissie van geheugen, door het dagboek dat boek werd, getuigenis aangeboden aan een nageslacht dat zijn auteur nooit zou kennen. Transmissie van vernieuwd en open geloof, door David en zijn betrokkenheid bij de eerste Amerikaanse gereformeerde congregatie. Transmissie, tenslotte, van de blik op de ander — op de Cheyenne, de Mormonen, de Delawares — een blik gevormd door eeuwen van minoritair leven om hen te begrijpen die niet op u lijken.

Bij elke generatie, in elk nieuw land, heeft de lignée judaïsme niet alleen gedragen: zij heeft het vormgegeven, het onderwezen, het zichtbaar gemaakt — soms voor allen, soms alleen voor zichzelf, in de stilte van de bergen of in de inkt van drukkers. Dit vermogen om het wezenlijke te behouden zonder het ooit tot het uiterlijke te reduceren, de wet te bewaren in de diepste intimiteit en haar door te geven in de meest openbare werken, behoort tot het langste geheugen van Israël. Het loopt door de eeuwen heen vanaf de anousim die gedwongen werden zich te verbergen tot de pedagogen en verkenners van de Nieuwe Wereld. De joodse traditie leert dat elke generatie de Torah opnieuw ontvangt, alsof zij zelf aan de voet van de Sinaï stond. De lignée Nunes Carvalho heeft dit niet door verklaringen aangetoond, maar door daden: een handboek gedrukt in 1815, een dagboek geschreven in de kou van de Rocky Mountains in 1853, een sermon uitgesproken voor een dode in 1816. De eik carvalho is inderdaad het embleem dat nodig was: een boom waarvan de wortels diep in de aarde gaan die men niet ziet, en waarvan de takken zich verder uitstrekken dan men verwachtte.