Familie Carmona

De stad Carmona, trotsend op een steilrand boven het landschap van Sevilla, was een van de oude centra van het Sefardische judaïsme. De joodse aanwezigheid in Andalusië gaat terug tot de late Oudheid en kende, onder moslimheerschap en later onder de christelijke reconquista, fasen van welvaart en rampspoeden. Haïm Zafrani toonde in zijn studie over de Joden van Andalusië en Marokko aan hoe de judeo-Andalusische beschaving een intellectueel en spiritueel centrum vormde waarvan de uitstraling ver buiten de grenzen van het Iberisch Schiereiland reikt [Zafrani, 1996].

Het naamkundige mechanisme dat aanleiding gaf tot de familienaam is goed bekend bij specialisten. Wanneer een joodse familie haar plaats van herkomst verliet — om zich elders te vestigen of, later, om in ballingschap te gaan — werd zij gaarne aangeduid naar de plaats die zij had verlaten. Aldus ontstonden tientallen Sefardische familienamen: Toledano (uit Toledo), Cordovero (uit Córdoba), Franco, Behar, en natuurlijk Carmona. Toledano benadrukt dit punt: het etnische voegwoord was geen confessioneel onderscheidingsteken, omdat zowel Christenen als Joden uit Carmona deze naam konden dragen [Toledano, 1999].

Het is hier van belang rigoureus te blijven: het bestaan van de naam Carmona in Andalusië is vastgesteld, evenals de joodse aanwezigheid in deze stad vóór 1492. Anderzijds zou het onvoorzichtig zijn te beweren dat we een aaneengesloten en gedocumenteerde afstamming kunnen reconstrueren tussen een bepaalde joodse familie uit het middeleeuwse Carmona en de ottomaanse Carmona's van de daaropvolgende eeuwen. De archieven uit de periode voorafgaand aan de verbanning zijn fragmentarisch, en de naam verspreide zich via meerdere wegen. Wat naamkunde met zekerheid vaststelt, is de geografische herkomst van de naam; wat zij niet kan garanderen, is de biologische eenheid van al haar dragers. De voorzichtigheid van Yerushalmi, die zich zo veel moeite heeft getroost om het warwinkel van marranische en Sefardische identiteiten uit te pluizen, moet hier ons methodologisch gidstoordeel zijn [Yerushalmi, 1998].

Deze voorzichtigheid sluit niet uit dat we noemen wat in de judeo-Andalusische beschaving de intellectuele en literaire energie voedde die zich over eeuwen heen in de lignage zou ontplooien. Het middeleeuwse Andalusië was voor de Joden van Spanje een plaats van een kennisverhouding die tegelijkertijd talmudisch en profaan was, waar Hebraïsche poëzie, filosofie en exacte wetenschappen onder hetzelfde dak werden beoefend. Deze voedingsbodem — hoewel zij niet direct aan een bepaalde familie vóór de verbanning kan worden gekoppeld — vormt de culturele humus waarop de ottomaanse Sefarden zich gedurende eeuwen beriepen, en waarvan Elia Rafael Carmona, zoals wij zullen zien, een bewuste erfgenaam was.

Het decreet van uitzetting dat door de Katholieke Vorsten in maart 1492 werd uitgevaardigd, vormt de grondleggende breuk in de Sefaradische geschiedenis. Tienduizenden Joden verlieten Spanje, terwijl anderen zich bekeerden en zich bij de ambigue en pijnlijke massa van de conversos aansloten. André Chouraqui heeft deze grote schok en de gevolgen ervan in de hele Middellandse Zeewereld beschreven [Chouraqui, 1985]. Yerushalmi heeft op zijn beurt beslissende pagina's gewijd aan het lot van de marranen en de nieuwchristenen van Spaans-Portugees origin, wiens noodlot zich ver voorbij het jaar 1492 voortzette [Yerushalmi, 1998].

Voor degenen die de naam Carmona droegen, is de geografische gegevens vastgesteld door Toledano verhelderend: de naam wordt vooral aangetroffen in de Balkan en in het Osmaanse Rijk, en veel zeldzamer in Noord-Afrika [Toledano, 2003]. Deze verdeling is niet willekeurig. Het Osmaanse Rijk, onder Bayezid II, ontving de ballingen uit Spanje met welwillendheid, stellende dat dit een menselijke en economische verrijking voor zijn provincies betekende. Salonique, Constantinopel, Adrianopel, en later Smyrna, werden de hoofdsteden van dit nieuwe oosterse Sefardische rijk.

Het feit dat Noord-Afrika — hoewel geografisch dicht bij Spanje — minder Carmona ontving dan het Osmaanse Oosten verdient aandacht. De werken van Hirschberg over de geschiedenis van de Joden in Noord-Afrika en die van Eisenbeth over hun naamgeving bevestigen de relatieve zeldzaamheid van de familienaam in de Maghrebijnse registers [Hirschberg, 1981] ; [Eisenbeth, 1936]. Deze relatieve afwezigheid vormt, in contrast, een a contrario-argument ten gunste van de oostelijke oriëntatie van de lignée: het is naar de Egeïsche Zee en de Balkan dat men naar de Carmona moet zoeken, niet naar Fes of Tlemcen. De bibliografische repertoria van Attal stellen ons in staat de omvang, maar ook de grenzen, van de beschikbare Noord-Afrikaanse documentatie over deze kwesties in te schatten [Attal, 1973].

Deze oriëntatie naar het Osmaanse Oosten brengt een cultureel gevolg voort waarvan het gehele verdere verloop van de familiegeschiedenis de stempel zal dragen: de Carmona smolten samen met de Sefaradische samenleving van Constantinopel en Izmir, leerden navigeren tussen de taal van de Osmaanse administratie, het Grieks van de haven, het Hebreeuws van de synagoge en, bovenal, het verouderde Castiliaans dat in hen zou overleven onder de naam judéo-español of ladino. Het is deze taal die, vier eeuwen na de uitzetting, Elia Rafael Carmona in staat zou stellen zich tot schrijver van een hele gemeenschap op te werpen.

De familienotitie plaatst de hoofdvestiging van de Carmona's in Izmir, het Smyrna der Europeanen, een belangrijke haven van het Ottomaanse Rijk aan de Egeïsche Zee. Deze lokalisering is consistent met alles wat de geschiedenis ons leert over het Smyrniotische jodendom.

Smyrna kende vanaf het einde van de 16de en vooral in de 17de eeuw een spectaculaire commerciële bloei die het tot een van de grote handelsplaatsen van het Levant maakte. Sefardische kooplieden speelden daarin een voornaam rol en dienden als tussenpersonen tussen het Anatolische binnenland en de Europese handelaars — Venetianen, Fransen, Hollanders, Engelsen — die zich in de Levantijnse schalen vestigden. De notitie die ons wordt overgeleverd beschrijft nauwkeurig een familie die «actief in de Levantijnse handel en in het gemeenschapsleven» was. Deze dubbele roeping — handel en maatschappelijk engagement — komt overeen met het typische profiel van de grote Smyrniotische Joodse families, waarvan de meest welgestelde families leiding gaven binnen de kehila.

Hier vindt een kruispunt plaats tussen familiegeheugen en historische kennis: de traditie die van de Carmona's handelaren en gemeentelijke notabelen van Izmir maakt, wordt ondersteund door het algemene beeld dat historici van het Ottomaanse jodendom schetsen. Echter, zonder een archiefstudie die specifiek aan deze familie is gewijd — rabbijnse registers, pinkasim van de gemeenschap, notariële akten van Europese consulaten in Smyrna — moeten we deze overeenkomst als waarschijnlijk kwalificeren eerder dan als vastgesteld. De aannemelijkheid is groot; het naamgegeven documentaire bewijs blijft, gezien onze huidige informatie, nog te leveren. Het zou oneerlijk zijn om als een vastgesteld feit voor te stellen wat slechts een plausibele reconstructie blijft, gebaseerd op de samenhang van de context.

Desalniettemin moet worden opgemerkt dat de Constantinopolitaanse tak van de naam — die door Elia Rafael Carmona werd geïllustreerd — geografisch en cultureel grenst aan het Smyrniotische centrum. Aan het einde van de 19de eeuw onderhielden de grote Sefardische families van Izmir en Constantinopel onderling contact: de Marmara-zee en de Egeïsche kust vormden een dicht verkeerscircuit, waar de gemeenschappen elkaar kenden, soms trouwden en dezelfde kranten, dezelfde rabbijnen en dezelfde geschillen over moderniteit deelden. Dat een Carmona uit Constantinopel een neef, een buur of gewoon een naamgenoot van een Carmona uit Smyrna was, behoort tot het domein van het mogelijke; wat zeker is, is dat beide centra deelmaakten van eenzelfde universum.

Voorbij Smyrna verschijnt de naam Carmona in verschillende centra van het Ottomaanse jodendom, wat getuigt van zijn verspreiding op de Balkan en in Anatolië, opgemerkt door Toledano [Toledano, 2003]. In Constantinopel evenals in Salonika behoren dragers van deze naam tot de notabelen, handelaren en soms mannen dicht bij de macht.

Salonika, die Gilles Veinstein terecht de « stad der Joden » heeft genoemd, bood aan de Sefardische bevolking een unieke gemeenschappelijke dichtheid en autonomie in het hele Rijk: de Joden vormden er lange tijd een relatieve meerderheid, gestructureerd in gemeenten afkomstig uit verschillende Iberische steden [Veinstein, 1992]. In een dergelijke omgeving paste een patroniem van Andalusische oorsprong als Carmona zich natuurlijk in het mozaïek van de zogenaamde « verbannen » gemeenten (megorashim).

De mondelinge traditie en enkele kronieken vermelden te Constantinopel Carmona's die financiële functies hebben bekleed aan het hof of bij Ottomaanse dignitarissen — profiel van de sarraf (bankier-wisselaar) of belastingpachter, functies waarin joodse en Armeense elites talrijk waren. Wij melden dit punt slechts met grote voorzichtigheid: het behoort vooralsnog meer tot het doorgegeven geheugen dan tot het geverifieerde archief in het kader van dit werk. Men kan zonder rechtstreekse raadpleging van Ottomaanse bronnen geen bepaald precies gebeuren met zekerheid aan de lignage toewijzen die wij volgen. De lezer zal de waarschijnlijkheid van het sociaal-beroepsprofiel — handelaren, financiers, gemeentelijke notabelen — onthouden zonder de biografische details voortijdig vast te stellen.

Deze voorzichtigheid is des te meer geboden omdat de naam, gedragen door verschillende afzonderlijke families, de eenheid van afkomst niet garandeert. Zoals Toledano's onomastische methode eraan herinnert, kan dezelfde patroniem verschillende lineages zonder verwantschapsrelatie omvatten, slechts verenigd door een gemeenschappelijke geografische oorsprong [Toledano, 1999]. Wat de verschillende Ottomaanse Carmona's onweerlegbaar bindt, is hun deelname aan een gedeelde culturele ruimte: die van het Sefardische judaïsme in het Ladino, verankerd in de grote steden van het Rijk, gevoed door zowel de rabbijnse traditie als door de groeiende openheid voor Europese talen en kennis vanaf de 19de eeuw.

Het is in deze context dat een beslissende verandering plaatsvindt: langzaam, naarmate de 19de eeuw vordert, begint het Ottomaanse Rijk aan de hervormingen van de Tanzimat, opent zijn deuren voor Franse en Italiaanse invloeden, moderniseert zijn instellingen. Voor de Joden van Constantinopel vertaalt deze beweging zich in de bloei van de scholen van de Alliance Israélite Universelle, in de verspreiding van de pers in Judeo-Spaans, en in het ontstaan van een Sefardische intelligentsia die zich bewust is van zichzelf. Het was in deze bruisende kring dat Elia Rafael Carmona in 1869 werd geboren, en het was tot deze intelligentsia dat hij zijn hele leven als schrijver en journalist behoorde.

De naam Carmona bereikt, met Elia Rafael Carmona (Constantinopel, 21 oktober 1869 – Constantinopel, 1931), zijn meest gedocumenteerde uitdrukking. Deze man, geboren in de Ottomaanse hoofdstad onder het bewind van Abdülaziz en gestorven aan de drempel van de republikeinse Turkije, is tot op heden de meest productieve auteur van originele romans in het Ladino die de geschiedenis heeft bewaard. Zijn werk, zijn dagboeken en zijn autobiografie vormen bronnen van eerste rang voor de geschiedenis van de Sefardische Joodse identiteit in het Ottomaanse Rijk en voor de geschiedenis van de lignage zelf ;.

De man en zijn milieu

Elia Rafael Carmona groeide op in de Joodse wijken van Constantinopel, in een tijd waarin de stad de tegenstellingen en gistingen kende eigen aan een imperium in versnelde verval. De Sefardische gemeenschap van de hoofdstad, met enkele tienduizenden zielen, leefde nog grotendeels volgens de traditionele structuren van de kehila, terwijl zij doorkruist werd door moderniseringsstromen afkomstig van scholen van de Alliance Israélite Universelle — opgericht in Parijs in 1860 — en door de aantrekkingskracht van Franse en Italiaanse intellectuele modellen. In deze vruchtbare spanning tussen traditie en moderniteit vormde zich de jonge Elia.

Zijn literaire roeping bevestigde zich zeer vroeg. In een milieu waar het Judéo-Spaans nog steeds de taal van het huishouden, van de populaire synagoge en van de bazaar was, koos Carmona ervoor het tot instrument van kunst en massacommunicatie te maken. Hij vestigde zich snel als romanschrijver — hem worden enkele tientallen romans en novelles (romansos) toegeschreven — en als centrale figuur in een Constantinopolitaans editoriaal milieu dat romans in afzonderlijke delen, gebeden, schoolhandleidingen en satirische kranten publiceerde in dezelfde cursieve rabijnische schrift die men rashi of solitreo noemt.

El Jugueton: satire als engagement

In 1908, het jaar zelf van de Jongturbense revolutie die het Imperium een kort grondwettelijk voorjaar beloofde, stichtte Elia Rafael Carmona El Jugueton — « De Speler » of « De Grappenmaker » in oud Castiliaans — geheel in het Judéo-Spaans geschreven satirisch tijdschrift. De keuze van het moment is niet willekeurig: het herstel van de Ottomaanse Grondwet in juli 1908 opende het openbare domein kort voor een vrijere pers, en Carmona greep dit raam aan met de snelheid van iemand die dit moment verwacht had.

El Jugueton werd het meest blijvende satirische tijdschrift in het Ladino van Constantinopel, en de tweede langstlopende publicatie in het Ladino van de stad, in alle categorieën, na de grote dagblad El Tiempo. Het verscheen ononderbroken van 1908 tot de dood van zijn stichter in 1931, dus drieëntwintig jaar voortdurende wekelijkse productie gevoed door humor, sociale kronieken, politieke satire en commentaren op het dagelijks leven van de Joden van de Ottomaanse en latere Turkse hoofdstad. Gedurende dit hele bestaan publiceerde Carmona er in afleveringen meer dan vijftig romans en novellas, waardoor hij van het blad een literair laboratorium en een persorgaan tegelijk maakte.

Wat El Jugueton in de culturele geschiedenis van de Sefarden betekent verdient naar zijn werkelijke waarde te worden gemeten. In een gemeenschap die haar jonge elites zich naar het Frans, het Turks of het modern Hebreeuws zag wenden, maakte Carmona de omgekeerde en doelbewuste keuze: die van trouw aan het Judéo-Spaans als levende taal, in staat om satire, ironie en sociale reflectie te dragen. Deze keuze is op zich een daad van culturele weerstand en een vorm van tsedaka jegens de taal — liefdadigheid aan een erfgoed dat anderen verlaten. Het getuigt van een opvatting van literaire kennis die niet los staat van collectieve identiteit: in het Ladino schrijven voor Ladino-lezers is het verband tussen de gemeenschap en haar Iberische verleden levend houden, is het de ballingen uit Spanje eer bewijzen door de taal voort te zetten die zij over zee hadden gered.

*De autobiografie: Komo Nasio Elia R. Karmona (1926)*

In 1926, op de leeftijd van zevenenvijftig jaar, publiceerde Elia Rafael Carmona zijn autobiografie onder de titel Komo Nasio Elia R. Karmona — « Hoe Elia R. Karmona werd geboren ». Deze tekst is van uitzonderlijke aard: noch hagiografie noch eenvoudige kroniek, hij presenteert zich als een picaresco-verhaal — in de grote traditie van de Spaanse roman — waarin de auteur zijn opgang beschrijft van de gewone wijken van Constantinopel tot de beroemdheid van de journalist en romanschrijver. De impliciete ondertitel van het werk zou kunnen zijn: hoe een kind van het volk, zoon van de Sefardische gemeenschap van de Ottomaanse hoofdstad, schrijver werd in een taal die de zijnen begonnen na te laten.

Deze autobiografie is op meerdere punten waardevol. Zij documenteert het milieu van de pers en uitgeverij in Judéo-Spaans in Constantinopel in de tweede helft van de negentiende en tot in de eerste decennia van de twintigste eeuw — een milieu waarvan wij zonder haar weinig interne getuigenissen zouden hebben. Zij verschaft informatie over de materiële omstandigheden van het Joodse leven in Constantinopel, over de spanningen tussen traditie en emancipatie, over de manier waarop een jonge man uit de gemeenschap een literaire roeping kon smeden in een samenleving die nog geen institutioneel concept van de Sefardische auteur kende. Zij documenteert ook, in negatieve vorm, de transformaties van het Ottomaanse Rijk: de revolutie van 1908, de Balkankrijgen, de Eerste Wereldoorlog, de ineenstorting van het Imperium en de geboorte van de Turkse Republiek.

De picaresco vorm die Carmona koos, was niet onschuldig. Het Spaanse picaresco — Lazarillo de Tormes, Guzmán de Alfarache — was de romanvorm bij uitstek waarin helden van lage afkomst door de maatschappij van hun tijd trokken en daarbij de hypocrisia en onrechtvaardigheid ervan blootlegden. Door zich in deze vorm te voegen, riep Carmona zich in op een Spaans literair erfgoed dat zijn voorouders uit Spanje hadden meegebracht en dat het Ladino in zijn diepste lagen had bewaard. Hij imiteerde niet; hij erfde.

In de Joodse traditie is het verhaal van jezelf — van middeleeuwse biechten tot moderne memoires — onlosmaakelijk verbonden met een bezinning op de Voorzienigheid en op overdracht. Komo Nasio Elia R. Karmona maakt deel uit van deze geestelijke economie: je geboorte verhalen betekent ook verhalen hoe een traditie je heeft voortgebracht, hoe een taal je heeft gevormd, hoe een gemeenschap je mogelijk heeft gemaakt. De individuele bescheidenheid die het jodendom voorstaat, vloeit hier niet samen met zelfuitwissing: Carmona spreekt over zichzelf, maar hij spreekt over hen allen.

De ontvangst en de uitstraling

Het werk van Elia Rafael Carmona bleef niet beperkt tot de oevers van de Bosporus. De Sefardische diaspora in Amerika — vooral die van Seattle, waar in het begin van de twintigste eeuw veel Ottomaanse Joden zich vestigden — bewaarde zijn romans zorgvuldig. Verzamelaars als Emma Adatto Schlesinger in Seattle verzamelden tientallen van zijn romansos, wat getuigt van een transatlantische circulatie van Ladino-teksten die door de literaire geschiedenis vaak onderschat werd. Deze verspreiding illustreert de karakteristieke mobiliteit van Sefardische Joden uit het Ottomaanse Rijk, die naar Amerika of Frankrijk vertrokken en Carmona's folletons in hun bagage meenamen, net zoals anderen gebedboeken meenamen.

De wetenschappelijke uitgave van de autobiografie, verzorgd door Robyn K. Loewenthal onder de titel Elia Carmona's Autobiography: Judeo-Spanish Popular Press and Novel Publishing Milieu in Constantinople, Ottoman Empire, circa 1860–1932 (1984), haalde deze tekst uit de duisternis waarin het verval van het Ladino hem had doen verzinken, en maakte hem toegankelijk voor Engelstalige onderzoekers. Het is aan deze wetenschappelijke overdracht dat de Carmona-lignée vandaag de dag in de bibliografieën van de Sefardische geschiedenis voorkomt.

Grote Sefardische families vertellen zichzelf een verhaal — soms tinged met legende — dat het heden verbindt met de verloren pracht van het middeleeuwse Sepharad. De Carmona's ontsnappen niet aan deze economie van de geheugen. Het besef van een Andalusische oorsprong, de trots op een worteling in Smyrna of Constantinopel, de herinnering aan synagogen en gemeenschapsfuncties: dit zijn allemaal elementen die, van generatie op generatie overgedragen, het immateriële erfgoed van de lignée vormen.

Dit register van de overgedragen geheugen moet met respect, maar ook met onderscheidingsvermogen worden ontvangen. Familiale verhalen hebben de neiging oorsprongen adel bij te zetten, documentaire hiaten op te vullen met glorierijke figuren, eenheid te brengen in wat de geschiedenis wellicht verspreid heeft gelaten. De historicus verwerpt ze niet: hij plaatst ze in perspectief. Ze vertellen een waarheid — die van de beleefd en geclaimd identiteit — die niet noodzakelijk die van notariële akten is.

De taal zelf was een onvervangbare vector van deze overdracht. Het Judeo-Spaans, of ladino, gesproken door de Joden van Izmir, Saloniki en Constantinopel, bewaarde gedurende meer dan vier eeuwen de linguïstische geheugen van het verloren Spanje. Een naam van een Andalusische stad dragen terwijl je een taal spreekt die van het Kastilië van de 15e eeuw is geërfd: dat is de hele Sefardische toestand, gemaakt van koppige trouw aan een land dat haar toch had verdreven. De saga van de Joden van Noord-Afrika en het Oosten, zoals hedendaagse samenvattingswerken die beschrijven, illustreert deze dialectiek van verlies en trouw [Goldenberg, 2014].

Maar het is precies deze dialectiek die Elia Rafael Carmona met de meeste intensiteit en samenhang belichaamde. Door het ladino tot de exclusieve taal van zijn werk — romans, dagboeken, autobiografie — te maken, deed hij niet alleen een esthetische keuze: hij voltooide een daad van collectief geheugen. Hij maakte van de taal de ark waarin de tijd kon worden overgestoken. Zijn lezers — ambachtslieden, kleine handelaren, huisvrouwen, jongeren verscheurd tussen Turkse moderniteit en ancestrale traditie — herkenden zich in zijn bladzijden omdat deze taal de hunne was, degene die hun grootmoeders neuriëden, degene die hun vaders op de bazaar spraken. El Jugueton was niet alleen een satirisch blad; het was een spiegel gericht op een hele gemeenschap.

Deze dimensie van overdracht — van het verleden naar het heden, van het individu naar de gemeenschap — is een van de grote waarden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen. De Talmud leert dat wie een ziel bewaart, een hele wereld bewaart; men zou kunnen zeggen dat wie een taal bewaart, een hele wereld bewaart. Carmona was, in de bescheidenheid van zijn weekblad en zijn feuilletonromans, een beheerder van wereld.

Wij plaatsen dit hoofdstuk onder het teken van de geheugen en het overgedragen, niet van het archief: het vermeldt wat de familie over zichzelf zegt en wat de traditie haar heeft nagelaten. Maar in tegenstelling tot de voorgaande hoofdstukken beschikt het nu over een solide documentaire verankering: het werk van Elia Rafael Carmona is de geheugen van de lignée gemaakt tot tekst, en deze tekst wordt bewaard.

De twintigste eeuw zette de Sefardische gemeenschappen van het Oosten en Magreb onder druk. In Smyrna verwoestte de grote brand van 1922, voortvloeiend uit de Grieks-Turkse oorlog en het einde van het Osmaanse Rijk, de stad en veroorzaakte het vertrek of de ondergang van talrijke families. De lange tijd welvarende Joodse gemeenschap van Smyrna begon toen aan een fase van demografische achteruitgang, versterkt door opeenvolgende emigraties naar Frankrijk, Amerika's en later Israël.

In Constantinopel — hernoemd tot Istanbul door de Turkse Republiek in 1930 —, beleefde Elia Rafael Carmona de laatste jaren van het Rijk en de eerste van de Republiek. Hij stierf in 1931, het jaar waarin El Jugueton met hem verdween. Zijn dood viel samen met het einde van een tijdperk : dat waarin één man alleen bijna volledig een persbureau van een gemeenschap kon dragen, en waarin het Ladino nog dagelijkse taal was voor de meerderheid van de Joden van de hoofdstad. De Turkse Republiek, nationalistisch en seculier, zou het Turks als enige openbare en onderwijstaal opleggen ; de scholen van de Alliance trokken zich terug ; de pers in het Ladino kromp in tot slechts enkele activistische bladen.

Voor de Carmona's van het Oosten, zoals voor veel Sefardische families, was de eeuw die van de verstrooiing : van Smyrna naar West-Europa, van Salonique — waarvan de gemeenschap werd vernietigd door nazi-deportatie tijdens de Tweede Wereldoorlog — naar de zeldzame mogelijke toevluchtsoorden. De tragische geschiedenis van de Joden onder vervolgingsregimes is voor Noord-Afrika gedocumenteerd door Michel Abitbol in zijn studie over de periode van Vichy [Abitbol, 1983], en voor andere gebieden door ruime literatuur. Voor takken die mogelijk in Marokko of in de Arabische wereld waren gevestigd, verduidelijken de werken van Robert Assaraf over de hedendaagse geschiedenis van de Joden van Marokko de context van de laatste decennia [Assaraf, 2005].

Het werk van Elia Rafael Carmona overleefde deze rampen via de wegen van de diasporische verstrooiing zelf : zijn romans reisden mee in de bagage van de Sefardische emigranten die vertrokken naar Seattle, Buenos Aires, Parijs en Tel Aviv, en kwamen terecht in kartonnen dozen op zolders van families die onderzoekers vanaf de jaren 1970 en 1980 weer begonnen te openen. De geleidelijke digitalisering van deze collecties — waarvan de aanwezigheid van zijn teksten in het Corpus Zakhor getuigt — waarborgt nu hun behoud en toegankelijkheid voor toekomstige generaties ;.

We kwalificeren dit hoofdstuk als waarschijnlijk in zoverre het op de Carmona-lignage de grote vastgestelde bewegingen van de Sefardische geschiedenis van de twintigste eeuw toepast, zonder het individuele parcours van elke tak te kunnen traceren, zonder dat hier uitgezochte familiebestanden beschikbaar zijn. De algemene trajectorie — achteruitgang van de historische kernen, verstrooiing naar nieuwe landen, hervorming van identiteiten — is stevig vastgesteld ; de toepassing op het detail van de familie blijft een beredeneerde gevolgtrekking. Wat niet langer gevolgtrekking is, is de figuur van Elia Rafael Carmona : echte persoon, echt werk, gedocumenteerd lot.

Aan het einde van dit parcours verschijnt de lineage Carmona als een getrouwe spiegel van het Sefardische lot in zijn geheel. Haar naam, een Andalusisch etnicum ontleend aan de stad Carmona nabij Sevilla, draagt in zichzelf de herinnering aan een plaats van oorsprong; haar geografische verspreiding, eerder oostelijk dan Magrebijnse, verbindt haar met de grote centra van het Ottomaanse jodendom — Smyrna allereerst, maar ook Saloniki en Constantinopel [Toledano, 1999] ; [Toledano, 2003].

Wat men met zekerheid kan stellen, behoort voortaan tot twee registers. Enerzijds de onomastiek en de context: de herkomst van de naam, haar geografische verspreiding, de waarschijnlijke inschakeling van de lineage in de Levantijnse handel en het gemeentelijk leven van Smyrna en Constantinopel. Anderzijds — en dit is de beslissende bijdrage van de nieuwe bronnen die in dit boek zijn opgenomen — de gedocumenteerde werkelijkheid van Elia Rafael Carmona: zijn geboorte in Constantinopel in 1869, de oprichting in 1908 van het satirische periodiek El Jugueton dat hij tot zijn dood in 1931 leidde, en de publicatie van zijn autobiografie Komo Nasio Elia R. Karmona in 1926 ;. Deze drie feiten vormen de harde kern, onbetwistbaar, van het Groot Boek der Carmona's.

Wat in het domein van de overgedragen herinnering blijft — de handelsfiguren van Smyrna, de mogelijke functies bij de Ottomaanse macht, de biologische continuïteit vanaf middeleeuws Andalusië — verdient het bewaard te blijven als identitair erfgoed, maar niet verward te worden met het vastgestelde feit. De eerlijkheid van de historicus bestaat juist in het handhaven van dit onderscheid, en dit boek heeft dit nooit uit het oog verloren.

Van alle waarden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, heeft de lineage Carmona beter dan alle andere die van literair weten ten dienste van collectief geheugen uitgedrukt. Niet het wetenschappelijk weten van academies of yeshivot, maar het populaire en broederlijke weten van hij die schrijft om door de zijnen gelezen te worden, die van de gedeelde taal een daad van solidariteit maakt, die de satire — vorm van intellectuele bescheidenheid zowel als burgerlijke moed — kiest om de waarheid tot zijn gemeenschap te spreken. Elia Rafael Carmona schreef niet alleen romans: hij belichaamde, gedurende drieëntwintig jaar ononderbroken pers, het ideaal van de populaire talmid hakham — degene wiens weten tot de laatste lezers afdaalt en hen in eenzelfde lach, eenzelfde herkenning, eenzelfde geheugen verenigt. In hem sluit de lineage Carmona zich aan bij de lange colonne van degenen die, verspreid over alle vier de hoeken van de Middellandse Zee, het vuur van een taal en een identiteit levend hebben gehouden, dat de geschiedenis had trachten uit te blussen.

Het Groot Boek der Carmona's blijft een open werk: het vraagt om het uitpluizen van pinkasim van Smyrna, van consulaire archieven van het Levant, van rabbijnse registers van Saloniki en Constantinopel. Het vraagt ook om een volledige kritische uitgave van het werk van Elia Rafael Carmona, waarvan een groot deel nog steeds begraven ligt in privécollecties en archiefvoorraden van de Sefardische diaspora. Aan deze dubbele prijs — archivistisch en filologisch — zal het geheugen volledig geschiedenis worden, en zal waarschijnlijkheid plaats maken voor zekerheid.