Familie Candero

Het documentaire ankerpunt van de Candero-geslacht is taalkundig en beroepsmatig voordat het geografisch is. De lexicograaf Joseph Toledano, wiens werk de referentie blijft voor de joodse onomastiek van Noord-Afrika, brengt de naam in verband met middeleeuws Provence en het beroep van wasbewerker [Toledano, 1999]. Dit detail is niet onbeduidend. In de Provençaalse steden en het Comtat Venaissin — Aix, Marseille, Arles, Carpentras, Avignon —, hadden de middeleeuwse joodse gemeenschappen, vaak uitgesloten van grondgebruik en veel christelijke gilden, zich gespecialiseerd in activiteiten waar hun aanwezigheid werd geduld, zo niet gewenst: geldlening, textielhandel en het bewerken van materialen zoals was en talg.

De vervaardiging van kaarsen vereiste nauwkeurig vakmanschap. Oude verdragen herinneren eraan dat de voornaamste bewerkingen van het beroep bestonden uit het zuiveren van talg en was, het snijden en voorbereiden van lonten [Gloubik Sciences]. De waskaarsmaker werkte door opeenvolgende onderdompeling: zodra de lonten afgekoeld waren, werden ze opnieuw in de was gedompeld, waarbij de waskaarsmaker deze handeling verschillende keren herhaalde, de kaarsen in het vat dompelde en er weer uit haalde [Loups de Coucy]. Een Candero was letterlijk de man die dit geduldig gebaar herhaalde — degene die anderen gaf waarmee ze de nacht konden verlichten.

Hier ontstaat, door dit feit zelf, de eerste deugd van de geslacht: de zorg voor de ander, de bescheiden dienst bewezen aan de gemeenschap. Het verstrekken van licht was geen gewone handel in een joodse gemeenschap. De was voedde de lampen van het heiligdom, de kaarsen van de sjabbat aangestoken door vrouwen in de schemering van vrijdagavond, de vlammen van Chanoeka, de nachtlampjes ter herdenking van de overledenen. De joodse kaarsmaker raakte dus, door zijn beroep, het hart van het ritueel: hij maakte de vervulling van de mitzwa van het licht materieel mogelijk. Daarin nam de familie Candero deel, wellicht zonder het te weten, aan een onheuglijke keten — die welke, van de zevenarmige kandelaar van de Tempel tot de sjabbatlamp van het bescheidenste huis, van het licht het zichtbare teken maakt van de aanwezigheid van het goddelijke en de continuïteit van Israël.

De tweede hypothese geopend door Toledano verdient onderzoek, met de voorzichtigheid die het vereist. De naam Candero zou een vervorming van Calderón kunnen zijn [Toledano, 2003]. Dit vermoeden ontbeert niet van steun: de Sefardische patroniemen hebben in de loop der diaspora's onophoudelijke fonetische vervormingen, hispanisering en relatinisering ondergaan, tot het punt dat onomastische catalogi vaak moeite hebben om tussen verschillende wortels te onderscheiden.

Het middeleeuws Spanje herbergde inderdaad een sterrenhemel van Joodse namen die in de Sefardische diaspora na 1492 hebben voortgeleefd [Sephardicgen]. Het toekennen van Candero aan deze groep blijft evenwel in het domein van de hypothese: geen enkel archief bewijst naar onze kennis de gedocumenteerde overgang van Calderón naar Candero. Men moet hier de grens aanvaarden. Laten we, zoals de Sefardische traditie doet, in herinnering brengen dat Sefardisch is wie tot de "Spaanse" tak van het Joodse volk behoort, dat wil zeggen tot het jodendom van de Middellandse-Zeeomgeving en dus tot het oosterse jodendom [Harissa].

Wat deze dubbele etymologie — Provençaals via het ambacht, mogelijk Hispanisch via de wortel — onthult, is de toestand zelf van het westelijke mediterrane jodendom: een wereld van circulaties, waarin de Provence, Catalonië, Aragón en Maghreb een zelfde ruimte vormden van gemengde talen en migrantengezinnen. De deugd die hier opkomt, is die van de bescheidenheid tegenover het onzekere: een eerlijk Groot Boek moet zijn leemten benoemen in plaats van de stiltes van het archief door uitvinding aan te vullen. De herinnering van Israël is altijd opgebouwd op deze vruchtbare spanning tussen het overgedragen verhaal en het ontbrekende document.

Indien de naam Candero van Provençaalse oorsprong is, maar door Toledano wordt opgenomen onder de achternamen van de Joden van Noord-Afrika [Toledano, 1999], dan vindt daar de grote breuk van het einde van de Middeleeuwen plaats. Aan de grens van de 15e en 16e eeuw werden de joodse gemeenschappen van Provence, lang welvarend, getroffen door een reeks opeenvolgende uitwijzingen na de aansluiting van Provence bij de Franse kroon (1481) en de koninklijke edikten van de laatste jaren van de eeuw. Gedwongen tot ballingschap of bekering, verleten vele Provençaalse Joden hun land: sommigen naar het Comtat Venaissin dat pauselijke grondgebied bleef, toevlucht van de « Joden van de Paus » ; anderen, in groter aantal, naar Italië en vooral naar de kusten van de Maghreb.

Het is zeer waarschijnlijk in deze golf — gekruist met de enorme stroom van uit Spanje verbannen Joden in 1492 en daarna uit Portugal — dat de naam Candero van Provence naar Noord-Afrika overging. De referentie-historiografie heeft deze gemeenschappen van ballingen beschreven, de megorashim, die van Marokko tot Tunesië hun gewoonten, hun rituelen en hun beroepen meebrachten [Chouraqui, 1985] ; [Hirschberg, 1981]. De geschiedenis van de Joden van Noord-Afrika is onlosmakelijk verbonden met deze opeenvolgende bijdragen afkomstig uit het Iberisch Schiereiland en het zuiden van Frankrijk [Iancu, 1985].

Hier spreekt een deugd die de joodse traditie voor centraal houdt: de trouw in de ballingschap, het vermogen om niet goederen mee te nemen maar een kunst, een taal, een beroep. De familie Candero, door de Middellandse Zee over te steken, bewaarde misschien slechts een naam — maar die naam zeide een kunst, en die kunst zeide een plaats in de gemeenschap. Het volk van Israël heeft zich gedurende zijn verstrooiing in die vaardigheid herkend: de galout, de ballingschap, werd daar minder een ondergane vloek dan een school van veerkracht en overdracht.

Laten we terugkeren naar het grondleggende gebaar, want daarin drukt de lignée haar bijdrage het best uit. Dat het kaarsenwerk, volgens de formule van Toledano, in de Middeleeuwen een typisch joods beroep was, verdient nadenken. In tegenstelling tot slagerij of geldlening plaatste de kaarsenmakerij degene die het uitoefende op de exacte grens tussen het profane en het heilige.

In het jodendom is licht nooit neutraal. Het markeert de liturgische tijd: de vrouw die de twee kaarsen van de shabbat aansteekt, opent de heilige dag; de acht vlammen van Hanoukka herinneren aan het wonder van de oliefles en de herovering van de Tempel; het nachtlampje van de Yahrzeit eert het gedachtenis van de doden; de eeuwige lamp, de Ner Tamid, brandt voortdurend voor de ark van de synagoge. Door was en kaarsen te leveren, maakte de Candero deze gebaren mogelijk. Hij stond niet in het middelpunt van de rituele scene, maar hield er discreet een van de essentiële draden van.

Uit dit gedocumenteerde feit ontstaat een dubbele deugd. Eerst de betrokkenheid bij het collectieve leven: de kandelaarmaker was een onmisbaar onderdeel van de gemeenschap, net als de rituele slager of de schrijver. Vervolgens de liefdadigheid (tsedaka) in haar meest concrete vorm, want joodse tradities verbinden graag het geven van licht met het geven van leven en kennis. Op deze manier ziet men hoe een familie zonder titel of roem, door louter werk, zich kon inschrijven in de geestelijke economie van Israël. Het jodendom heeft het handwerk altijd geëerd — melakha — niet als slavernij maar als een voortzetting van het scheeppend werk; de kandelaarmaker Candero was daarvan, naar zijn maat, een getuige.

Het bedrijf dat de naam Candero heeft bewaard, is op zijn eigen manier een daad van geleerde herinnering. Zonder de grote onomastische catalogi — waarvan het werk van Joseph Toledano voorop staat —, zou deze familienaam, gedragen door een blijkbaar bescheiden geslacht, verloren zijn gegaan in de gaten van de archieven [Toledano, 1999] ; [Toledano, 2003]. De benadering van de onomasticus sluit hier aan bij een diepgewortelde eis uit de traditie: zakhor, « gedenk ». Een naam noemen, inventariseren en verklaren betekent een collectief bestaan uit de anonimiteit redden.

De Noord-Afrikaanse wetenschappelijke bibliografie heeft van deze verzameling een werkelijke plicht tegenover de herinnering gemaakt [Attal, 1993]. Het Sefardische en Maghrebijnse jodendom, lange tijd ondergedocumenteerd in vergelijking met de Asjkenazische wereld, vond in deze werken een manier om zijn historische waardigheid te herstellen [Simon, Laskier & Reguer, 2003] ; [Goldenberg, 2014].

De deugd die zich in dit hoofdstuk manifesteert, behoort niet langer alleen aan de familie Candero toe, maar aan degenen die haar hebben gered van uitwissing: het is de kennis in dienst van de herinnering, de overtuiging dat zelfs de bescheidenste naam het verdient om begrepen en doorgegeven te worden. Daarin neemt de naam Candero deel aan een collectief erfgoed: elk bewaarde familienaam is een fragment van het grote fresco van de verstrooiing van Israël, een bewijs dat geen joods bestaan te klein is voor de herinnering van het volk.

Het geval Candero concentreert in één enkele naam de drie grote centra van het Westerse mediterrane judaïsme. De wortel is Provençaals; het suffix is hispaniseerd; zijn attestatieland is Noord-Afrikaans. Deze drievoudige toebehoring is geen tegenspraak: zij is het eigenlijke kenmerk van een wereld waarin culturele grenzen poreus waren en families mobiel.

De grote historiografische verhalen hebben aangetoond hoezeer het middeleeuwse Provence een intellectueel knooppunt van het judaïsme was, met name door de overdracht van filosofie en de vertaling van Arabische werken naar het Hebreeuws en het Latijn [Dahan, 1990]. De complexe verhouding tussen Joden en christenen was daar tegelijk buuurschap, dispuut en uitwisseling [Yuval, 2012]. Wat Spanje betreft, het blijft de matrix — Sefarad —, dat centrum waarvan de uitzetting van 1492 de kinderen over heel de Middellandse Zee verspreide [Yerushalmi, 1998].

De familie Candero, ongeacht de precieze details van haar itinerarium, behoort tot deze grenshumaniteit. Haar eigen deugd zou dan zijn de verdraagzaamheid in de oude zin: het vermogen om meerdere werelden te bewonen, meerdere talen te spreken, tussen de machten te overleven zonder op te gaan. Dit is misschien de meest universeel joodse ervaring — die van een volk dat, precies omdat het overal vreemd was, beter dan enig ander het belang van gastvrijheid en de waardigheid van de ander leerde waarderen.

Wat blijft er na deze reis over van de stam Candero? Niet een dynastie van illustere rabbijnen, en ook niet een koopmansvermogen dat in registers is vastgelegd, maar iets bescheideners en misschien wel roerender: een naam die een beroep is, en een beroep dat licht is. De hele geschiedenis van deze familie zit vervat in de kloof tussen wat het archief er spaarzaam over zegt — een patroniem van Provençaalse oorsprong, een gehispaniseerde diminutief van candelero, kaarsenfabrikant of kandelaarhandelaar — en de immense achtergrond die het oproept: de ballingschap uit Provence, de Spaanse matrix, de gastvrijheid van Maghreb.

Van al de deugden die je hebt zien opbloemen — dienst aan de gemeenschap, trouw in ballingschap, bescheidenheid voor het ongewisse, grenstolerantie — springt één er uit en geeft eenheid aan het verhaal: het geschenk van het licht. De stam Candero zal, boven alle anderen, deze stille maar essentiële deugd het best hebben uitgedrukt: de kunst om voor anderen licht mogelijk te maken — dat van shabbat, dat van het heiligdom, dat van de herinnering aan de doden. In het jodendom, waar het gebod een lamp is en de Torah een licht, is er geen schoner roeping dan humbel degene te zijn door wie de vlam kan worden ontstoken. Daarin sluit het bijzondere lot van deze familie aan bij de collectieve herinnering van Israël: een volk dat zich over twintig eeuwen van verstrooiing hardnekkig heeft verzet tegen het doven van het licht dat het droeg.