Familie Camerini

Het documentaire uitgangspunt is zeker: Camerini verschijnt in Schaerfs repertorium onder de Joodse achternamen die in Italië zijn geattesteerd [Schaerf, 1925]. De morfologie ervan — meervoudssuffix in -ini samengevoegd met een toponymische wortels — plaatst het in de best geïdentificeerde categorie van Italiaans-Joodse namen, die van geografische herkomst. De stad Camerino, zetel van een hertogdom onder de Da Varano, telde een middeleeuwse Joodse bevolking, zoals de meeste steden in de Marches waar Joden, vaak geldschieters en kooplieden, werden geduld en vervolgens periodiek werden verbannen.

De benoemingsvorm zelf werpt licht op een sociale werkelijkheid: in het middeleeuwse en Renaissancistische Italië maakte de geforceerde mobiliteit van Joodse families — naar gelang van de condotta-akten, de hertogelijke of pauselijke uitzettingen — van het toponiem een draagbare achternaam, een manier om in de naam de herinnering aan een verloren plaats in te schrijven. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer het Joodse leven in het Renaissancistische Italië werd gestructureerd door deze spanning tussen lokale worteling en opgelegde verplaatsingen, tussen economische integratie en juridische onzekerheid [Bonfil, 1994]. De naam Camerini is op zich een archief van deze toestand: hij spreekt zowel van gehechtheid aan Italiaanse grond als van de ervaring van ontworteling, die in het hart van Israëls herinnering ligt.

Of de lignée nu precies in Camerino zelf is geboren, of daar slechts heeft verbleven voordat ze zich in Ancona vestigde, de geografie blijft consistent: Camerino en Ancona zijn twee punten in dezelfde streek van de Marches, verbonden door dezelfde handelswegen, dezelfde rabbijnse circuits, dezelfde golven van uitzetting en hervestiging. Eugenio Salomone Camerini wordt in 1811 in Ancona geboren, zoon van Isacco Camerini en Fortunata Levi — twee namen die de ene de continuïteit van de familiale achternaam spreken, de andere de alliantie met een lignée die eveneens in het Italiaans-Joodse judaïsme is geworteld. De coherentie van de naam zal eeuwen overspannen, van het hertogdom Camerino tot de straat in Ancona die vandaag de naam draagt van de beroemdste zoon van de familie.

Het gebied waarvan de naam afkomstig is — de Marche, Umbrië, de grens van de Pauselijke Staten — was tot de pauselijke politiek het zwaar onder druk zette, een dicht joods gebied. Na de bul Cum nimis absurdum van Paulus IV (1555), die het getto instelde en het aantal vervelende bepalingen vermenigvuldigde, werden de joodse gemeenschappen van de kleine steden in de Pauselijke Staat geleidelijk aan samengeperstd, verdreven naar enkele toegestane plaatsen en vervolgens naar het noorden van het schiereiland. Bonfil beschrijft nauwkeurig deze verschuiving die, van de bloeiende kleine gemeenschappen van de Renaissance, leidde tot de gegettoïzeerde concentratie van het barokke tijdperk [Bonfil, 1994].

Het is in deze beweging dat men de verspreiding van families begrijpt die naar hun geboorteplaats werden genoemd: verdreven uit Camerino of de naburige plaatsen, brachten zij de plaatsnaam mee als teken van identiteit. Wat de lignée hier uitdrukt, vóór enig individueel gegeven, is een collectieve deugd: het doorzettingsvermogen in ballingschap, het vermogen om overal waar vestiging opnieuw mogelijk werd, een gemeenschapsleven — synagoge, liefdadigheidsbroederschap, talmudische school — opnieuw op te bouwen. De joodse traditie noemt deze hardnekkige trouw de heiligmaking van het dagelijks leven: de Wet, studie en onderlinge hulp handhaven, zelfs wanneer de bodem onder je voeten verdwijnt. Daarin nemen de families uit de Marche deel aan een deugd die het jodendom door al zijn ballingschappen heeft meegevoerd.

De gemeenschap van Ancona, waarin de Camerini zich al in de moderne tijd inschreven, bekleedde een bijzondere plaats in het jodendom van het schiereiland. Als open haven naar de Oostelijke Middellandse Zee herbergde Ancona een joodse bevolking die uit oude Italianen, Levantijnen en Iberische conversos bestond. Het was ook het toneel van een dramatisch moment in het geheugen van de Sefaradim: in 1556 liet paus Paulus IV daar ongeveer twintig marranen verbranden die publiekelijk hun joodse identiteit hadden hervat. Dit levendige geheugen van het martelaarschap, gedeeld tussen de gemeenschappen van de stad, vormde voor de families die daar bleven een grondleggend herinneringsmoment — en misschien een van de redenen waarom driehonderd jaar later een zoon van dezelfde stad zou kiezen om van woord en pen zijn wapens van verzet en bestaan te maken.

De gemeenschappen waaruit de Camerini afkomstig waren, behoorden tot een gebied van hoge Hebreeuwse cultuur. Italië was vanaf de 15de eeuw een belangrijk centrum van Hebreeuws drukwerk en kopiëren; de verluchte manuscripten die op het schiereiland werden geproduceerd, behoren tot de meest verfijnde ter wereld in de Joodse context, zoals Giulia Tamani heeft aangetoond in haar studie van versierde Hebreeuwse manuscripten uit Italië [Tamani, 2010]. De Joodse families uit de Marche en Emilia-Romagna participeerden in dit universum waarin het boek tegelijk voorwerp van devotie, studiesinstrument en statussymbool was.

Deze tekstcultuur was niet slechts ornament: zij drukte de gehechtheid aan de Torah en de Talmud uit als ruggengraat van het bestaan. Colette Sirat heeft aangetoond hoe de overdracht van filosofie en Joodse kennis, in de Middeleeuwen en daarna, plaatsvond door het geduldig werk van kopiisten en meesters, in een Italië dat een kruispunt was tussen de Sefardische, Asjkenazische en italkî tradities [Sirat, 1983]. Het is in dit intellectuele ecosysteem dat de lineage Camerini zijn vorming ontving — en daaruit werd geboren de literaire roeping van Eugenio Salomone, de laatste en welsprekendste erfgenaam van deze overdracht.

Het is in dit opzicht betekenisvol dat de toekomstige literair criticus niet de openbare school van Ancona kon bezoeken: de discriminerende regelingen van die tijd ontzegden hem de toegang tot het gemeenschappelijk onderwijs om raciale redenen. Hij werd privaatonderwijs gegeven onder leiding van Ciriaco Pio Martini en Pietro Orlandi. Deze uitsluiting, pijnlijk in wat zij openbaart over de conditie van Joden in de Pauselijke Staat nog aan het begin van de 19de eeuw, keerde zich wellicht in een onverwacht voordeel om: gevormd buiten de officiële schoolkaders, ontwikkelde Eugenio Salomone een autodidactische, eclectische cultuur, openstaand voor buitenlandse literaturen, die juist zijn eigenaardigheid onder de critici van zijn tijd zou uitmaken. De studie die door marginalisering werd opgelegd, transformeerde zich in een vrije en nieuwsgierige praktijk — discrete illustratie van de deugd van talmud torah, die het jodendom aan de top van de geboden plaatst, en die zelfs kan bloeien waar de deuren gesloten zijn.

Het materiële leven van Italiaanse joden in de plaatsen waarvan de naam afkomstig was, was grotendeels gebaseerd op lenen tegen onderpand, textielhandel en ambachtsberoepen — activiteiten die werden geduld en geregeld door contracten (condotte) gesloten met heren en steden. Bonfil heeft onderstreept dat deze economische functie, verre van marginaal, joodse families duurzaam insloot in het Italiaanse stedelijke weefsel, terwijl zij hen blootstelde aan vijandschap en juridische afhankelijkheid [Bonfil, 1994].

Dit moet zonder hagiografie gezegd worden: rentedragende leningen waren ook een bron van spanning, volkse wrevel en vijandig predicatie. Maar het archief documenteert ook de andere zijde, die van de tsedaqa — gerechtigheid-liefdadigheid — georganiseerd door liefdadigheidsbonden (hevrot) die in elke gemeenschap wezen orphans uitzetten, gevangenen vrijkochten, zieken hulp boden en doden begravend. Deze institutionalisering van liefdadigheid, een constante in de Italiaanse getto's die door Bonfil werden beschreven, drukt een van de diepste deugden van het jodendom uit: de zorg verschuldigd aan de ander als collectieve verplichting en niet slechts individueel enthousiasme [Bonfil, 1994]. De families genoemd naar hun plaats van herkomst, elders opnieuw gevestigd, waren vaak de eersten die aan deze gemeenschappelijke fondsen bijdroegen — de solidariteit van de balling tegenover wie nog armer is dan hij.

In het geval van de familie Camerini in Ancona krijgt dit algemene kader documenteerbare substantie. De vader van Eugenio Salomone, Isacco Camerini, leidde een commercieel bedrijf. Na de dood van zijn twee andere zonen moest Eugenio Salomone zijn literaire werkzaamheden opgeven om deze familiezaak over te nemen — zonder deze te kunnen redden van financieel schipbreuk. Deze biografische episode, schijnbaar louter dramatisch, zegt veel over de sociale structuur van Italiaanse joodse families: de plicht tegenover het vaderlijk huis (kavod av va-em, eerbied voor vader en moeder), de verplichting niet te laten verdwijnen wat is opgebouwd, gingen vooraf aan persoonlijke ambities. Eugenio Salomone offerde voorlopig zijn letterenwerk op voor filiale trouw. Dat deze trouw het bedrijf niet kon redden vermindert de morele betekenis ervan niet: het is de waarde van de familieband, ingeschreven in de Wet als in de dagelijkse praktijk, die zich daarin uitdrukt.

Het is met Eugenio Salomone Camerini (Ancona, 13 juli 1811 — Milaan, 1 maart 1875) dat de lignée een eigen gezicht krijgt, een dateerbaar werk en een aanwezigheid in de Italiaanse culturele geschiedenis. De levensweg vormt op zichzelf een parabel van de Joodse emancipatie in Italië: geboren in het Ancona van de Pauselijke Staten, waar hem de toegang tot openbare scholen werd geweigerd, stierf hij in Milaan nadat hij Florence, Napels en Turijn had doorkruist, had samengewerkt met de belangrijkste literaire tijdschriften van zijn tijd en twee van de meest invloedrijke uitgeverscollecties van het schiereiland had geleid.

Geboren als Salomone Eugenio — een Hebreeuwse naam die verwijst naar de koning van de wijsheid — veranderde hij van gebruikelijke voornaam en nam die van Eugenio aan toen hij Ancona voorgoed verliet. Deze verandering is geen verloochening: het is het gebaar van een man die voornemens is de Italiaanse taal en cultuur volledig in te wonen terwijl hij blijft wie hij is — zoon van Isacco en Fortunata Levi, erfgenaam van een familie wier naam zelf zijn verankering in de Marken uitdrukt. Eugenio Salomone droeg deze twee toebehorigheden zonder de een uit te wissen, en deze delicate evenwichtsgang tussen Joodse identiteit en participatie in het Italiaanse nationale leven is zelf een uitdrukking van de verhouding tot het vreemde die het judaïsme in zijn beste uren heeft gekweekt: in dialoog gaan zonder op te lossen, bijdragen zonder te verdwijnen.

Na zijn vormingsjaren in Napels onder leiding van Basilio Puoti, meester van het Napolitaanse classicisme, en later in Pisa waar hij rechten en natuurkunde studeerde zonder zich aan een diploma vast te leggen, maakte hij in 1837 zijn literaire debuut met een essay over de verzen van Petrarca. Dit eerste kritische gebaar zegt al het wezenlijke van zijn methode: een tekst binnengaan via het pad van de taal, het stilistische weefsel begrijpen voordat men de draagwijdte ervan beoordeelt. Teruggekeerd in Ancona tot 1848 knoopte hij vriendschappen aan en vormde hij de lecturen die het komende werk zouden voeden.

De Turijnse periode (tot 1859) was die van rijping en journalistieke betrokkenheid. In Turijn, hoofdstad van het liberale Piëmont en weldra wieg van de Italiaanse eenwording, kon Eugenio Salomone vrij ademen dan in de Pauselijke Staten. Hij werkte er samen met literaire tijdschriften en dagbladen onder verschillende pseudoniemen — Giulio Antimaco, Carlo Teoli, Cesare Bini, Francesco Crostéro — vermenigvuldiging van maskers die minder verberging betekent dan schrijversjubel, een manier om te spelen met identiteiten die alleen werkelijk beheerst wie hun onbestendigheid heeft ondervonden. In Turijn ontmoette hij Massimo d'Azeglio, romancier en staatsman, over wie hij een profiel schreef dat in 1861 werd gepubliceerd in de verzameling Contemporanei italiani van de UTET.

Het belangrijkste werk van Eugenio Salomone Camerini ontstond in de laatste fase van zijn leven, in Milaan, waar hij zich definitief vestigde. Daar leidde hij twee belangrijke editoriale collecties: de Biblioteca rara van uitgever Daelli en de Biblioteca classica economica van Sonzogno, waarvoor hij kritische inleidingen schreef die tot de beste van hun tijd behoorden. Daar publiceerde hij ook zijn twee synthese-werken, de enige werken die zijn naam als hoofdauteur dragen.

De Profili letterari uit 1870 en de vierdelige Nuovi profili letterari uit 1875 vormen een monument van de Italiaanse kritiek van de tweede 19de eeuw. Het genre van het « literaire profiel » — beknopt portret van een schrijver of werk, waarin biografie, stilistische analyse en oordeel worden gecombineerd — was toen in volle bloei, in een tijd waarin culturele journalistiek en populariserende uitgaven grote literatuur toegankelijk wilden maken voor een door alfabetisering en nationale beweging verbreid publiek. Camerini was een van de meest bekwame beoefenaren van dit genre.

Wat Giulio Marzot over zijn kritische methode wist te zeggen, verdient vol in zijn nauwkeurigheid te worden aangehaald: hij prees bij hem « la nobile sollecitudine con cui accoglie i prodotti, anche di grado minore, della letteratura del giorno ; nella lieta franchezza con cui plaude alla scoperta di scrittori nuovi » — de nobele zorgvuldigheid waarmee hij zich aantrekt van de werken, ook van mindere rang, van de hedendaagse literatuur, en de vrolijke openhartigheid waarmee hij de ontdekking van nieuwe schrijvers toejuicht. Deze formule spreekt van een kritische ethiek zowel als van een esthetica: openheid voor het nieuwe, weigering van een vastgestelde hiërarchie, aandacht voor de marges van de literatuur — deugden die men ook kan lezen in het licht van de ervaring van een man die van kinds af aan gewend was, zelf aan de zijlijn te worden gehouden.

De Treccani typeert hem als « erudito... conoscitore delle letterature straniere, giornalista vivace e acuto » — erudiëet, kenner van buitenlandse literaturen, levendig en doordringend journalist. Deze openheid voor buitenlandse literaturen is precies een van de kenmerken van het Italiaanse jodendom in zijn hoogtijdagen: erfgenaam van een cultuur die altijd met anderen in dialoog stond, van middeleeuwse Arabische filosofie tot de Renaissance-humanisme, zette Eugenio Salomone in zijn kritische praktijk dit diepe kenmerk van zijn traditie voort. Erasmus vertalen, de Franse, Duitse en Engelse literaturen becommentariëren in de context van een Italië dat zich als natie probeerde te definiëren: het was ook een manier om het raam naar de wereld open te houden dat de opsluiting van het getto had willen sluiten.

Zijn vertalingswerk verdient aparte vermelding: hij gaf Italiaanse lezers De gouden ezel van Apuleius in de vertaling van de Toscaan Agnolo Firenzuola (1863) en Het lof der zotheid van Erasmus van Rotterdam (1863), emblematische teksten van open, ironisch, universeel denken. Kiezen voor het uitgeven van Erasmus — de humanist bij uitstek, de man van dialoog tussen culturen, de criticus van dogmatisme — was geen willekeurige daad voor een jood van de 19de eeuw. Het was het opeisen van een plaats in de breedste Europese intellectuele traditie, voorbij confessionele grenzen.

In 1870 publiceerde hij ook Donne illustri, een verzameling portretten van opmerkelijke vrouwen uit de Italiaanse en Europese geschiedenis — een gebaar dat in de context van het Risorgimento en zijn debatten over de plaats van vrouwen in de nieuwe natie een zuiver burgerlijke betekenis kreeg. Kritische aandacht geven aan vrouwelijke figuren die de officiële geschiedenis over het hoofd had gezien, was weer een uiting van die nobile sollecitudine die Marzot als zijn handelsmerk herkende: de zorg voor het bestaan dat men terzijde schuift, voor stemmen die men niet hoort — een waarde die de joodse traditie kavod ha-briyot noemt, de eerbied verschuldigd aan elk schepsel.

De geschiedenis van de Italiaanse jodennames stopte niet aan de grenzen van het schiereiland. De grote kruising van Livorno, vrijhaven opengesteld voor joden door de Livornine der Medici aan het einde van de 16e eeuw, trok families uit heel Italië aan en zorgde ervoor dat namen en lignées zich verspreidden naar Noord-Afrika, Tunis, Amsterdam. Lionel Lévy heeft deze « Portugese joodse natie » en de intense circulatie van Italiaanse families tussen Livorno en de zuidelijke oevers van de Middellandse Zee nagetrokken [Lévy, 1999] [Lévy, 1996]. Het is aannemelijk — hoewel een naamarchief dit hier niet met zekerheid bevestigt voor de Camerini — dat dragers van de naam deze handelswegen en migratiepatronen hebben gevolgd, zoals zoveel Italiaanse families in die tijd.

Op het snijvlak van Noord-Afrikaanse herinneringen brengen de grote syntheses over de gemeenschappen van Tlemcen of Sidi Bel Abbès en Oran in herinnering hoe sterk de Italiaanse aanwezigheid — Grana, Livornairse joden — zich er met het autochtone jodendom vermengde [Botbol, 2000] [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. Hier antwoorden familiale traditie en archief elkaar zonder elkaar volledig te bedekken: de historische waarschijnlijkheid is groot, het documentaire naamsbewijs blijft vooralsnog vast te stellen. Eerlijkheid gebiedt dit te zeggen, en deze verspreiding eerder voor waarschijnlijk dan voor vastgesteld te houden.

De levensloop van Eugenio Salomone zelf, die van Ancona naar Napels, Pisa, Florence, Turijn en Milaan voert, tekent een interne Italiaanse diaspora, een intellectueel nomadisme dat op schaal van het schiereiland de duizendjarige beweging van de lignée reproduceert. Hij verbannen zich niet naar de zuidelijke Middellandse Zee: hij verplaatste zich naar het noorden, naar de hoofdsteden van het liberalisme en de uitgeverij. Maar de beweging is homoloog — een jood uit de Marken die zijn naam, zijn cultuur en zijn pen meenam naar waar het leven mogelijk was. Ancona, havenstad open op de oostelijke Middellandse Zee, had hem het inzicht gegeven wat het betekent om tegelijk meerdere ruimten te bewonen. Milaan bood hem het toneel waar dit inzicht zich kon uitwerken in een werk.

Wat blijft er uiteindelijk over van een naam als Camerini? Veel meer dan een etiket: een geconcentreerde herinnering. Het hedendaagse Joodse denken heeft veel nagedacht over deze bijzondere verhouding tot naam, plaats en doorgave. Léon Askénazi herinnerde eraan dat Joodse identiteit zich eerst ontvangt als doorgegeven trouw, een erfenis om vrucht te dragen eerder dan een verstijfd patrimonium [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis toonde aan hoe het Joodse bewustzijn zich vormt in de beweging van verlangen en wandeling, nooit in slechts vestiging [Abécassis, 1987]. En Maurice-Ruben Hayoun benadrukte de continuïteit van een Joodse gedachte die, van het Renaissance-Italië tot de moderne tijd, wist te dialogeren met omringende culturen zonder zich op te lossen [Hayoun, 2023].

De toponymische familienaam, zoals Schaerf die classificeerde, is precies de inschrijving van deze dubbele toebehoring: aan een concrete Italiaanse plaats — Camerino, de Marken — en aan de gemeenschap van Israël die plaatsen doortrekt [Schaerf, 1925]. De deugd die deze naam draagt is die van trouwe herinnering: de naam van de verloren plaats bewaren, is weigering van vergetelheid, een gebaar dat Yerushalmi in het hart van de Joodse roeping plaatst — zakhor, « gedenk » [Yerushalmi, 1984].

Eugenio Salomone belichaamt deze trouwe herinnering op een bijzonder letterkundige manier. Zijn Profili letterari en zijn Nuovi profili letterari zijn in hun essentie daden van herinnering: gezicht geven aan schrijvers die het vergeten riskeren, hun werk overdragen aan een nieuw publiek, uitoefenen wat men een tsedaqa van cultuur zou kunnen noemen — een gerechtigd eerbetoon aan doden en obscuren. Dat dit de onderneming is van een man wiens voorouders in hun naam zelf de herinnering aan een verlaten plaats droegen, is misschien geen toeval. Herinnering als praktijk, als plicht en als roeping — dat is wat Yerushalmi zakhor noemt en wat Camerini uitoefende, in zijn taal en naar zijn vermogen, gedurende een heel leven van letteren [Yerushalmi, 1984].

De stad Ancona betaalde hem dit eerbetoon door zijn naam aan een straat te geven — via Eugenio Salomone Camerini — voortzetend aldus, door de daad van toponymie zelf, de logica die zijn familienaam had voortgebracht. Camerino had de voorouders zijn naam gegeven; Ancona geeft de nakomeling zijn naam. De kring is gesloten, en schoon.

Van de Camerini-lijn zorgt het archief voor weinig maar het essentiële: een authentieke Italiaanse joodse naam geverifieerd door de referentiecatalogus van Schaerf, gevormd naar het toponiem van Camerino, in de Marken [Schaerf, 1925]. Rond dit vaste punt stelt historisch onderzoek ons in staat een omgeving te reconstrueren — die van de kleine gemeenschappen van Centraal-Italië, vervolgens van de getto's van het barokke tijdperk, met hun boekcultuur, hun beperkte economie en hun liefdadigheidsinstellingen [Bonfil, 1994] [Tamani, 2010]. De waarschijnlijke mediterrane uitvoeringen blijven conjecturaal zonder nominaal archief [Lévy, 1999].

Maar de huidige uitgave kon veel verder gaan, dankzij de documentatie die door de twee werken van Eugenio Salomone Camerini aan het corpus werd toegevoegd . De lijn heeft nu een enkelvoudige eigennaam: een man die joods werd geboren in Ancona in 1811, onderwezen buiten de openbare scholen die hem verboden waren, gevormd door particuliere leraren en door een onverzadigbare nieuwsgierigheid, die de Risorgimento doorkruiste als literair criticus, vertaler, journalist en verzamelingsredacteur, om in 1875 in Milaan te sterven en een werk na te laten erkend door de beste encyclopedieën van de Italiaanse cultuur. Deze man heette Salomone — hij droeg de naam van de koning van de wijsheid — voordat hij Eugenio heette om beter in de gemeenschappelijke taal thuis te zijn. Deze twee namen, opgestapeld, zeggen alles over de toestand en de deugd van de lijn.

Van alle deugden die de traditie van Israël heeft gedragen, is het trouwe geheugen als daad van cultuur en transmissie dat deze lijn boven alles het best heeft uitgedrukt. Want zijn naam zelf is een daad van geheugen — Camerini, de verlaten plaats, in de familienaam gegraveerd voor eeuwig. En zijn beroemdste zoon maakte van dit geheugen een beroepsroeping: de profili letterari zijn daden van zakhor toegepast op de literatuur, weigeringen van vergetelheid uitgeoefend boek na boek, portret na portret. Bij deze geheugentrouw komen de volharding in de ballingschap, de georganiseerde liefdadigheid van de gemeenschappen waaruit zij voortkomen, en de openheid voor buitenlandse culturen zonder zelfontbinding — dit delicate dialoog dat het Italiaanse jodendom tot zijn hoogste graad wist te voeren. Hierin voegt een familie uit de Marken zich, via de onwaarschijnlijke weg van een literaire man van de 19e eeuw, aan de grote roeping van Israël, die samengevat wordt in het gebod zakhor: zich herinneren, opdat de lijn niet sterft [Yerushalmi, 1984].