Familie Calef

Het eerste document van elke joodse stamboom is zijn naam. Calef leest als een geïtalianiseerde vorm van het Hebreeuwse Kalev, met de grafische varianten die men terugvindt in notariële en gemeenschappelijke registers: Caleff, Kalef, Calevi, soms gelatiniseerd als Caleb. De inschrijving van de naam in het corpus van Schaerf bevestigt zijn ankerplaats in het schiereiland en zijn erkenning als samengestelde Italiaans-joodse familienaam [Schaerf, 1925]. In tegenstelling tot veel Sefardische namen die zijn gevormd uit Iberische plaatsnamen of beroepen, behoort Calef tot de categorie van bijbelse namen die van vader op zoon worden overgedragen, een categorie die bijzonder levendig was onder de italkim en families die vroeg een stabiele erfelijke naam aannamen.

Hier antwoorden Geheugen en archief elkaar. De traditie hecht aan de naam Kalev een precieze deugd: in het verhaal van de verkenners is hij degene die samen met Jozua weigert in paniek te vervallen van de menigte en vertrouwen beweert. Deze waarde — de moed van de minderheidsgetrouwheid — is geen retroactieve projectie: zij is constitutief voor de betekenis die de joodse cultuur aan de naam hecht. Een kind Kalev noemen, of het als erfenis ontvangen, betekent een manier van joods zijn voortduren: standhouden in de hoop. De joodse traditie, zoals Yosef Hayim Yerushalmi analyseert, bewaart het verleden niet als een kroniek maar als een moreel gebod dat van generatie op generatie wordt overgedragen, een zakhor, een « herdenk » die van de naam zelf een vector van Geheugen maakt [Yerushalmi, 1984]. De naam Calef is in deze zin een levend archief vóór alle papieren archieven.

Het joodse Italië van het late Middeleeuwen en de Renaissance was geen blok maar een archipel van gemeenschappen — Rome, Venetië, Ferrara, Mantua, Padua, Ancona, Toscane — elk met eigen statuten, leenbankën, talmudische academies en betrekkingen tot de vorstelijke macht. Robert Bonfil heeft de dichtheid van dit leven beschreven: synagogen onderscheiden naar « naties » (Italiaans, Duits, Levantyns, Pontijnse), rabbijnen-juristen die de halakha uitlegden, families betrokken bij kredietverlening, geneeskunde, Hebreeuwse drukkerijen en handel [Bonfil, 1994]. In dit weefsel hebben families met de naam Calef geleefd en zich voortgeplant, zoals hun aanwezigheid in het namenregister van het schiereiland aantoont [Schaerf, 1925].

Twee grote joodse deugden laten zich daar op gedocumenteerde wijze lezen. De eerste is betrokkenheid bij het collectieve leven: de Italiaanse gemeenschap functioneerde via autonome instellingen — weldadigheidsbroderschappen (ḥevrot), dotaties voor weesjes, losgeld voor gevangenen, ondersteuning van zieken — waaraan elk joodshuisgezin van enig aanzien bijdroeg. De tweede is zorg voor de Wet en kennis: Italië was een voortbrengingscentrum van Hebreeuwse manuscripten van uitzonderlijke artistieke kwaliteit. Giulia Tamani heeft deze manoscritti ebraici decorati bestudeerd die getuigen van een relatie tot het geschrevene waarin de schoonheid van het boek de heiligheid van de tekst diende [Tamani, 2010]. In zo'n wereld betekende deel uitmaken van een gevestigde familie: kopiëren, bestellen, doorgeven en beschermen van boeken — een daad van vroomheid zowel als cultuur. De lignée Calef neemt, door haar milieu, deel aan deze boekcultuur die het Italiaanse judaïsme bepaalt.

Vanaf 1492 en 1497 wierpen de verdrijving uit Spanje en vervolgens uit Portugal tienduizenden Joden en « nieuwe-christenen » die tot het jodendom waren teruggekeerd over de hele Middellandse Zee. Italië was een van hun gastlanden, en Livorno, begiftigd door de Medici met de privileges van de Livornine (1591-1593), werd de hoofdstad van de « Portugese Joodse natie ». Lionel Lévy heeft het traject van deze natie gereconstrueerd, die Livorno, Amsterdam en Tunis met elkaar verbond, een handelings- en letterkundig netwerk waar mensen, kapitaal, boeken en huwelijken circuleerden [Lévy, 1999] [Lévy, 1996]. De oude Italiaanse Joodse families, waaronder die van de italkim, vermengden zich geleidelijk aan met deze Sefardische wereld, door handel en door verbintenissen.

Het is waarschijnlijk, hoewel een enkel document het voor elke tak niet definitief zou kunnen bepalen, dat dragers van de naam Calef door deze beweging werden meegevoerd, overgaand van gemeenschappen op het schiereiland naar de vrije havens, en vervolgens naar de kusten van Noord-Afrika waar de « Livornese natie » — de Grana van Tunis — zich verspreidde. Hier openbaart zich een kardinale deugd: de verhouding tot de vreemde en gastheerlijkheid. De kracht van de Portugese natie lag in het welkom heten van ballingen, het loskopen van gevangenen die door kaperslieden op zee waren gevangen genomen, het organiseren van solidariteit tussen verwijderde gemeenschappen. De economische activiteit zelf — de Middellandse Zeehandel — werd daar gepaard met een ethiek: fortuin verplichtte tot liefdadigheid (tsedaqa), de registers van de Livornese broederschappen getuigen van de omvang van de dotaties aan armen en reizigers [Lévy, 1996]. Een familie die in dit netwerk was ingeschreven, leerde daarin dat handel alleen legitiem is wanneer deze verbonden is aan de plicht tot weldadigheid.

De natuurlijke uitbreiding van de Livornese natie was Noord-Afrika. In Tunis vormden de Grana uit Livorno een afzonderlijke gemeenschap van de inheemse Joden (Twansa), en bewaarden hun ritus, hun taal en hun Italiaanse banden [Lévy, 1999]. Verder naar het westen herbergde het oude Algerije gemeenschappen van opmerkelijke historische diepte. Eliahou-Éric Botbol beschreef het leven en lot van de gemeenschap van Tlemcen, een centrum van talmudische kennis en vroomheid waar illustere rabbijnse tradities zich voortplanttten [Botbol, 2000]. Na 1830 reorganiseerde de Franse kolonisatie het Algerijnse judaïsme; steden als Sidi Bel Abbès en Oran zagen gezinnen uit de hele regio toevloeien, waarvan de rabbijnse archieven het geheugen van huwelijken, vonnissen en daden van het gemeenschapsleven bewaren [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès].

In dit Noord-Afrikaanse kader, waar dragers van de naam Calef zich in de loop van de mediterrane migraties konden vestigen, uit zich een deugd die de traditie zeer hoog in het vaandel heeft staan: talmudische kennis en de opvatting van de Wet. De gemeenschappen van Oranië en Centraal-Maghreb brachten generaties rabbijnen, dayanim (rechters) en schrijvers voort, bewaarders van een halakha die in het dagelijks leven werd geleefd, van de rabbijnse rechtbank tot het geboorteregister [Botbol, 2000]. Daar komt bij georganiseerde liefdadigheid: broederschappen van hulp, steun aan weduwen en wezen, opvang van behoeftigen, die van de gemeenschap een solidair lichaam maakten. De Sefardische genealogie die geduldig door hedendaagse onderzoekers is gereconstrueerd — met name de databases gewijd aan gezinnen van het Middellandse-Zeebecken — maakt het vandaag de dag mogelijk om een bepaalde naam aan een bepaalde stad, een bepaalde synagoge, een bepaald beroep toe te rekenen, en geeft de Calefs van Noord-Afrika hun plaats in deze geschiedenis terug.

Voorbij de trajectoriën van steden en havens wordt een lignée juive gedefinieerd door haar verhouding tot kennis en denken. Het mediterrane judaïsme waarvan de Calef deel uitmaakten, was een buitengewoon intellectueel brandpunt. Colette Sirat heeft de rijkdom van de middeleeuwse joodse filosofie aangetoond, zoals deze zich leest in de manuscripten, deze « literatuur van de rede » die van Spanje tot Italië in dialoog stond met Aristoteles en met mystiek zonder ooit de Torah op te geven [Sirat, 1983]. Maurice-Ruben Hayoun heeft de continuïteit van deze joodse filosofie tot in de moderne tijd nagetekend, aantonend hoe religieus denken en rationele speculatie daar voortdurend elkaar hebben bevrucht [Hayoun, 2023].

In de twintigste eeuw vonden deze denktraditie nieuwe uitleggers. Léon Askénazi, de « Manitou », maakte van de overdracht van het judaïsme een werk van wedergeboorte, articulerend de trouw aan de traditie en de eis van hedendaags denken [Askénazi, 1999] ; Armand Abécassis verkende de eigenheid van joodse denken, van de woestijn tot het verlangen, als een wijze om de wereld te lezen [Abécassis, 1987]. Een familie als de Calef, ongeacht haar takken, erft deze dubbele eis: studie als religieuze plicht en kennis als dienst aan de gemeenschap. Hier uit zich de bijdrage aan joodse denken — niet door een enkele auteursnaam toegewezen aan de lignée, wat niets rechtvaardigt, maar door het ondergane behoren tot een beschaving die studie in het hart van heiligheid plaatste. Dit is de deugd van eerbiedigende studierendheid: leren om door te geven, niet om indruk te maken.

Geen verhaal van een Joodse familie uit Italië en de Middellandse Zee kan het gebeuren van de twintigste eeuw verzwijgen. In Italië berooofden de fascistische rassengeloven van 1938 de Joden van hun rechten, voordat de Duitse bezetting van 1943 de tijd van deportaties inleidde. Het herinnerings­werk dat door instellingen en historici werd uitgevoerd — onder wie Dominique Natanson voor de pedagogische overdracht van de Shoah — maakte het mogelijk om, naam voor naam, het spoor van slachtoffers terug te vinden en de vermisten hun eigenheid terug te geven, tegen de anonimiteit van de misdaad [Natanson, 1997]. In Noord-Afrika ondergingen de Joden eveneens de Vichy-wetten en de afschaffing van het decreet-Crémieux in Algerije, voordat de onafhankelijkheden van de jaren 1950-1960 het ballingschap van duizendjarige gemeenschappen naar Frankrijk en Israël uitlokten.

Hier kruisen archief en Herinnering elkaar met bijzondere ernst. De registers, de deportatie­lijsten, de memorialen stellen ons in staat feiten vast te stellen; maar het is de Joodse traditie van herdenken die eraan zin geeft. Yerushalmi heeft aangetoond dat herinnering voor Israël niet nostalgie is, maar een gebod: zich herinneren, dat wil zeggen weigeren dat het kwaad het laatste woord heeft [Yerushalmi, 1984]. Voor de lineage Calef zoals voor zovele anderen drukt dit hoofdstuk een uiterste deugd uit — de trouw in beproeving, dezelfde loyaliteit die, sinds het begin, de naam van Kalev draagt. Overleven, gemeenschappen in ballingschap herbouwen, blijven studeren en bidden: dat was, in de twintigste eeuw, de meest veeleisende voortzetting van een geschiedenis van meerdere eeuwen.

Van de biblische wortel Kalev tot de gemeenschappen van het Italiaanse schiereiland geregistreerd door Schaerf, van de vrije havens van de Portugese natie tot de kusten van Tunis, Tlemcen en Oranie, tot de beproeving van de twintigste eeuw, is de lignée Calef ingebed in de grote bewegingen van het Middellandse Zee-judaïsme [Schaerf, 1925] [Bonfil, 1994] [Lévy, 1999]. Wij hebben eraan gehecht overal onderscheid te maken tussen wat door het archief is vastgesteld, wat waarschijnlijk is gezien de context, en wat deel uitmaakt van de doorgegeven herinnering — want de eerlijkheid van het verhaal maakt deel uit van de eerbetoon.

Indien men onder alle deugden die deze lignée het best heeft uitgedrukt één moet benoemen, is het die welke door haar naam zelf wordt aangekondigd: de loyale trouw, de emounah van Kalev — standhouden in de hoop wanneer de menigte twijfelt, gehecht blijven aan de Wet en aan de gemeenschap door ballingschappen, kruispunten en rampen heen. Deze deugd is geen eigendom van een familie: het is wat Israël, van generatie op generatie, door de eeuwen en continenten heeft gedragen. Door deze standvastigheid te belichamen, nemen de Calef deel aan het collectieve geheugen van een volk voor wie het zich herinneren een gebod is en trouw blijven een manier van leven [Yerushalmi, 1984]. Het is in deze vervlechting van uniek lot en het geheugen van Israël dat de betekenis van hun geschiedenis ligt.